Етістік әрекеттерінің уақыт бойынша сипатталуы

Кіріспе

Грамматикалық категория, етістіктің уақыт бойынша қалай дамитынын көрсетеді.

Тіл білімінде, аспект – етістіктің қимылының, оқиғаның немесе күйдің уақыт бойынша қалай дамитынын көрсететін грамматикалық категория. Мысалы, толық аспект оқиғаны шектеулі және біртұтас ретінде қарастыру үшін қолданылады, оқиға кезінде уақыт ағынына сілтеме жасалмайды ("Мен оған көмектестім"). Толық емес аспект уақыт ағынында үздіксіз немесе әдеттегідей болатын жағдайларды көрсету үшін қолданылады ("Мен оған көмектесіп жаттым"; "Мен адамдарға көмектесетінмін"). Мемлекеттер мен жалғасып жатқан әрекеттерді (толық және прогрессивті аспектілер) қайталанатын әрекеттерден (әдеттегі аспект) ажырату үшін тағы да айырмашылықтар жасауға болады. Кейбір аспектілік айырмашылықтар оқиғаның уақыты мен сілтеме уақыты арасындағы қатынасты көрсетеді. Бұл толық аспектке қатысты, ол оқиға сілтеме уақытынан бұрын болғанын, бірақ маңыздылығы сақталғанын көрсетеді: "Мен жедім"; "Мен жеп болғанмын"; "Мен жеп қоямын". Әртүрлі тілдерде әртүрлі грамматикалық аспектілік айырмашылықтар бар; кейбіреулері (мысалы, стандартты неміс тілі; төменде қараңыз) мұндай айырмашылықтар жасамайды. Аспекттің белгіленуі көбінесе уақыт пен модальдық белгілермен біріктіріледі (уақыт-аспект-модальдық категорияны қараңыз). Аспектілік айырмашылықтар белгілі бір уақыттармен шектелуі мүмкін: мысалы, латын және роман тілдерінде толық-толық емес айырмашылық өткен уақытта претериттер мен толық емес формалардың арасындағы бөліну арқылы белгіленеді. Аспектті категория ретінде қарастыру алғаш рет славян тілдерін зерттеуде пайда болды; мұнда етістіктер көбінесе жұптарда кездеседі, екі байланысты етістік толық емес және толық мағынада қолданылады. Грамматикалық аспект (немесе етістік аспекті) ұғымын толық және толық емес етістік формаларымен шатастырмау керек; соңғы терминдердің мағыналары сәл өзгеше, ал кейбір тілдерде етістік формалары үшін қолданылатын жалпы атаулар нақты аспектілерге дәл сәйкес келмейді.

Тарих

Үнді тілшісі Яска (б.з.д. 7 ғасыр шамасында) грамматикалық аспектіні зерттеді, процестерді (бхава) толыққанды әрекеттерден (мурта) ажыратты. Бұл – кемелсіздік пен кемелдіктің арасындағы маңызды айырмашылық. Яска осы айырмашылықты етістіктерге де, іс-әрекет есімдеріне де қатысты қолданды. Грек және латын тілдерінің грамматиктері де аспектіге қызығушылық танытты, бірақ бұл идея 19 ғасырға дейін славян тілдерінің грамматикасын зерттеу арқылы қазіргі батыстық грамматикалық дәстүрге енбеді. Оксфорд ағылшын сөздігінде осы терминнің ең ерте тіркелген қолданылуы 1853 жылға жатады.

Қазіргі қолданысы

Аспект жиі уақыт туралы ақпаратты жеткізетін, байланысты уақыт ұғымымен шатастырылады. Уақыт реферанттың уақытын басқа уақытпен байланыстырса, әдетте сөйлеу оқиғасымен, аспект іс-әрекет уақытына қатысты ұзақтығы, аяқталуы немесе жиілігі сияқты басқа уақытша ақпаратты береді. Осылайша, уақыт – қашан екенін, ал аспект – қалай екенін көрсетеді. Аспект жағдайдың уақыт кезіндегі сипатын сипаттайды, мысалы, бір уақыт мезеті, үздіріссіз уақыт аралығы, уақыт ішіндегі дискретті мезеттер тізбегі және т.б., ал уақыт оның уақыттағы орнын көрсетеді. Мысалы, «Мен жеймін», «Мен жеп жатырмын», «Мен жедім» және «Мен жеп келдім» деген сөйлемдерді қарастырайық. Олардың барлығы қазіргі уақытта, әр сөйлемнің қазіргі уақыттағы етістігімен (жеймін, жеп жатырмын, жедім) көрсетіледі. Бірақ олардың әрқайсысы аспектісімен ерекшеленгендіктен, әрқайсысы іс-әрекеттің қазіргі уақыттағы қатысын түсіндіретін әртүрлі ақпаратты немесе көзқарасты білдіреді. Грамматикалық аспект – тілдің формальды қасиеті, ол ашық иілу, туынды жұрнақтар немесе осы аспектілердің грамматикалық талап етілетін белгілері ретінде қызмет ететін тәуелсіз сөздер арқылы ерекшеленеді. Мысалы, Гватемалада сөйленетін Kʼicheʼ тілінде толық емес және толық аспектілерді белгілеу үшін k және x инфлекциялық префикстері бар; Мандарин қытай тілінде le 了, zhe 着, zài 在 және guò 过 аспектілік белгілері бар, сонымен қатар аспектілерді білдіру үшін сөздерді де қолданады; ал ағылшын тілінде үздіріссіз аспекті «to be» көмекші етістігімен және қазіргі уақыттың есімшесімен, ал толық аспекті «to have» көмекші етістігімен және өткен уақыттың есімшесімен көрсетіледі. Дегенмен, тілдер морфологиялық жағынан немесе көмекші етістіктер арқылы аспектіні белгілемесе де, мұндай айырмашылықтарды сөздерді немесе басқа синтаксистік құрылымдарды қолдану арқылы жеткізе алады. Грамматикалық аспект лексикалық аспекттен немесе Aktionsart-тан ерекшеленеді, ол етістіктердің немесе етістік сөз тіркестерінің ішкі қасиеті болып табылады және етістіктің сипаттайтын жағдайдың табиғатымен анықталады.

Aspect is often confused with the closely related concept of tense, because they both convey information about time. While tense relates the time of referent to some other time, commonly the speech event, aspect conveys other temporal information, such as duration, completion, or frequency, as it relates to the time of action. Thus tense refers to temporally when while aspect refers to temporally how. Aspect can be said to describe the texture of the time in which a situation occurs, such as a single point of time, a continuous range of time, a sequence of discrete points in time, etc., whereas tense indicates its location in time. For example, consider the following sentences: "I eat", "I am eating", "I have eaten", and "I have been eating". All are in the present tense, indicated by the present tense verb of each sentence (eat, am, and have). Yet since they differ in aspect each conveys different information or points of view as to how the action pertains to the present. Grammatical aspect is a formal property of a language, distinguished through overt inflection, derivational affixes, or independent words that serve as grammatically required markers of those aspects. For example, the Kʼicheʼ language spoken in Guatemala has the inflectional prefixes k and x to mark incompletive and completive aspect; Mandarin Chinese has the aspect markers le 了, zhe 着, zài 在, and guò 过 to mark the perfective, durative stative, durative progressive, and experiential aspects, and also marks aspect with adverbs; and English marks the continuous aspect with the verb to be coupled with present participle and the perfect with the verb to have coupled with past participle. Even languages that do not mark aspect morphologically or through auxiliary verbs, however, can convey such distinctions by the use of adverbs or other syntactic constructions. Grammatical aspect is distinguished from lexical aspect or Aktionsart, which is an inherent feature of verbs or verb phrases and is determined by the nature of the situation that the verb describes.

Аспект пен уақыт

Герман тілдерінде аспект ұғымы уақыт ұғымымен біріктірілген. Ағылшын тілінде формальды түрде уақыт пен аспект бөлінетін болса да, оның аспектілері (бейтарап, прогрессивті, толық, прогрессивті толық және [өткен уақыттағы] әдеттегі) көптеген тілдерде кездесетін толықтық пен толық еместің айырмашылығына өте жақын емес. Сонымен қатар, ағылшын тілінде уақыт пен аспекттің ажыратылуы қатаң сақталмайды. Бұған мысал ретінде ағылшын тілінің кейбір түрлерінде "Тамақтадыңыздар ма?" және "Тамақтандыңыз ба?" сияқты сөйлемдердің қолданылуы келтіріледі. Еуропа тілдерінде, уақыт сияқты оқиғаның уақытын көрсетудің орнына, аспект "жағдайдың ішкі уақыт құрылымын" сипаттайды, яғни аспект – "процестің өзінің ағысын қабылдаудың" тәсілі. Ағылшын тіліндегі аспектілік айырмашылықтар өткен уақытта "Мен бардым, мен әдетте баратынмын, мен бара жатырмын, мен барғанмын"; қазіргі уақытта "Мен жоғалтамын, мен жоғалтып жатырмын, мен жоғалттым, мен жоғалтып жатырмын, мен жоғалтамын"; және болашақ модальді түрінде "Мен көремін, мен көріп жатырмын, мен көргем, мен көремін" болып келеді. Бұл аспектілерді әр уақыттың ішінде ерекшелейтін нәрсе – оқиғаның қашан болғаны емес, оның уақыты қалай қарастырылады: толыққанды, жалғасып жатқан, нәтижесі бар, жоспарланған сияқты. Көбінесе ежелгі грек тілінің диалекттерінде аспект сөздік морфология арқылы бірегей түрде көрсетіледі. Мысалы, өте жиі қолданылатын аорист, индикативті тәсілдегі функционалдық өткен уақыт болса да, субъюнктив пен оптативте тарихи немесе "бірден" аспектісін білдіреді. Барлық тәсілдердегі толықтық аспектілік маркер ретінде қолданылады, нәтижесінде пайда болған күйдің мағынасын береді. Мысалы: ὁράω – Мен көремін (қазіргі); εἶδον – Мен көрдім (аорист); οἶδα – Мен көрген күйдемін = Мен білемін (толық). Түрік тілінде де Görmüş bulunuyorum/durumdayım сияқты ұқсас аспект бар, мұнда görmüş – "көрген", ал bulunuyorum/durumdayım – "мен күйдемін" дегенді білдіреді. Көптеген қытай-тибет тілдерінде, мысалы, мандарин тілінде етістіктерде уақыттың грамматикалық маркерлері жоқ, бірақ олар аспектіге бай (Хайне, Кутева 2010, 10-бет). Аспект маркерлері етістіктерге аспектті көрсету үшін қосылады. Оқиғаның уақыты осы аспектілік маркерлерді қолдану арқылы, сондай-ақ қосымша сөздерді пайдалану арқылы түйсіндіріледі.

The Germanic languages combine the concept of aspect with the concept of tense. Although English largely separates tense and aspect formally, its aspects (neutral, progressive, perfect, progressive perfect, and [in the past tense] habitual) do not correspond very closely to the distinction of perfective vs. imperfective that is found in most languages with aspect. Furthermore, the separation of tense and aspect in English is not maintained rigidly. One instance of this is the alternation, in some forms of English, between sentences such as "Have you eaten?" and "Did you eat?". In European languages, rather than locating an event time, the way tense does, aspect describes "the internal temporal constituency of a situation", or in other words, aspect is a way "of conceiving the flow of the process itself". English aspectual distinctions in the past tense include "I went, I used to go, I was going, I had gone"; in the present tense "I lose, I am losing, I have lost, I have been losing, I am going to lose"; and with the future modal "I will see, I will be seeing, I will have seen, I am going to see". What distinguishes these aspects within each tense is not (necessarily) when the event occurs, but how the time in which it occurs is viewed: as complete, ongoing, consequential, planned, etc. In most dialects of Ancient Greek, aspect is indicated uniquely by verbal morphology. For example, the very frequently used aorist, though a functional preterite in the indicative mood, conveys historic or 'immediate' aspect in the subjunctive and optative. The perfect in all moods is used as an aspectual marker, conveying the sense of a resultant state. E. g. ὁράω – I see (present); εἶδον – I saw (aorist); οἶδα – I am in a state of having seen = I know (perfect). Turkish has a same/similar aspect, such as in Görmüş bulunuyorum/durumdayım, where görmüş means "having seen" and bulunuyorum/durumdayım means "I am in the state". In many Sino Tibetan languages, such as Mandarin, verbs lack grammatical markers of tense, but are rich in aspect (Heine, Kuteva 2010, p. 10). Markers of aspect are attached to verbs to indicate aspect. Event time is inferred through use of these aspectual markers, along with optional inclusion of adverbs.

Лексикалық және грамматикалық аспекті

Грамматикалық аспект пен лексикалық аспект арасында ерекшелік бар, бұл жерде сипатталғандай. Лексикалық және грамматикалық арақатынастарды білдіретін басқа терминдер: жағдай және көзқарас, сондай-ақ ішкі және сыртқы. Лексикалық аспект, сонымен қатар Aktionsart деп те аталады, етістіктің немесе етістік фразасының ішкі қасиеті болып табылады және формальды түрде көрсетілмейді. Лексикалық аспект шеңберіндегі ерекшеліктер грамматикалық аспекттен өзгеше. Типикалық ерекшеліктерге мыналар жатады: күйлер ("Мен меншік еттім"), іс-әрекеттер ("Мен сауда жасадым"), нәтижелер ("Мен сурет салдым"), аяқталу ("Мен сатып алдым") және сәттік немесе жартылай іс-қимылдар ("Мен жұмқырдым"). Бұл ерекшеліктер жиі синтаксистік мағынаға ие. Мысалы, ағылшын тілінде күйлер мен іс-әрекеттер, бірақ әдетте аяқталулар уақыт мерзімін көрсететін препозициялық фразамен қолданылуы мүмкін: "Менде бес сағат бойы машина болды", "Мен бес сағат бойы сауда жасадым", бірақ "*Мен бес сағат бойы машина сатып алдым" деуі дұрыс емес. Лексикалық аспекті кейде Aktionsart деп атайды, әсіресе неміс және славян тіл білімінде. Атабаска тілдерінде лексикалық немесе жағдайлық аспект көрсетіледі. Жағдайлық аспектің факторларының бірі – телеология. Телицитті лексикалық аспекттің бір түрі деп қарастыруға болады, бірақ ол әдетте жеке етістіктің қасиеті емес, керісінше, бүкіл етістік фразасының қасиеті. Аяқталулар, нәтижелер және сәттік іс-қимылдар телеологиялық жағдайлық аспектке ие, ал күйлер мен іс-әрекеттер телеологиялық емес жағдайлық аспектке ие. Жағдайлық аспектің тағы бір факторы – ұзақтығы, ол да етістік фразасының қасиеті. Нәтижелер, күйлер және іс-әрекеттер ұзақтыққа ие, ал аяқталулар мен сәттік іс-қимылдар жоқ.

Неміс тіліндегі жергілікті және күнделікті тілдегі тіл

Стандартты неміс тілінде аспектілер болмаса да, көптеген жоғарғы неміс және барлық батыс орталық неміс диалектілері, сондай-ақ неміс тілінің кейбір ауызша түрлері ағылшын тіліндегі үздіксіз формаға ішінара сәйкес келетін аспектілік ерекшеліктерді жасайды: стандартты қазіргі уақыттағы Ich esse ('Мен жеймін') және өткен Ich aß ('Мен жедім') қатар, Ich bin / war am essen / Essen ('Мен жеп жатырмын / жеп едім'; бас әріптер әртүрлі) формасы қолданылады. Бұл конъюгацияланған көмекші етістік sein ("болу") арқылы, содан кейін am препозициясы және артиклі (=an dem) мен инфинитивпен жасалады, неміс тілінде оны көптеген конструкцияларда етістік атау ретінде пайдаланады. Тироль және басқа да бавариялық аймақтарда *da префиксі кездеседі, ол перфективті аспектілерді білдіреді. "I hu's gleant" (Ich habe es gelernt = Мен үйрендім) және "I hu's daleant" (*Ich habe es DAlernt = Мен үйренуге қол жеткіздім).

Роман тілдері

Қазіргі роман тілдері аспект пен уақыт ұғымдарын біріктіреді, бірақ өткен шақта кемелді және кемелсіз аспектілерді тұрақты түрде ажыратады. Бұл латын тілінде осы екі аспектіні және consecutio temporum-ды беру тәсілінен тікелей туындайды.

Улуаку

Вувулу тілі – Тынық мұхитындағы азшылық тіл. Вувулу тілінің етістік жолының аспектісін ұйымдастыру қиын, себебі оның морфема комбинацияларының көптігі және морфемалар арасындағы семантикалық байланыс күрделі. Вувулу тілінде кемелді, кемелсіз жорамал, бір мезгілде және әдеттегі – төрт аспектілік көрсеткіш бар. Кемелді: Кемелділік маркері li бір әрекеттің басқа әрекеттен бұрын аяқталғанын көрсетеді. Бір мезгілде: fi маркері екі әрекеттің бір уақытта орындалғанын немесе бір әрекеттің екінші әрекет орындалып жатқанда жасалғанын көрсетеді.

Токелау

Токелау тілін талдау кезінде үш түрлі аспектіні ескеру қажет: табиғи аспект, жағдайлық аспект және көзқарас аспектісі. Табиғи аспект етістіктің мақсатын және бір етістікті екіншісінен ажырататын нәрсені сипаттайды. Вендлердің пікірінше, табиғи аспект төрт түрге бөлінеді: іс-әрекет, нәтиже, толыққанды іс-әрекет және күй. Қарапайым іс-әрекеттерге тарту, секіру және ұру сияқты етістіктер жатады. Нәтижелердің мысалдары – жалғастыру және жеңіске жетіп алу. Автокөлікті жүргізу – толыққанды іс-әрекет, ал жек көру – күйдің мысалы. Күйлі табиғи аспектіні анықтаудың тағы бір жолы – оның өзгеріп-өзгермегенін байқау. Мысалы, егер біреу аллергиясы болғандықтан көкөністерді жек көрсе, онда жек көру күйі өзгермейді, демек, ол күйлі табиғи аспект. Ал нәтиже, күйден айырмашылығы, тек қысқа ғана уақытқа созылады. Нәтиже – іс-әрекеттің ең биік нүктесі.

Филиппин тілдері

Көптеген австронезия тілдері сияқты, филиппин тілдеріндегі етістіктер де мағынаның ұсақ-түйек өзгерістерін білдіру үшін күрделі қосымшалар жүйесін қолданады. Дегенмен, осы тілдер отбасындағы етістіктер уақыт емес, аспектілерді көрсету үшін жіктеледі. Көптеген филиппин тілдерінде толыққанды қалыптасқан грамматика болмаса да, көбінесе филиппин немесе тагалог тілдеріндегі етістік аспектілеріне сүйенеді.

Креол тілдері

Креол тілдерінде әдетте белгісіз етістік уақытсыз әдеттегі аспектіні, немесе стативтік аспектіні, немесе өткен шақтағы кемелдік аспектіні білдіру үшін қолданылады. Көбінесе сөз алдындағы өзгеріссіз маркерлер қолданылады. Стативтік емес етістіктер әдетте прогрессивтік, әдеттегі, толық немесе ирреалистік аспектілермен белгіленуі мүмкін. Ағылшын тіліне негіделген Атлантика креол тілдерінде прогрессивтік аспектіні білдіру үшін көбінесе "de" (ағылшын тілінен "be") қолданылады. Ямайка креол тілінде қазіргі уақыттағы прогрессивтік аспект үшін "a" (ағылшын тілінен "are") немесе "de", ал өткен шақтағы прогрессивтік аспект үшін өткен шақ маркерінің (did, behn, ehn немесе wehn) және прогрессивтік маркердің (a немесе de) үйлесімі қолданылады (мысалы, did a немесе wehn de). Гаити креол тілінде прогрессивтік маркер ретінде "ap" қолданылады. Кейбір Атлантика креол тілдерінде әдеттегі және прогрессивтік аспектілерді білдіру үшін бір маркер қолданылады. Ток-писин тілінде ерікті прогрессивтік маркер етістіктен кейін келеді. Толықтыру маркерлері көбінесе "done" немесе "finish" сияқты суперстрат сөздерінен алынады, ал кейбір креол тілдері болашақ/ирреалистік маркерді "go" деген суперстрат сөзінің үлгісімен жасайды.

Америка ым тілі

Американың қол тілі (АҚТ) көптеген басқа қол тілдерімен ұқсас, себебі онда грамматикалық уақыт болмайды, бірақ негізгі етістіктің белгісін өзгерту арқылы көптеген сөздік аспектілер пайда болады. Мысал ретінде TELL етістігі келтіріледі. Бұл белгінің бастапқы түрі – көрсеткіш саусақтың иекке тиюі, содан кейін қол мен саусақтың ұшы тікелей нысанға (айтылатын адамға) қарай қозғалады. «Айтуға дайын болу» аспектісіне өзгертілгенде, белгі қолдың дене алдынан доға тәрізді қозғалып, негізгі белгінің бастапқы күйіне (яғни, көрсеткіш саусақ иекке тиюі) жетеді, ауызбен дем алып, жақ түсіріліп, көз етістіктің нысанына бағытталады. Содан кейін белгі тікелей нысанға қарай жылжымай, сол күйде ұсталып тұрады. Осы кезде белгіні білдіруші адам глоттисті жауып, тынысын тоқтатады. Басқа етістіктер («қарау», «ыдыс жуу», «қайқайлау», «құдаласу») де ұқсас түрде іске асырылмаған бастауыш аспектісіне өзгертіледі: негізгі белгіде қолданылатын қолдар дене алдынан доға тәрізді қозғалып, дем алу, жақ түсіру және көзді етістіктің нысанына (бар болса) бағыттау кезінде негізгі етістік белгісінің бастапқы күйіне жетеді, бірақ соңғы қозғалыстар мен күйлер ұсталып тұрғанда және тыныс алғанда тоқтатылады. АҚТ-дегі басқа аспектілерге мыналар жатады: стативтік, инхоативтік («бастауға»), препозициялық («талап етуге»), суспекті («оңай»), фреквентативтік («жиі»), протрактивтік («үнемі»), инцессанттық («көбінесе»), дуративтік («ұзақ уақыт бойы»), итеративтік («қайта-қайта»), интенсивтік («көп»), результативтік («толық»), аппроксимативтік («шамамен»), семблитивтік («көрінеді»), өсуші («көбейе түсу»). Кейбір аспектілер бірігіп, одан да жіңішке айырмашылықтар тудырады. Аспект АҚТ-де ерекше, себебі аспект үшін алынған транзитивті етістіктер грамматикалық транзитивтілігін жоғалтады. Олар семантикалық тұрғыдан транзитивті болып қалады, әдетте тақырыпты белгілеу арқылы немесе бұрынғы сөйлемде айтылған нысанды қабылдайды. Толығырақ «АҚТ синтаксисі» бөлімін қараңыз.

American Sign Language (ASL) is similar to many other sign languages in that it has no grammatical tense but many verbal aspects produced by modifying the base verb sign. An example is illustrated with the verb TELL. The basic form of this sign is produced with the initial posture of the index finger on the chin, followed by a movement of the hand and finger tip toward the indirect object (the recipient of the telling). Inflected into the unrealized inceptive aspect ("to be just about to tell"), the sign begins with the hand moving from in front of the trunk in an arc to the initial posture of the base sign (i. e., index finger touching the chin) while inhaling through the mouth, dropping the jaw, and directing eye gaze toward the verb's object. The posture is then held rather than moved toward the indirect object. During the hold, the signer also stops the breath by closing the glottis. Other verbs (such as "look at", "wash the dishes", "yell", "flirt") are inflected into the unrealized inceptive aspect similarly: The hands used in the base sign move in an arc from in front of the trunk to the initial posture of the underlying verb sign while inhaling, dropping the jaw, and directing eye gaze toward the verb's object (if any), but subsequent movements and postures are dropped as the posture and breath are held. Other aspects in ASL include the following: stative, inchoative ("to begin to "), predispositional ("to tend to "), susceptative ("to easily"), frequentative ("to often"), protractive ("to continuously"), incessant ("to incessantly"), durative ("to for a long time"), iterative ("to over and over again"), intensive ("to very much"), resultative ("to completely"), approximative ("to somewhat"), semblitive ("to appear to "), increasing ("to more and more"). Some aspects combine with others to create yet finer distinctions. Aspect is unusual in ASL in that transitive verbs derived for aspect lose their grammatical transitivity. They remain semantically transitive, typically assuming an object made prominent using a topic marker or mentioned in a previous sentence. See Syntax in ASL for details.