Кіріспе

Грамматикадағы уақыт сілтемесі – грамматикада уақытты білдіретін категория. Уақыт әдетте етістіктердің нақты формалары арқылы, әсіресе олардың жұпталу үлгілерінде көрінеді. Көптеген тілдердегі негізгі уақыттар өткен, қазіргі және болашақ шақтарды қамтиды. Кейбір тілдерде тек екі ғана анық уақыт бар, мысалы, өткен және өтпес, немесе болашақ және болашақ емес. Қытай тілдерінің көпшілігі сияқты уақытсыз тілдер де кездеседі, бірақ олар сино-тибет тілдеріне тән болашақ және болашақ емес жүйеге ие болуы мүмкін. Мария Битнер мен Джудит Тонхаузердің соңғы зерттеулерінде уақытсыз тілдердің уақытты қалай белгілейтінінің әртүрлі тәсілдері сипатталған. Ал кейбір тілдерде уақыттың нақтырақ айырмашылықтары бар, мысалы, алыс және жақын өткен шақ, немесе жақын және алыс болашақ. Уақыттар әдетте сөйлеу сәтіне қатысты уақытты көрсетеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда олардың мағынасы дискурста (сөйлесу кезінде) белгіленген өткен немесе болашаққа қатысты салыстырмалы болуы мүмкін. Бұл салыстырмалы (абсолютті емес) уақыт деп аталады. Кейбір тілдерде салыстырмалы уақытты көрсететін әртүрлі етістік формалары немесе конструкциялары бар, мысалы, плюперфект ("өткеннің өткені") және "өткендегі болашақ". Уақыттың өрнектері көбінесе аспект категориясының өрнектерімен тығыз байланысты; кейде дәстүрлі түрде уақыт деп аталатын (латын тілі сияқты) шақтар қазіргі талдауларда уақыт пен аспекттің комбинациясы ретінде қарастырылады. Етістіктер көбінесе көңіл-күйге сәйкес жұпталады, және үш категорияның көп жағдайда бөлек көрінбейтініне байланысты, кейбір тілдерді біріктірілген уақыт-аспект-көңіл-күй (TAM) жүйесі тұрғысынан сипаттауға болады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі уақыт категориясы көне француз тіліндегі "time" (қазіргі француз тілінде арнайы көнелендіру арқылы temps деп жазылады) сөзінен, ал одан латын тіліндегі tempus, "уақыт" деген сөзден шыққан. Ол "керілген" мағынасындағы латын сөзі tensus-пен байланысты емес, ол tendere ("созу") етістігінің толық пассивті жатысы.

Терминнің қолданылуы

Қазіргі лингвистикалық теорияда заман – уақытқа қатысты айтуды (грамматикалық тұрғыдан) көрсететін категория ретінде түсініледі; яғни, грамматикалық тәсілдерді пайдаланып, жағдайды немесе әрекетті уақыт шеңберіне орналастыратын құрал.

Мүмкін болатын уақыт

Барлық тілдерде уақыт категориясы болмайды: уақытсыз тілдердің қатарында қытай және дирбал тілдері тұрады. Кейбір тілдерде үш негізгі уақыт (өткен, қазіргі және болашақ) болады, ал басқаларында тек екеуі ғана кездеседі: бірінде өткен және өткен емес уақыттар болады, соңғысы қазіргі және болашақ уақыттарды қамтиды (мысалы, араб, жапон тілдерінде және кейбір зерттеулерде ағылшын тілінде), ал екіншісінде, мысалы, гренланд, кечуа және нивх тілдерінде болашақ және болашақ емес уақыттар болады. Кейбір тілдерде төрт немесе одан да көп уақыт категориясы бар, олар өткен шақта (мысалы, алыс және жақын өткен) немесе болашақ шақта (мысалы, жақын және алыс болашақ) нақтырақ ажырату жасауға мүмкіндік береді. Австралияның алты уақыттық жүйесі бар Kalaw Lagaw Ya тілінде алыс өткен, жақын өткен, өткен күні, қазіргі, бүгінгі/жақын болашақ және алыс болашақ уақыттары бар. Кейбір тілдерде, мысалы, Амазонияның Кубео тілінде, тарихи өткен уақыт болады, ол тарихи оқиғалар үшін қолданылады. "Бүгінгі" күнге қатысты уақыттар hodiernal уақыттар деп аталады; олар өткен немесе болашақ уақыттарды білдіре алады. Kalaw Lagaw Ya тілінен басқа, мұндай уақыт категориялары бар тағы бір тіл – Танзанияның банту тілі Мвера. Сондай-ақ, 17 ғасыр француз тілінде passé composé қазіргі заманғы өткен уақыт ретінде қолданылған деген болжам бар. Hodiernal уақыттарға қарама-қарсы, бүгінгі күнге дейінгі өткен шаққа немесе бүгінгіден кейінгі болашақ шаққа сілтеме жасайтын уақыттар сәйкесінше prehodiernal және posthodiernal деп аталады. Кейбір тілдерде болашақ уақыт, яғни ертеңгі күн туралы айтатын crastinal уақыт (кейбір банту тілдерінде кездеседі); немесе өткен уақыт, яғни кешегі күн туралы айтатын hesternal уақыт болады (бірақ бұл атау кейде бүгінгі күнге дейінгі уақытты білдіру үшін де қолданылады). Ертеңнен кейінгі уақыт postcrastinal, ал кешеден бұрынғы уақыт prehesternal деп аталады. Кейбір тілдерде, соның ішінде луганда тілінде, persistive уақыт категориясы бар, ол жағдайдың немесе ағымдағы әрекеттің әлі де жалғасып жатқанын (немесе теріс түрінде, енді жалғаспайтынын) білдіреді. Луганда тілінде сондай-ақ "қазірге дейін" және "әлі емес" мағынасын білдіретін уақыт формалары бар. Кейбір тілдерде салыстырмалы уақытты білдіру үшін арнайы уақыт формалары қолданылады. Қарастырылып отырған уақытқа қатысты өткен шаққа сілтеме жасайтын уақыттар anterior деп аталады; оларға плюперфект (өткен уақытқа қатысты өткен шақ үшін) және болашақ кемелді (болашақ уақытқа қатысты өткен шақ үшін) жатады. Сол сияқты, posterior уақыттар қарастырылып отырған уақытқа қатысты болашақ шаққа сілтеме жасайды, мысалы, ағылшын тіліндегі "өткендегі болашақ": (ол) баратынын айтты. Салыстырмалы уақыт формалары кейде уақыт пен аспектің комбинациясы ретінде қарастырылады: anterior жағдайында – кемелді аспект, немесе posterior жағдайында – перспективалық аспект. Кейбір тілдерде циклдік уақыт жүйесі болады. Бұл уақытты белгілеудің бір түрі, онда уақыт эталондық нүктеге немесе аралыққа қатысты беріледі. Мысалы, Бурарра тілінде сөйлеу күні бұрын болған оқиғалар алыс өткенде болған оқиғалар сияқты белгіленеді, ал кеше болған оқиғалар (сөйлеу сәтімен салыстырғанда) қазіргі уақыттағы оқиғалар сияқты белгіленеді. Бұл жүйеде оқиғалар уақыт сызығындағы анықтамалық нүктелерге дейін немесе бір уақытта белгіленеді.

Уақыттың морфологиясы

Уақыт әдетте белгілі бір етістік түрін қолдану арқылы көрсетіледі – негізгі етістіктің бүгілген түрі, немесе бірнеше сөзден тұратын құрылым, немесе екеуінің үйлесімі. Инфлексия ағылшын тіліндегі тұрақты етістіктердің өткен уақытын көрсететін -ed жұрнағы сияқты қосымшаларды қолдануды қамтиды, бірақ ағылшын және басқа герман тілдеріндегі күшті етістіктерде кездесетін аблаут сияқты түбірдің өзгеруін немесе қайталануды да қажет ете алады. Көп сөздік уақыт құрылымдары көбінесе көмекші етістіктерді немесе клитикаларды қамтиды. Екі түрлі уақыт белгісін біріктіретін мысалдарға француз тіліндегі passé composé жатады, онда негізгі етістіктің бүгілген өткен шақ түрімен бірге көмекші етістік болады; сондай-ақ ирланд тіліндегі өткен шақ, онда проклитика (әртүрлі формаларда) негізгі етістіктің қосымшасымен немесе аблаут бойынша өзгертілген өткен шақ түрімен бірге қолданылады. Бұрын айтылғандай, уақыт белгілері көбінесе басқа етістік категорияларының белгілерімен, мысалы, көрініс және модальдық сипаттамалармен байланысты. Етістіктің жіктелу схемалары көбінесе тұлға, сан және род сияқты бастауышқа қатысты категориялармен сәйкестікті көрсетеді. Сондықтан, белгілі бір категорияны, мысалы, уақытты, басқалардан бөлек анықтау әрқашан мүмкін емес. Грамматикалық уақыты жоқ тілдерде, мысалы, көптеген синиттік тілдерде, уақытты білдіру негізінен лексикалық тәсілдермен – үстеулер, уақыт тіркестері және т.б. арқылы жүзеге асырылады. (Бұл тенсті тілдерде де уақыт туралы ақпаратты толықтыру немесе күшейту үшін жасалады.) Уақыт туралы ақпарат кейде басқа категориялардың маркерлері арқылы қосымша белгі ретінде беріледі, мысалы, 了 le және 過 guò көрініс маркерлері, олар көп жағдайда әрекетті өткен уақытқа орналастырады. Дегенмен, көп уақыт туралы ақпарат контекст арқылы түсіндіріледі, сондықтан, мысалы, тенсті тілден уақытсыз тілге аударғанда, бастапқы тілдегі уақытпен берілген барлық ақпаратты мақсатты тілде ашық түрде көрсетудің қажеті жоқ.

Номиналды уақыт

Кейбір тілдерде есімдерде уақыт (сондай-ақ, аспект пен модальдық сипаттамалар) көрсетілуі дәлелденген. Бұл номиналды уақыт деп аталуы мүмкін, немесе кеңірек айтқанда номиналды ААМ, ол аспект пен модальдық сипаттамалардың есімдерде белгіленуін де қамтиды.

Уақыт синтаксисі

Уақыттың синтаксистік қасиеттері, уақыт көрсеткіштерінің сөздердің ретімен қарым-қатынасын формалды түрде талдауда маңызды рөл атқарады. Кейбір тілдерде (мысалы, француз тілінде) бір сөз (Adv) уақыт көрсеткіші бар етістік (V) пен оның тікелей толықтығы (O) арасына енуге рұқсат етіледі; яғни, [Етістік бір сөз толықтық] ретіне мүмкіндік береді. Ал, басқа тілдерде (мысалы, ағылшын тілінде) бір сөз етістік пен тікелей толықтық арасына енуге рұқсат етілмейді және [Бір сөз етістік толықтық] реті талап етіледі. Синтаксисте уақыт T категориялық белгісімен көрсетіледі, ол TP (уақыт тіркесінің) бас бөлігі болып табылады.

Тілдің жансыз түрі

Тіл білімінде уақытсыз тіл – грамматикалық уақыт санаты жоқ тіл. Уақытсыз тілдер уақытты білдіре алады және білдіреді, бірақ олар мұны лексикалық бірліктер, мысалы, үстеулер немесе етістіктер арқылы, немесе уақытқа сілтеме жасайтын тәсіл, модальдық түрлер мен сөздердің үйлесімдерін қолдана отырып жасайды. Уақытсыз тілдердің мысалдары: Бирма, Дирбал, қытай тілінің көптеген диалектілері, малай (Индонезияны қоса алғанда), тай, майя (лингвистикалық атауы: "Юкатек Майясы"), вьетнам тілі және кейбір зерттеулерде Гренландия (Калаллисут) және гуарани тілдері.

Әсіресе тілдер

Қазіргі тілдерді зерттеуге классикалық тілдердің грамматикасы зор ықпал етті, себебі ертедегі грамматиктер, көбінесе монахтар, өз тілдерін сипаттау үшін басқа ешқандай өлшем нүктесі болмады. Латын терминологиясы жиі қазіргі тілдерді сипаттау үшін қолданылады, кейде мағынасы өзгереді, мысалы, ағылшын тіліндегі "perfect" сөзінің қолданылуында, ол міндетті түрде толықтырылған мағынаны білдірмейді, немесе неміс тіліндегі өткен шақ формаларын білдіретін "Imperfekt" және "Perfekt" сөздері, көбінесе осы терминдер ұғымдаған аспектілермен байланысы жоқ.

Ежелгі грек тілі

Ежелгі грек тіліндегі уақыт санаттары латын тіліндегілерге ұқсас, бірақ өткен шақта үш түрлі көрініс айырмашылығы бар: аорист, кемелді және кемелсіз. Аорист және кемелсіз етістіктер екеуі де өткен оқиғаны білдіре алады: алайда, кемелсіз етістік оқиғаның ұзақтығын көрсетеді ("жеді" және "ұзақ бойы жеді"). Аористтік арнайы атау екі оқиғаның біріншісін көрсетеді, ал қазіргі арнайы атау басқа оқиға кезінде болып жатқан оқиғаны білдіреді. Кемелді етістіктер нәтижесі әлі де сезіліп тұрса, өткенде әсер еткен әрекеттерді ("мен оны таптым") немесе өткен оқиғаның нәтижесінде пайда болған қазіргі күйді ("мен есіме түсіремін") білдіреді. Толыққанды мәліметтер үшін Көне грек етістіктеріне қараңыз.

Ағылшынша

Ағылшын тілінде тек екі морфологиялық уақыт бар: қазіргі (немесе өткен емес), мысалы, ол барады, және өткен (немесе претерит), мысалы, ол кетті. Өткен емес уақыт көбінесе қазіргі уақытты білдіреді, бірақ кейде болашақ уақытқа да сілтеме жасайды (мысалы, автобус ертең кетеді). Тарихи қазіргі уақыт сияқты ерекше жағдайларда ол өткен оқиғалар туралы да айтуға болады. Бұл морфологиялық уақыттар жұрнақтармен (walk(s) ~ walked) немесе дыбыстас өзгерістермен (sing(s) ~ sang) белгіленеді. Кейбір контекстерде, әсіресе ағылшын тілін оқытуда, түрлі уақыт-аспект комбинациялары жиі "уақыттар" деп аталады. Сол сияқты, "болашақ уақыт" термині кейде болашақ уақытты білдіру үшін қолданылатын will сияқты модальды етістермен қолданылады.

Басқа да үнді-еуропа тілдері

Proto-IndoEuropean тіліндегі етістіктерде қазіргі, кемелді (статив), кемелсіз және аористік формалары болған. Бұларды екі уақыт (қазіргі және өткен) әртүрлі аспектілермен білдіретін деп қарастыруға болады. Үнді-Еуропа тілдері отбасының көпшілігі екі морфологиялық уақыт (қазіргі немесе "өткен емес" және өткен) немесе үш (қазіргі, өткен және болашақ) жүйесін қалыптастырды. Уақыттар көбінесе өзара байланысқан уақыт-аспект-күй конъюгациялық жүйелерінің бір бөлігін құрайды. Қосымша уақыттар, уақыт-аспект комбинациялары және т.б. көмекші етістіктерді қамтитын күрделі құрылымдар арқылы берілуі мүмкін. Герман тілдерінде (соның ішінде ағылшын тілінде) қазіргі (өткен емес) және өткен уақыттар морфологиялық тұрғыдан қалыптасқан, ал болашақ және басқа қосымша формалар көмекші құралдарды пайдалана отырып жасалады. Стандартты неміс тілінде күрделі өткен (Perfekt) көп жағдайда қарапайым морфологиялық өткенді алмастырды. Роман тілдерінде (латынның ұрпақтары) өткен, қазіргі және болашақ морфологиялық уақыттар бар, өткенде қосымша аспектілік айырмашылықтар кездеседі. Француз тілі – неміс тіліндегідей, қарапайым морфологиялық кемелді өткен (passé simple) негізінен күрделі формаға (passé composé) жол берген тілдің мысалы. Ирланд тілінде өткен, қазіргі және болашақ уақыттар бар (Ирланд тілдесін қараңыз). Өткен уақыт кемелділік және кемелсіздіктің қарама-қарсы тұстарын көрсетеді, ал кейбір етістіктер қазіргі уақытта да осындай қарама-қарсылықты сақтайды. Классикалық ирланд тілінде өткен және қазіргі уақытта қарапайым-кемелді-кемелсіз үш аспектілі қарама-қарсылық болған. Қазіргі шотландтық гэль тілінде керісінше, тек өткен, өткен емес және "белгісіз" уақыттар бар, сондай-ақ 'be' етістігінің (оның ішінде көмекші ретінде қолданылуы) жағдайында қазіргі уақыт та бар. Парсы тілі – Индоиран тілі, оның өткен және өткен емес формалары бар, сонымен қатар қосымша аспектілік ерекшеліктері де бар. Болашақ уақыт көмекші етістіктерді пайдалана отырып білдірілуі мүмкін, бірақ формальды емес жағдайда сирек қолданылады. Әңгімелесу тілінде, өткен уақытқа 'e' жұрнағын қосу арқылы іс-әрекеттің болжамды немесе баяндалғандығын көрсетуге болады (мысалы, "оның істеген сияқты", "олар оның істегенін айтады"). Түрік тілінде де осыған ұқсас ерекшелік бар. (Толық мәліметтер үшін парсы тіліндегі етістіктерді қараңыз.) Индо-Арий тіліне жататын хиндустани (хинди және урду) тілінде өткенге нұсқау және болашаққа нұсқау формалары бар, ал қазіргіге нұсқау және өткенге нұсқау тек 'honā' (болу) етістігіне қатысты. Болашақ уақыт болашақ субъюнктивті жұптауларды (ескі хинду-урду тілінің ескі формаларында қазіргі уақыттың индикативті жұптаулары болған) пайдалана отырып, болашақ жұрнағын ('gā') қосу арқылы жасалады. 'gā' жұрнағының формалары 'кету' етістігінің ('jāna') перфективті қатысушы формаларынан алынған. Өткенге нұсқау және өткенге нұсқау жұптаулары қатысушылардан алынады (славян тілдеріндегі өткен уақыттың қалыптасуы сияқты) және сондықтан олар алмастырушының өзіне емес, оған қатысты есімнің грамматикалық санымен және жынысымен келіседі. Кемелді өткен формасы кемелдік қатысушысы ретінде екі рет қолданылады, ал кемелсіз өткен жұптаулары аспектілік қатысушылармен қолданылғанда кемелсіз өткенді белгілеу үшін копула ретінде әрекет етеді. Хинди-урду тілінде анықталған уақыт-аспект-күй жүйесі бар. Перифрастикалық хинди-урду етістік формалары (аспектілік етістік формалары) екі элементтен тұрады: біріншісі – аспектілік маркер, ал екіншісі (копула) – жалпы уақыт-күй маркері. Хинди-урду тілінде 3 грамматикалық аспекті бар: әдеттегі, кемелді және прогрессивті; және 5 грамматикалық күй: индикативті, болжамды, субъюнктивті, контрафактуалды және императивті. (Хинди етістіктерін қараңыз.) Славян тілдерінде етістіктер өзінен кемелді немесе кемелсіз болады. Орыс тілінде және осы топтағы басқа тілдерде кемелді етістіктерде өткен және "болашақ" уақыттары бар, ал кемелсіз етістіктерде өткен, қазіргі және "болашақ" уақыттары бар, кемелсіз "болашақ" уақыты көбінесе күрделі уақыт болып табылады. Кемелді етістіктердегі "болашақ" уақыты кемелсіз етістіктердің қазіргі уақыты сияқты қалыптасады. Алайда, Оңтүстік славян тілдерінде формалардың көбірек әртүрлілігі болуы мүмкін – мысалы, болгар тілінде қазіргі, өткен (екі "кемелсіз" және "аорист") және "болашақ" уақыттары бар, перфективті және кемелсіз етістіктер үшін, сондай-ақ көмекші етістіктерді пайдалана отырып жасалған толық формалар бар (болгар етістіктерін қараңыз). Алайда, оның нақты болашақ уақыты жоқ, өйткені болашақ уақыт 'hteti' етістігінің қысқартылған түрінен ('ще') жасалады және ол тек тұлға жұрнақтарын қосады: m (мен), š (сен), ø (ол, ол, ол), me (біз), te (сендер), t (олар).

Басқа тілдер

Фин және венгр тілдері, екеуі де ural тілдері отбасының мүшелері, морфологиялық қазіргі (өткен емес) және өткен шақтарға ие. Венгр тіліндегі "болу" етістігінің (van) болашақ түрі де бар. Түрік етістіктері өткен, қазіргі және болашақ шақтар бойынша жіктеледі, сонымен қатар түрлі аспектілер мен модальдық формалары бар. Араб тіліндегі етістіктер өткен және өткен емес шақтарға бөлінеді; болашақ шақ префикс арқылы білдірілуі мүмкін. Корей тіліндегі етістіктерде қазіргі, өткен және болашақ шақтарды білдіретін әртүрлі қосымшалар кездеседі, бірақ оларды аспектілік формалар деп қарастыруға да болады. Сол сияқты, жапон тіліндегі етістіктер қазіргі және өткен шақтарға ие деп сипатталғанмен, оларды аспектілер ретінде талдауға болады. Ву қытай тілдерінің кейбіреулері, мысалы, Шанхай тілінде, кейбір шақтарды көрсету үшін грамматикалық бөлшектер қолданылады. Басқа қытай тілдері мен көптеген Шығыс Азия тілдері әдетте инфлекцияға ие емес және уақытсыз тілдер саналады, бірақ оларда уақыт туралы белгілі бір ақпаратты беретін аспектілік маркерлер болуы мүмкін. Шақтардың кең ауқымына ие тілдердің мысалдары үшін жоғарыдағы "Мүмкіндіктер" бөлімін қараңыз. Нақты тілдерде шақтардың қалыптасуы және қолданылуы туралы толық ақпаратты сол тілдер мен олардың грамматикасы туралы мақалалардан табуға болады.

Рапа

Рапа – Рапа-Ити аралының француз Полинезиясы тілі. Ескі рапа тіліндегі етістіктерде ТАМ деп аталатын маркер қолданылады, ол уақыт, әрекет сипаты немесе модальдық мағынаны білдіреді және одан кейін бағытты немесе көрсеткіштік бөлшектер келуі мүмкін. Осы маркерлердің ішінде үш уақыт маркері бар: толық еместік, ағымдағы және толықтық. Олар тиісінше "бұрын", "қазір" және "кейін" деген мағына береді.

Улулу-Ауа

Wuvulu Aua тілінде нақты уақыт категориясы жоқ, бірақ уақыт көңіл-күй, аспект белгілері және уақытты білдіретін сөздер арқылы беріледі. Wuvulu тілінде сөйлейтіндер өткен шақты білдіру үшін нақты көңіл-күйді қолданады, себебі олар болған оқиғаларға сенімді болады. Кейбір жағдайларда нақты көңіл-күй қазіргі уақытты, көбінесе бір жағдайдың болуын білдіру үшін де қолданылады. Wuvulu тілінде сөйлейтіндер болашақ шақты білдіру үшін нақты емес көңіл-күйді қолданады.