Кіріспе
Идахо штатындағы өзен, АҚШ. Салмон өзені бойындағы елді мекендер: Стэнли, Клейтон, Чаллис, Салмон, Риггинс және Уайт Бёрд. Redfish Lake және Little Redfish Lake көлдері, Redfish Lake Creek арқылы өзенге құйылып, Солтүстік Америкадағы ең ұзын Тынық мұхитының сокей ласосы көші-қонының соңғы нүктесі болып табылады. Өзеннің төменгі жартысы штат үшін уақыт белдеуінің шекарасын белгілейді, солтүстік Идахо Тынық мұхиты уақытымен, ал штаттың қалған бөлігі Тау уақытымен өмір сүреді.
Settlements located along the Salmon River include Stanley, Clayton, Challis, Salmon, Riggins, and White Bird. Redfish Lake and Little Redfish Lake, which flow into the river via Redfish Lake Creek, are the termini of the longest Pacific sockeye salmon migration in North America. The lower half of the river provides the time zone boundary for the state, with northern Idaho on Pacific Time and the rest of the state on Mountain Time.
Курс
Салмон өзені Орталық және Шығыс Айдахо тауларынан басталып, олар арқылы ағады (Лемхи жотасы, Саутут, Салмон өзені таулары, Клервотер және Биттеррот жотасы). Басты арнасы Саутут жотасында 9200 фут (2804 м) биіктікте, Нортон шыңының солтүстік-батысына бірнеше шақырым жерде орналасқан. Алғашқы 30 миль (48 км) бойы Саутут аңғары арқылы солтүстікке қарай ағып, содан кейін Стэнлиде шығысқа бұрылады, сол жерден төменде Янки бұтағы мен Шығыс бұтағы қосылады. Өзен содан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағады, Эллисте Пахимерой өзенін, ал Сальмон, Айдахода Лемхи жотасының шығысында Лемхи өзенін қабылдайды. Сальмонның солтүстігінде өзен Солтүстік бұтағымен бірігіп, содан кейін батысқа қарай Салмон өзені мен Кливвотер таулары арқылы 200 миль (322 км) жалғасатын тік каньонға айналады – бұл Құрама Штаттардағы ең қиын және шалқары жерлердің бірі. 7000 футқа (2134 м) дейін тік рельефі бар Салмон өзенінің каньондары АҚШ-тағы ең тереңдердің қатарына жатады, олар Гранд-Каньоннан да терең, ал Идахо-Орегон шекарасындағы Жылан өзенінің Хеллс каньонынан кейін екінші орында тұрады. Осы жерде өзеннің ең ірі екі саласы – Орта және Оңтүстік салалары қосылады. Орта саласымен қосылған жерден 10 миль (16 км) төмен (батысқа) қарай Салмон өзені Айдахо штатындағы екі уақыт белдеуін бөлетін шекараға айналады: оңтүстікте Тау уақыты, солтүстікте Тынық мұхиты уақыты, штатты шамамен 45½ градус солтүстік ендікте екіге бөледі. Өзен Риггинстегі Кіші Салмон өзенімен қосылған жерде кенеттен солтүстікке бұрылады, сағасынан шамамен 87 миль (140 км) жоғарыда. Содан бері өзен солтүстікке қарай ағып, 95-ші АҚШ тас жолы Риггинстің солтүстігіндегі «Уақыт белдеуі көпірінен» өзенді кесіп өтеді, содан кейін Уайт Бёрдке жеткенше шығыс жағалауымен жүреді. Тас жол солтүстікке бұрылып, Уайт Бёрд төбесіне көтеріледі, ал өзен солтүстік-батысқа, содан кейін оңтүстікке қарай Хеллс каньонының солтүстігіндегі Жылан өзеніне құяды, Вашингтон шекарасынан оңтүстікке қарай 15 миль (24 км) және Льюистоннан 40 миль (64 км) жоғарыда. Алясканы есептемегенде, Салмон өзені АҚШ-тың бір штатында толығымен орналасқан ең ұзын өзен жүйесі болып табылады.
Антропология
Салмон өзені аймағында кем дегенде соңғы 8000 жылдан бері адамдар тұрған. Аймақтың көп бөлігінде бірнеше тайпалар, оның ішінде Нез-Персе тайпасы қоныстанған. Бұл өзен жергілікті халық үшін қасиетті жер саналған және шалқар азық-түлік көзі болған, олар көптеген сомон түрлері мен басқа да жабайы жануарларға тәуелді болған.
Барлау
1805 жылдың тамызында, Континенттік бөліністің үстінен өтіп, Льюис пен Кларк Салмон өзенімен төмен қарай баяулады, бірақ оны кеме жүргізуге қолайсыз деп тапты. Кларк былай деп жазды: “Капитан Льюистің еңбегін бағалап, осы Колумбияның саласына, алғашқы ақ адам ретінде, Луи өзені деп атауға лайық деп санаймын. Колумбия өзенінің батыс саласы [қазіргі Салмон өзені] шығыс саласынан [қазіргі Лемхи өзені] екі есе үлкен, ал осы салалардың төменгі ағысында өзен кең, ағысы қатты, суы таза, бірақ ағаштар аз. Бұл құрмет ұзаққа созылмады; 1810 жылға қарай аймақтың карталарында “Луи өзені” Салмон деп аталды. Кларк Салмон өзенін Жылан өзені деп ойлағандықтан, оны “Колумбияның батыс саласы” деп атады. Жылан өзені “Льюис өзені” немесе “Льюис саласы” деген атауды Салмонға қарағанда ұзақ сақтап келді. 20-шы ғасырдың басында және ортасында басқа зерттеушілер де Салмон өзеніне келіп, сонда қалды. Олардың арасында Франк Лэнс, Фрэнсис, Хэнк Гермит және ең танымал, аңызға толы Бакскин Билл болды. Сильван Амброз Харт (Бакскин Билл) 5 Майл Бардағы Салмон өзенінің шатқалында тұратын соңғы тау адамының бірі еді. Ол 1928 жылы шамамен Оклахома аймағынан осы шатқалға келді. Ол 50 жылға жуық 5 Майл Барда тұрып, кофе, шай, шоколад, қант, ұн сияқты қажетті заттарға жылына 50 доллардан азырақ жұмсады. Бакскин – өзінің пышақтарын, тапаншаларын, мылтықтарын, қазан-құмыраларын, табаларын жасаған нағыз шебер еді. Бакскин 1980 жылы қайтыс болды, ал оның 5 Майл Бардағы үйі музейге айналдырылды.
I shall in justice to Capt. Lewis who was the first white man ever on this fork of the Columbia Call this Louis's river. The Westerly fork of the Columbia River [the present Salmon River] is double the size of the Easterley fork [the present Lemhi River] & below those forks the river is wide, it is very rapid & Sholey water Clear but little timber. The honor didn't last long; by 1810, maps of the area were already referring to "Louis' River" as the Salmon. Clark had thought that the Salmon River was the Snake River, thus he called it the "Westerly fork of the Columbia". The Snake River retained the variant name "Lewis River" or "Lewis Fork" longer than did the Salmon. In the Early to Mid 20th Century other explorers arrived to the Salmon River and ultimately stayed. These early explorers included Frank Lance, Francis, Hank the Hermit, and most well known and storied Buckskin Bill. Sylvan Ambrose Hart (Buckskin Bill) was one of the last Mountain Men to inhabit the Salmon River Canyon at 5 Mile Bar. He arrived to the canyon in/around 1928 from the Oklahoma Territory. For nearly 50 years he lived at 5 Mile Bar and spent less than 50 dollars a year on staples like coffee, tea, chocolate, sugar, flour, etc. Buckskin was a true craftsman in his own right forging his own knives, pistols, rifles, kettles, pots, and pans. Buckskin died in 1980 and his cabin at 5 mile bar has been turned into a museum.
Алтын
1860 жылдары өзен бойында алтынның құмдық кен орындары табылды, соның нәтижесінде алтын асығушылық басталды. Кеншілер бұл аймаққа келіп, Нез-Перс тайпасының ата-бабаларының иеленген жерлерінде қақтығыстарға себеп болды. Өзен бойымен саяхаттағанда тарихи және қазіргі кездегі көптеген шахталарды (драждау операцияларын қоса алғанда) көруге болады.
Демалыс
Бірнеше ұлттық ормандар мен Саутут ұлттық демалыс аймағы өзеннің суайдынында көптеген демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Екі бөлік (Ортаңғы бұлақ және негізгі Салмон өзенінің бір бөлігі, Басты бұлақ деп аталады) Ұлттық жабайы және көркем өзендер ретінде қорғалады. Ортаңғы бұлақ 1968 жылы жабайы және көркем деп танылған алғашқы сегіз өзеннің бірі болды және оны көбінесе «таждың маржаны» деп есептейді.
Салмон – ақсудағы каякпен сырғанау, каноэ және рафтинг үшін танымал орын. Салмонның шатқалдары аймақтың күрделі геологиясын тамашалауға мүмкіндік береді. Фрэнк Черчтің қайтып оралмайтын дала аймағына континенттік Америка Құрама Штаттарындағы ең терең шатқалдардың бірі кіреді, ол шамамен 7000 фут (2134 м) тік рельефімен Гранд Каньоннан да терең. Салмон өзенінің басты шатқалында Сальмоннан (Айдахо штаты) Риггинске дейін ашық пансионаттар орналасқан. Көбінесе осы пансионаттарға моторлы қайықтармен, рафтинг сапарларымен, жаяу жүру арқылы және тіпті кейбір шалқыма әуежайлар арқылы ғана жетуге болады. Ортаңғы бұлақ және Басты бұлақ екеуі де Фрэнк Черчтің қайтып оралмайтын дала аймағы арқылы өтеді. Ортаңғы бұлақтың ұзындығы шамамен 110 миль (177 км), ал Басты бұлақтың ұзындығы шамамен 81 миль (130 км) құрайды. Ортаңғы бұлақтағы рафтинг сапары Басты бұлақтағы сапардың басталуына дейін 7 миль (11 км) бұрын аяқталады; Корн Крик – Салмон өзенінің Басты бұлақ бөлігінің басталуы. Салмонның оңтүстік бұлағы Пайетт ұлттық орманы арқылы ағып, Маккей Бардағы жабайы және көркем Басты бұлаққа қосылады. Басты бұлақтағы рафтинг сапары Риггинстен шамамен 40 шақырым (25 миль) шығысқа қарай, Винегар Крик немесе Кэри Крик жанында аяқталады, бұл Төменгі Салмон рафтинг бөлігінің басталуын білдіреді. Қайық компаниялары өзенде бір және бірнеше күндік сапарларды ұсынады. Салмон өзенінің ортаңғы бұлағы елдегі ең жақсы «ұстап-босат» балық аулау орындарының бірі ретінде танымал. Өзен бойындағы басқа демалыс түрлері: кемпинг, жаяу жүру және тау велосипедімен жүру.
Жабайы табиғат
Салмон өзені тарихи тұрғыдан Колумбия өзенінің барлық алабындағы стальбаш (океанға қатынайтын жаңбырлы көкбалық) пен көктемгі және жазғы чинок салмонының 45 пайызын өндірген. Салмон өзенінің алабы Колумбия өзенінің алабындағы қалған салмон мен стальбаш мекендейтін жерлердің көп бөлігін (70 пайызға дейін) қамтиды. Салмон өзенінің алабында мол, сапалы салмонға қолайлы орта болғанына қарамастан, 1990 жылдардың ортасынан бері федералдық түрлердің жоғалу туралы заңға сәйкес тізімге енгеніне қарамастан, чинок, стальбаш және сокей салмонының саны айтарлықтай жақсармады. Халықтың қауіпте болуының басты себебі – Snake өзенінің төменгі ағысындағы төрт федералдық бөгеттер мен су қоймаларының салқымды әсері, олар арқылы жас лосось пен қайта оралатын ересек лосось өтуге тиіс. Солтүстік-батыстағы көптеген лососьты қорғаушылар, сондай-ақ коммерциялық және спорттық балық аулаушылар, лососьтің тірі қалу мәселелерін шешу үшін Төменгі Гранит, Кішкентай Каз, Төменгі Монументаль және Мұздық Порт бөгеттерін бұзуды талап етеді. 2015 жылдың қараша айына қарай, даулар Солтүстік-батыс саясатында, қоғамдық пікірталас аясында және федералдық сотта жалғасуда, онда федералдық лососьті қалпына келтіру жоспарлары заңдық күреске түскен.