Кіріспе
Тіл білімінде, етістіктің негізгі түбірлерінен грамматикалық қағидаларға сәйкес өзгерістер (инфлекция) арқылы туынды формаларын жасау – конъюгация деп аталады. Мысалы, “break” (бұзу) етістігін конъюгациялау арқылы “break”, “breaks”, “broke”, “broken” және “breaking” сөздерін жасауға болады. Ағылшын тілінде конъюгация салыстырмалы түрде қарапайым болса, француз, араб немесе испан тілдері күрделірек, әр етістіктің ондаған конъюгацияланған формалары бар. Грузин және баск тілдері сияқты кейбір тілдерде әр етістік үшін жүздеген мүмкін конъюгациялар бар, өте күрделі конъюгация жүйелері кездеседі. Етістіктер тұлға, сан, жыныс, жағдай, уақыт, көрініс, модальдық түр, дауыс, иелік, анықтық, сыпайылық, себептік, қосымшалық, сұрау, транзитивтік, валенттілік, полярлық, теликативтік, ерік, таңқалу, дәлелділік, тірілік, байланыс, көптік және өзара әрекет сияқты грамматикалық категориялар бойынша өзгеріп отыруы мүмкін. Сондай-ақ, етістіктерге келісім, көп тұлғалы келісім, қосымша, есімдер класы, есімдер жіктегіштері және етістік жіктегіштері де әсер етуі мүмкін. Агглютинативті және полисинтетикалық тілдерде конъюгация ең күрделі болады, бірақ кейбір фьюзиондық тілдерде, мысалы, архи тілінде де өте күрделі конъюгация кездесуі мүмкін. Әдетте, негізгі түбірлер – етістіктің түбірі және/немесе оның бірнеше өзгертілген түрі (сабалары) болып табылады. Бір етістіктің барлық түрлі формалары лексеманы құрайды, ал осы лексеманы көрсету үшін қолданылатын етістіктің канондық формасы (сөздіктерде көрініп тұрғанындай) лемма деп аталады. Конъюгация термині тек етістіктердің инфлекциясына қолданылады, сөздердің басқа түрлеріне емес (аты-жөндер мен сын есімдердің инфлекциясы декленция деп аталады). Сонымен қатар, бұл көбінесе етістіктің шекті формаларын жасауды білдіреді – оларды инфинитив немесе герунд сияқты шекті емес формалардан айырып, конъюгацияланған формалар деп атайды, себебі олар көптеген грамматикалық категориялар бойынша белгіленбейді. Конъюгация – белгілі бір тілде ұқсас конъюгация үлгісін бөлісетін етістіктер тобының дәстүрлі атауы (этистік класы). Мысалы, латын тілінде төрт конъюгация бар делінеді. Бұл дегеніміз, кез келген латын етістігін кез келген тұлға, сан, уақыт, модальдық түр және дауыс түрінде конъюгациялауға болады, егер оның қай конъюгация тобына жататынын және оның негізгі түбірлерін білсе. Тілдің стандартты конъюгация үлгілерінің барлығын ұстанбаған етістік – ретсіз етістік деп аталады. Белгілі бір етістіктің немесе этистіктер класының барлық конъюгацияланған түрлерінің жүйесі – этистік парадигмасы деп аталады, оны конъюгация кестесі түрінде көрсетуге болады.
In linguistics, conjugation (,/k//ɒ//n//dʒ//ᵿ/'/ɡ//eɪ//ʃ//ən/) is the creation of derived forms of a verb from its principal parts by inflection (alteration of form according to rules of grammar). For instance, the verb break can be conjugated to form the words break, breaks, broke, broken and breaking. While English has a relatively simple conjugation, other languages such as French and Arabic or Spanish are more complex, with each verb having dozens of conjugated forms. Some languages such as Georgian and Basque have highly complex conjugation systems with hundreds of possible conjugations for every verb. Verbs may inflect for grammatical categories such as person, number, gender, case, tense, aspect, mood, voice, possession, definiteness, politeness, causativity, clusivity, interrogatives, transitivity, valency, polarity, telicity, volition, mirativity, evidentiality, animacy, associativity, pluractionality, and reciprocity. Verbs may also be affected by agreement, polypersonal agreement, incorporation, noun class, noun classifiers, and verb classifiers. Agglutinative and polysynthetic languages tend to have the most complex conjugations, although some fusional languages such as Archi can also have extremely complex conjugation. Typically the principal parts are the root and/or several modifications of it (stems). All the different forms of the same verb constitute a lexeme, and the canonical form of the verb that is conventionally used to represent that lexeme (as seen in dictionary entries) is called a lemma. The term conjugation is applied only to the inflection of verbs, and not of other parts of speech (inflection of nouns and adjectives is known as declension). Also it is often restricted to denoting the formation of finite forms of a verb – these may be referred to as conjugated forms, as opposed to non finite forms, such as the infinitive or gerund, which tend not to be marked for most of the grammatical categories. Conjugation is also the traditional name for a group of verbs that share a similar conjugation pattern in a particular language (a verb class). For example, Latin is said to have four conjugations of verbs. This means that any regular Latin verb can be conjugated in any person, number, tense, mood, and voice by knowing which of the four conjugation groups it belongs to, and its principal parts. A verb that does not follow all of the standard conjugation patterns of the language is said to be an irregular verb. The system of all conjugated variants of a particular verb or class of verbs is called a verb paradigm; this may be presented in the form of a conjugation table.
Ауызша келісім
Вербальды келісім немесе конкорданс – морфосинтаксистік құрылым, онда етістіктің тақырыбының және/немесе объектілерінің қасиеттері етістік формасы арқылы білдіріледі. Сонда етістіктер өз тақырыптарымен (немесе объектілерімен) келіседі деп айтылады. Көптеген ағылшын етістіктері мынадай тақырыптық келісімді көрсетеді: мен барамын, сен барасың, біз барамыз, олар барады – бәрі стандартты ағылшын тілінде грамматикалық дұрыс, ал ол барады – дұрыс емес (қосалқы райдан басқа, мысалы, «Олар оның өздерімен бірге баруын сұрады»). Оның орнына, «he goes» сөзін жасау үшін «to go» етістігінің ерекше түрі қолданылуы керек. Ал «мен барамын, сен барасың» т.б. стандартты ағылшын тілінде грамматикалық емес. (Ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде келісім жоқ.) Кейбір ағылшын етістіктерінде тақырыптық келісімді көрсететін ерекше формалар жоқ (мен мүмкінмін, сен мүмкінсің, ол мүмкін), ал «to be» етістігінде «am» қосымша формасы бар, ол тек «I» есімдігімен ғана қолданылады. Жазбаша француз тіліндегі етістіктер ағылшын етістіктеріне қарағанда келісімнің күшті морфологиясын көрсетеді: je suis (Менмін), tu es («Сенсің», жекеше, бейресми), elle est (Ол), nous sommes (Біз), vous êtes («Сіздерсің», көпше), ils sont (Олар). Тарихи тұрғыдан алғанда, ағылшын тілінде де осыған ұқсас етістік парадигмасы болған. Шекспир кейбір тарихи етістік формаларын қазіргі формалардың сәл архаикалық немесе формальды түрлері ретінде қолданған (мен істеймін, сен істейсің, ол істейді, көбінесе ақсүйектер қолданған). Кейбір тілдерде етістік келісімінде белгілі бір тақырыптар етістік формасымен толық анықталғанда жасырын қалдырылуы мүмкін. Мысалы, испан тілінде есімдіктің нақты болуы міндетті емес, бірақ француз тілінде, оның жақын туысы, олар міндетті. Француз тіліндегі je suis (Менмін) сөзінің испан тіліндегі баламасы жай ғана soy («Менмін»). «Yo» (Мен) есімдігі «yo soy» толық түрінде тек баса көрсету үшін немесе күрделі мәтіндердегі түсініксіздікті жою үшін қолданылады. Кейбір тілдерде бай келісім жүйесі бар, онда етістіктер өз объектілерінің кейбіреуімен немесе барлығымен келіседі. Убых тілінде субъект, тікелей объект, жанама объект, игілік және аблятив объектілері үшін етістік келісімі көрсетіледі (a. w3. s. xe. n. t'u. n – Мен үшін оған бердің). Баск тілі субъект, тікелей объект және жанама объект үшін ғана емес, сонымен қатар тыңдаушы үшін игілік жасаушы ретінде келісімді көрсете алады: autoa ekarri digute «бізге машина әкелді» (тыңдаушы үшін бейтарап келісім), бірақ autoa ekarri ziguten «бізге машина әкелді» (әйел жеке тыңдаушы үшін келісім) дегенді білдіреді. Бай келісім морфологиясы бар тілдер сөздердің еркін орналасуын қамтамасыз етеді, бұл екіұштылықты арттырмайды. Баск тіліндегі канондық сөз тәртібі – тақырып-объект-етістік, бірақ тақырып, етістік және объектілердің барлық түрлеріне рұқсат етіледі.