Кіріспе

Мағыналық емес, грамматикалық мағынаны қосатын етістік. Көмекші етістік (қысқартылған aux) – бұл сөйлемде уақыт, түр, модальдық сипат, рай, баса назар салу сияқты функционалдық немесе грамматикалық мағынаны қосатын етістік. Көмекші етістіктер әдетте инфинитив немесе қатысулы етістіктермен бірге келеді, олар сөйлемнің негізгі мағыналық мазмұнын береді. Мысалы, "Мен түскі асымды жедім" сөйлеміндегі "have" етістігі. Мұндағы "have" көмекші етістігі, "жедім" қатысулысымен бірге аяқталғандық күйін білдіреді. Кейбір сөйлемдерде екі немесе одан көп көмекші етістіктер тізбектеледі. Көмекші етістіктер "көмекші сөздер", "қосымша етістіктер" немесе "етістік көмекшілері" деп те аталады. Көмекші етістіктердегі жіктелген морфологиялық өзгерістер зерттелген.

Тілдер арасындағы қасиеттер

Көмекші етістіктер әдетте грамматикалық уақыт, аспект, модальдық сипат және дауысты білдіруге көмектеседі. Олар көбінесе инфинитивпен бірге қолданылады. Көмекші етістік инфинитивке "көмектеседі" деп есептеледі. Тілдің көмекші етістіктері жабық топты құрайды, яғни олардың саны тұрақты және салыстырмалы түрде аз. Ағылшын және көптеген туысқан тілдерде пассивті дауысты білдіру үшін "be" және кемелді аспектті немесе өткен уақытқа сілтеме жасау үшін "have" (кейде "be") етістіктері көмекші етістіктер ретінде кеңінен танылады. Кейбір жағдайларда, "be" copula басқа етістікті "көмектеспесе" де, көмекші етістік ретінде жіктеледі, мысалы:

Құс ағашта. – Мұнда "is" басқа етістікті қамтымайтын предикативті тіркеспен copula ретінде қолданылады. Көмекші етістіктердің анықтамасы тілдер арасында немесе тіпті бір тілді талқылайтын авторлар арасында әрқашан бірдей болмайды. Модальді етістіктер тілге байланысты көмекші етістіктер ретінде жіктелуі мүмкін немесе жіктелмеуі мүмкін. Ағылшын тілінде етістіктер көбінесе төменде сипатталғандай, грамматикалық мінез-құлқына сүйене отырып, көмекші етістіктер ретінде анықталады. Кейбір жағдайларда, көмекшілерге ұқсас функцияларды орындайтын, бірақ олардың толық мүшелері саналмайтын (әлдеқандай дербес лексикалық мағлұматты сақтайтындықтан) етістіктер жартылай көмекші етістіктер деп аталады. Мысалы, француз тілінде "devoir" (міндетті), "pouvoir" (білу), "aller" (бару), "vouloir" (қалау), "faire" (істеу) және "laisser" (рұхсат ету) сияқты етістіктер, басқа етістіктің инфинитивімен бірге қолданылғанда, жартылай көмекші етістіктер деп аталуы мүмкін. Сондай-ақ, дравид тілдеріндегі көмекші етістік құрылымдары зерттелген.

Ағылшынша

Келесі бөлімдер ағылшын тіліндегі көмекші етістіктерді қарастырады. Олар көмекші етістіктердің тізімін береді, содан кейін осы ерекше топты неге жатқызатынымызды көрсететін анықтамаларды ұсынады (тақырыптық инверсия және 'not' арқылы жоққа шығару). Модальді етістіктер де осы анықтамаларға қатысты қызмет ететіндіктен, осы топқа кіреді.

Ағылшын тіліндегі көмекші етістіктерді анықтау диагностикасы

Алдыңғы бөлімде көрсетілген етістіктерді екі диагностикалық белгіге негізделген көмекші етістіктер ретінде жіктеуге болады: олар сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертуге (инверсияға) мүмкіндік береді (сұрақтарды құру үшін қолданылатын инверсия және т.б.) және (эквивалентті түрде) олар жоқ етеудің (not) етістікке тікелей жалғануын қабылдайды. Келесі мысалдар көмекші етістікпен салыстырғанда толық етістікпен сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертудің мүмкіндігін көрсетеді:

а. Ол бүгін жұмыс істеді. b. Ол бүгін жұмыс істеді ме? Көмекші етістік was сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертуге мүмкіндік береді. а. Ол жұмыс істеді. b. *Жұмыс істеді ол бүгін? Толық етістік жұмыс істеді сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертуге жол бермейді. а. Ол оны көре алады. b. Ол көре ала ма? Көмекші етістік can сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертуге мүмкіндік береді. а. Ол оны көреді. b. *Көреді ол оны? Толық етістік көреді сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібін өзгертуге жол бермейді. (Жұлдызша * лингвистикада грамматикалық тұрғыдан қабылдауға келмейтін немесе қолданылмаған құрылымды көрсету үшін қолданылатын белгі.) Келесі мысалдар жоқ етеудің (not) шекті көмекші етістікке тікелей жалғануға болатынын, бірақ шекті толық етістікке жалғануға болмайтынын көрсетеді:

а. Сэм мұны істеуге тырысатын еді. b. Сэм мұны істемейтін еді. Жоқ етеуі (not) шекті көмекші етістік would-қа тікелей жалғанады. а. Сэм мұны істеді. b. *Сэм істемеді мұны. Жоқ етеуі (not) шекті толық етістік істеді-ге тікелей жалғана алмайды. а. Том көмектесе алады. b. Том көмектесе алмайды. Жоқ етеуі (not) шекті көмекші етістік could-қа тікелей жалғанады. а. Том көмектесті. b. *Том көмектеспеді. Жоқ етеуі (not) шекті толық етістік көмектесті-ге тікелей жалғана алмайды. Көмекші етістіктерді анықтау үшін қолданылатын үшінші диагностикалық белгі – етістік фразасының қысқаруы (эллипсис). Мысалдар үшін етістік фразасының қысқаруы туралы мақаланы қараңыз. Бұл критерийлер байланыс етістігі be және оның экзистенциалдық мағынадағы қолданылуын көмекші етістік деп санауға әкеледі (олар инверсияға түседі және жоқ етеуін (not) тікелей қабылдайды, мысалы, Ол басшы ма?, Ол басшы емес, Құдай бар ма?, Құдай бар). Алайда, егер көмекші етістікті басқа етістікке «көмектесетін» етістік деп анықтаса, онда байланыс етістігі be көмекші етістік емес, өйткені ол екінші етістіксіз қолданылады. Көмекші етістіктер туралы әдебиеттер бұл мәселеде біркелкі емес. Сонымен қатар, кейбір көмекші етістіктерде барлық көмекші етістіктерде кездеспейтін белгілі бір қасиеттер бар. Олардың болуы етістіктің көмекші екенін анықтауға мүмкіндік береді, бірақ олардың болмауы керісінше кепілдік бермейді. Мұндай қасиеттердің бірі – қазіргі уақытта бірінші және үшінші тұлғада бірдей формада болуы. Бұл әсіресе will және must сияқты модальді көмекші етістіктерге тән. (Мысалдар: Ол ертең келеді, ол бірден істеуі керек, емес ол келеді немесе ол міндетті.)

Жеңіл етістіктер

Кейбір синтаксистер көмекші етістіктер мен жеңіл етістіктерді ажыратады. Екеуі де ұқсас, себебі екі етістік түрі де олар қолданылатын сөйлемдерге көбінесе функционалдық ақпарат қосады. Сондықтан екеуі де жеке предикаттар ретінде қарастырылмайды, керісінше, олар басқа тіркестің бір бөлігін құрайды – көбінесе көмекші етістіктер толық етістікпен, ал жеңіл етістіктер есіммен қолданылады. Ағылшын тілінде жеңіл етістіктер көмекші етістіктерден инверсияға түспеуімен және постпозитивті түйіндемелерді қабылдамауымен ерекшеленеді. "have" және "do" етістіктері көмекші етістіктер, жеңіл етістіктер (немесе толық етістіктер) ретінде қолданылуы мүмкін. Олар жеңіл етістік ретінде қолданылғанда, көмекшілерге тән инверсия және жоққа шығару сынақтарынан өтпейді, мысалы, кейбір диалекттерде (мысалы, Hiberno ағылшын тілінің батыс және оңтүстік-батыс диалекттерінде) инверсия сынағы туған тілде дұрыс естілуі мүмкін. а. Олар ұзақ кездесу өткізді. b. *Олар ұзақ кездесу өткізді ме? Жеңіл етістік инверсия сынағынан өтпейді. с. *Олар ұзақ кездесу өткізбеді. Жеңіл етістік жоққа шығару сынағынан өтпейді. а. Ол саясаткерлерге жағымпаздану туралы баяндама жазды. b. *Ол саясаткерлерге жағымпаздану туралы баяндама жазды ма? Жеңіл етістік инверсия сынағынан өтпейді. с. *Ол саясаткерлерге жағымпаздану туралы баяндама жасамады. Жеңіл етістік жоққа шығару сынағынан өтпейді. (Дегенмен, кейбір жағдайларда "have" көмекші етістік ретінде қолданылмағанда да, көмекшіге тән инверсия мен жоққа шығаруға түсуі мүмкін.) Кейде көмекші және жеңіл етістіктердің арасындағы айырмашылыққа назар аударылмайды немесе шатастырылады. Кейбір етістіктер (мысалы, "used to", "have to" және т.б.) кейбір авторлар жеңіл етістіктер деп, ал басқалары көмекші етістіктер деп қарастыруы мүмкін.