Кіріспе

Герман тілдеріндегі етістіктің түрі, герман тілдеріндегі етістіктің басқа аспектілері. Герман тілдеріндегі ең көп таралған етістіктер тобы – әлсіз етістіктер, сондықтан олар көбінесе норма (тұрақты етістіктер) ретінде қарастырылады. Олар германдық күшті етістіктерден олардың өткен шақ формасының түбір дауыстысын өзгерту арқылы емес, керісінше, , , немесе дыбыстарын қамтитын жалғау арқылы (мысалы, ағылшын тілінде I walk ~ I walked) белгіленетінімен ерекшеленеді (ағылшын тілінде I rise ~ I rose мысалындағыдай). Күшті етістіктер герман тіліндегі ең көне етістіктер тобы болып табылады, олардың тамыры үнді-еуропа тіліне дейін жетеді, ал әлсіз етістіктер протогерман тілінде пайда болған жаңалық. Бастапқыда әлсіз етістіктер бұрыннан бар есімдерден (мысалы, ‘атау’ есімдігі ‘атау’ етістігіне айналды) немесе күшті етістіктерден сол күшті етістікпен білдірілетін әрекетті жасау мағынасын беру үшін жасалған (мысалы, ‘көтерілу’ күшті етістігі ‘көтеру’ әлсіз етістігіне айналды). Алайда, уақыт өте келе әлсіз етістіктер барлық герман тілдеріндегі етістіктердің қалыпты түріне айналды, ал көптеген күшті етістіктер әлсіз топқа қайта жіктелді. Мысалы, көне ағылшын тілінде ‘құлыптау’ (lūcan) етістігі күшті болған (қазіргі уақытта ic lūce ‘Мен құлыптаймын’, өткен уақытта ic lēac ‘Мен құлыптадым’), бірақ қазір әлсіз етістікке айналды. Бұл өзгеріс жалғасуда. Мысалы, ағылшын тіліндегі ‘cleave’ етістігі қазіргі уақытта консервативті күшті түрінде (өткен шақта I clove) және инновациялық әлсіз түрінде (өткен шақта I cleaved) кездеседі.

Сөздердің кластары

Протогерман тілінде жеті түрлі әлсіз етістік болған, олардың бесеуі маңызды болған. Дегенмен, готиканың жіктелу жүйесіне сүйене отырып, олар көбінесе төрт классқа топтастырылады.

I сынып, i) кіші сынып

Кішігірім етістіктер класы қазіргі уақытта жұрнақсыз болды, және өткен шақта да жұрнақсыз болды (барлық әлсіз етістіктердің d немесе t жұрнағынан басқа). Бұл кластың үш ғана мүшесі болды:

*bringaną "әкелуге", өткен шақ *branht. Бұл етістік барлық туыстас тілдерде осы түрінде сақталды, бірақ кейбір Батыс герман тілдерінде *brangij балама түбірі кездеседі (мысалы, көне ағылшын тілінде brenġan). *brūkaną "қолдануға", өткен шақ *brūht. Бұл етістік басқа кластарға өтуге бейімді болды. Мысалы, готика тілінде бұл етістік I кластың (ii) тармағына (brūkjan, өткен шақ brūhta) өтті, ал көне ағылшын тілінде II класс күшті етістікке (brūcan, өткен шақ brēac ← brauk) айналды. *būaną "қоныстануға", өткен шақ *būd. Бұл етістік көптеген туыстас тілдерде осы түрінде сақталды, бірақ готика тілінде III класс әлсіз етістігі bauan болып өзгерді.

ІІ сыныптағы етістіктер

II сынып етістіктері ō жұрнағымен қалыптасқан. Солтүстік-Батыс герман тілдерінде кейде өткен емес формаларда, мысалы, көне ағылшын сөзі ian < *ōjan, альтернативті кеңейтілген жұрнақ ōja пайда болады. Келесісі *laþōną "шақыру" тілдер аралық парадигмасы (готикалық laþōn, көне скандинавша laða, көне жоғарғы неміс ladōn, lathōn, көне саксон lathian [ōjan], ladian [ōjan], көне ағылшын laþian, көне фризия lathia). Готикалық көне норвег көне жоғарғы неміс көне саксон көне ағылшын көне фризия Инфинитив laþōn laða ladōn, lathōn lathian (ōjan), ladian (ōjan) laþian lathia Present 1sg. laþō ladōm (ōn), lathōm (ōn) lathōn, ladōn laþie lathie Present 2sg. laþōs laðar ladōs(t), lathōs(t) lathōs, ladōs laþast lathast (est) Present 3sg. laþōþ ladōt, lathōt lathōd, ladōd laþaþ lathath Present 1du. laþōs — Present 2du. laþōts Present 1pl. laþōm lǫðum ladōmēs (ōn), lathōmēs (ōn) lathōd (ōjad), ladōd (ōjad) laþiaþ lathiath Present 2pl. laþōþ laðið ladōt, lathōt Present 3pl. laþōnd laða ladōnt, lathōnt Present subjunctive 1sg. laþō lado, latho lathō (ōja), ladō (ōja) laþie lathie Present subjunctive 3sg. laði Present subjunctive 2sg. laþōs laðir ladōs(t), lathōs(t) lathōs (ōjes), ladōs (ōjes) Present subjunctive 1du. laþōwa — Present subjunctive 2du. laþōts Present subjunctive 1pl. laþōma laðim ladōm (ōn, ōmēs), lathōm (ōn, ōmēs) lathōn, ladōn laþien lathie Present subjunctive 2pl. laþōþ laðið ladōt, lathōt Present subjunctive 3pl. laþōna laði ladōn, lathōn Past 1sg. laþōda laðaða ladōta, lathōta lathōda, ladōda laþode lathade Past 3sg. laðaði Past 2sg. laþōdēs laðaðir ladōtōs(t), lathōtōs(t) lathōdōs, ladōdōs laþodest lathadest Past 1du. laþōdēdu — Past 2du. laþōdēduts Past 1pl. laþōdēdum lǫðuðum ladōtum (un, umēs), lathōtum (un, umēs) lathōdun, ladōdun laþodon lathadon Past 2pl. laþōdēduþ lǫðuðuð ladōtut, lathōtut Past 3pl. laþōdēdun lǫðuðu ladōtun, lathōtun Past subjunctive 1sg. laþōdēdjáu laðaða ladōti (ī), lathōti (ī) lathōda, ladōda laþode lathade Past subjunctive 3sg. laþōdēdi laðaði Past subjunctive 2sg. laþōdēdeis laðaðir ladōtīs(t), lathōtīs(t) lathōdōs, ladōdōs Past subjunctive 1du. laþōdēdeiwa — Past subjunctive 2du. laþōdēdeits Past subjunctive 1pl. laþōdēdeima laðaðim ladōtīm (īn, īmēs), lathōtīm (īn, īmēs) lathōdun, ladōdun laþoden lathade Past subjunctive 2pl. laþōdēdeiþ laðaðið ladōtīt, lathōtīt Past subjunctive 3pl. laþōdēdeina laðaði ladōtīn, lathōtīn Imperative 2sg. laþō laða lado, latho lathō, ladō laþa latha Imperative 3sg. laþōdáu — Imperative 2du. laþōts Imperative 1pl. laþōm lǫðum ladōmēs (ōn), lathōmēs (ōn) — Imperative 2pl. laþōþ laðið ladōt, lathōt lathōd, ladōd laþiaþ lathiath Imperative 3pl. laþōndáu — Present participle laþōnds laðandi ladōnti, lathōnti lathōnd (ōjand), ladōnd (ōjand) laþiende lath(i)ande Past participle laþōþs laðaðr ladōt, lathōt lathōd, ladōd laþod lathad

Қазіргі заманғы парадигмалар

Бір қалыпты әлсіз етістіктің жіктелуі мынадай.

Әлсіз және күшті етістіктер

Әлсіз етістіктерді күшті етістіктермен салыстыру керек, олар өткен шақтарын аблаут (дауыстық өзгерісі: sing – sang – sung) арқылы жасайды. Герман тілдерінің бастапқы кезеңдерінде көптеген етістіктер күшті болған. Дегенмен, аблаут жүйесі қазіргі кезде тек сирек аналогия жағдайларында ғана қолданылады, сондықтан өнімді емес. Герман тілдеріндегі жаңа етістіктердің көбісі әлсіз, ал алғашқы күшті етістіктердің көпшілігі аналогия арқылы әлсіз етістіктерге айналды.

Шығу тегі

Ауыздардың әлсіз түйісуі – протогерман тілінің жаңалығы (протоиндоевропа тілінен бастау алатын ескі, күшті ауыздардан өзгеше, олардың негізі протоиндоевропа тіліне дейін жетеді). Ал бастапқы ауыздар (протоиндоевропа тілінен мұраланған) германдық күшті өткен шақтың негізі болған, аблаутқа негізделген келісімді формаға ие болды. Екіншілік ауыздар (протоиндоевропа тілінің бөлінуінен кейін басқа формалардан туындаған) әйтпесе өткен шақты жасауға мәжбүр болды, бұл әлсіз түйісуді қажет етті.

Номинативтік туынды

Әлсіз етістіктердің басым көпшілігі екіншілік немесе туынды болып табылады. Туынды етістіктердің екі негізгі түрі – атаудан жасалған және етістік түбінен жасалған. Атаудан жасалған етістік – есімнен құрылған етістік. Индоевропа және ерте герман тілдеріндегі атаудан жасалған етістіктер есім немесе сын есімге тематикалық *yé/ó жұрнағын қосу арқылы жасалған. Мысалы, гот тіліндегі namnjan 'атау' етістігі осылай пайда болған.

Басқа түрлері

Индоевропа тілдеріне тән, әлсіз жұпталуға ие болған біріншілік етістіктер болды, себебі олар толықтай түбір өзгертуге қабілетсіз болды, соның ішінде қазіргі шақта түбірінің дыбыстық өзгерісі жоқ болғандықтан, күшті өткен шақ үшін қажетті дыбыстық айырмашылықты көрсетуге шамалары жетпеді. Бұл гот тіліндегі waurkjan ("жұмыс істеу, жасау"), bugjan ("сатып алу") және sokjan ("іздеу") етістіктеріне қатысты еді. Претерит-қазіргі етістіктер – бұл ежелгі индоевропа тіліндегі қазіргі шақ жоғалған, ал толыққанды шаққа қазіргі мағына берілген біріншілік етістіктер. Оларға әлсіз үлгіге сәйкес келетін жаңа өткен шақ қажет болды. Герман тіліне басқа тілдерден ауысқан сөздердің көпшілігі әлсіз болды. Дегенмен, бұл әрқашан осылай болмады: мысалы, латын тілінен алынған skrībaną ("жазу").

Басқа мағыналары

"Жіңішке етістік" терминін алғаш рет Якоб Гримм қолданған, ол оны тек герман тіл біліміне қатысты қолданған. Дегенмен, бұл термин кейде басқа тілдер тобына да қолданылады, бірақ бұл шын мәнінде салыстыруға келмейтін құбылыстарды белгілейді. Мысалы, иврит тіліндегі тура емес етістіктер кейде "жіңішке етістік" деп аталады, себебі олардың бір түбірі жіңішке болады. Жіңішке жіктелуді қараңыз.