Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық Әскери-теңіз министрлігінің криптоанализ бөлімі 40-шы бөлме, сондай-ақ 40О деп те белгілі (ескі ғимарат; ресми түрде NID25 бөлігінің құрамы), Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Әскери-теңіз министрлігінің криптоанализ бөлімі болды. 1914 жылдың қазан айында құрылған бұл топ, Әскери-теңіз барлау қызметінің директоры, контр-адмирал Генри Оливердің Берлинге жақын Науэндегі неміс радиостанциясынан алынған ақпаратты Әскери-теңіз білім беру басқармасының директоры Альфред Юингке тапсыруымен басталды. Юинг теологиялық еңбектерді неміс тілінен аударумен айналысқан Уильям Монтгомери және баспагер Найджел де Грей сияқты азаматтық қызметкерлерді жұмысқа алды. Соғыс кезінде 40-шы бөлме сынықсыз және телеграф арқылы алынған шамамен 15 000 неміс хабарламасын шифрдан шығарды деп есептеледі. Ең маңыздысы, бөлім 1917 жылдың қаңтарында Германия Сыртқы істер министрлігінен шыққан және Германия мен Мексика арасында әскери одақ құруды ұсынған Циммерман телеграммасын ұстап алып, шифрдан шығарды. Бұл шифрды бұзу Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ең маңызды барлаулық жеңісі деп танылды, себебі ол сол кезде бейтарап болған АҚШ-ты соғысқа тартуда маңызды рөл атқарды. 40-шы бөлменің жұмысы неміс теңіз кодексінен, Signalbuch der Kaiserlichen Marine (SKM) және кодталған квадраттар бар карталардан дамыды. Бұл материалды ресейліктер 1914 жылдың 26 тамызында Эстония жағалауында құлаған неміс крейсері SMS Magdeburg-тан тәркілеген. Ресейліктер кемеде болған төрт дананың үшеуін тапты; екеуін өзінде қалдырды, ал үшіншісін британдықтарға берді. 1914 жылдың қазан айында британдықтар Императорлық неміс теңіз флотының Handelsschiffsverkehrsbuch (HVB) кодексін де алды, ол неміс әскери кемелері, сауда кемелері, теңіз дирижабльдері және U- қайықтары қолданған. Австралия Корольдік теңіз күштері 11 қазанда австралиялық неміс пароходы Hobart-тан оның көшірмесін тәркіледі. 30 қарашада британдық траулер батып кеткен неміс эсминеці S 119-дан сейфті тауып алды, онда теңіз атташелерімен, елшіліктерімен және теңіздегі әскери кемелерімен байланыс үшін немістер қолданған Verkehrsbuch (VB) кодексі болды. Көптеген дереккөздер 1915 жылдың наурыз айында британдық жасақтың Персиядағы неміс агенты Вильгельм Вассмустың багажын тәркілеп, ашылмаған күйінде Лондонға жібергенін мәлімдейді, онда Әскери-теңіз барлау қызметінің директоры адмирал сэр Уильям Реджинальд (Блинкер) Холл оның ішінде неміс дипломатиялық кодексін, No. 13040-ты тапты. Алайда, кейіннен бұл оқиғаның жалған екені анықталды. Бөлім соғыс кезінде кеңейіп, басқа кеңселерге көшкеніне қарамастан, «40-шы бөлме» деген бейресми атауын сақтап қалды. Альфред Юинг 1917 жылдың мамырына дейін 40-шы бөлмені басқарды, содан кейін тікелей басқару Холлға өтті, оған Уильям Милборн Джеймс көмектесті. 40-шы бөлме Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның императорлық байланыс шифрларын бұзғанымен, оның жұмысы Әскери-теңіз министрлігінің барлық шифрланған ақпаратты тек теңіз мамандары ғана талдауы керек деген талабымен шектелді. Бұл 40-шы бөлме операторлары шифрланған хабарламаларды бұза білгенімен, оларға ақпаратты түсінуге немесе интерпретациялауға рұқсат етілмеді.
Room 40, also known as 40 O. B. (old building; officially part of NID25), was the cryptanalysis section of the British Admiralty during the First World War. The group, which was formed in October 1914, began when Rear Admiral Henry Oliver, the Director of Naval Intelligence, gave intercepts from the German radio station at Nauen, near Berlin, to Director of Naval Education Alfred Ewing, who constructed ciphers as a hobby. Ewing recruited civilians such as William Montgomery, a translator of theological works from German, and Nigel de Grey, a publisher. It was estimated that during the war Room 40 decrypted around 15,000 intercepted German communications from wireless and telegraph traffic. Most notably the section intercepted and decoded the Zimmermann Telegram, a secret diplomatic communication issued from the German Foreign Office in January 1917 that proposed a military alliance between Germany and Mexico. Its decoding has been described as the most significant intelligence triumph for Britain during World War I because it played a significant role in drawing the then neutral United States into the conflict. Room 40 operations evolved from a captured German naval codebook, the Signalbuch der Kaiserlichen Marine (SKM), and maps (containing coded squares) that Britain's Russian allies had passed on to the Admiralty. The Russians had seized this material from the German cruiser SMS Magdeburg after it ran aground off the Estonian coast on 26 August 1914. The Russians recovered three of the four copies that the warship had carried; they retained two and passed the other to the British. In October 1914 the British also obtained the Imperial German Navy's Handelsschiffsverkehrsbuch (HVB), a codebook used by German naval warships, merchantmen, naval zeppelins and U boats: the Royal Australian Navy seized a copy from the Australian German steamer Hobart on 11 October. On 30 November a British trawler recovered a safe from the sunken German destroyer S 119, in which was found the Verkehrsbuch (VB), the code used by the Germans to communicate with naval attachés, embassies and warships overseas. Several sources have claimed that in March 1915 a British detachment impounded the luggage of Wilhelm Wassmuss, a German agent in Persia and shipped it, unopened, to London, where the Director of Naval Intelligence, Admiral Sir William Reginald (Blinker) Hall discovered that it contained the German Diplomatic Code Book, Code No. 13040. However, this story has since been debunked. The section retained "Room 40" as its informal name even though it expanded during the war and moved into other offices. Alfred Ewing directed Room 40 until May 1917, when direct control passed to Hall, assisted by William Milbourne James. Although Room 40 decrypted Imperial German communications throughout the First World War, its function was compromised by the Admiralty's insistence that all decoded information would only be analysed by Naval specialists. This meant while Room 40 operators could decrypt the encoded messages they were not permitted to understand or interpret the information themselves.
Өмірбаян
1911 жылы Императорлық қорғаныс комитетінің кабельдік байланыс мәселелері жөніндегі кіші комитеті Германиямен соғыс жағдайында теңіз астындағы неміс кабельдерін жою қажет деген шешімге келді. 1914 жылдың 5 тамызының таңында «Alert» кабельдік кемесі Германияның бес трансатлантикалық кабелін тауып кесіп тастады, олар Англия арнасы бойымен өтетін. Ұзақ өтпей, Ұлыбритания мен Германия арасындағы алты кабель де қиылып тасталды. Осының салдарынан басқа елдерге тиесілі кабельдер арқылы және сымсыз байланыс арқылы жіберілетін хабарламалардың саны күрт өсті. Бұл хабарламаларды ұғу мүмкін болды, бірақ хабарламалардың мағынасын жасыру үшін кодтар мен шифрлар қолданылды, ал Ұлыбритания мен Германияда хабарламаларды шифрдан ашу және түсіндіруге арналған ешқандай ұйым болған жоқ. Соғыс басталғанда Әскери-теңіз күштерінде хабарламаларды ұғу үшін тек бір ғана радиостанция болды, ол Стоктон қаласында орналасқан. Бірақ Пошта кеңсесі мен «Marconi» компаниясына қарасты жабдықтар, сондай-ақ радио жабдықтарына қол жеткізе алатын жеке тұлғалар Германиядан келіп түсетін хабарламаларды жазып ала бастады. Ұсталған хабарламалар Адмиралтействоның барлау бөліміне жеткізіле бастады, бірақ олармен не істеу керектігін ешкім білмеді. 1913 жылы контр-адмирал Генри Оливер барлау бөлімінің директоры болып тағайындалған. 1914 жылдың тамызында оның бөлімі соғысқа толыққанды дайындықпен айналысты, ал ешкімнің шифрларды бұзу тәжірибесі болған жоқ. Ол бұрын радиобайланыс саласында білімі бар инженерлік ғылымдарының профессоры болған және шифрларға қызығушылық танытқан досы, Теңіз білімінің директоры сэр Альфред Юингке жүгінді. Соғыстың бірнеше айға созылатындығы ескеріліп, білім беруге басымдық берілмейтіні айтылды, сондықтан Юингке хабарламаларды шифрдан ашу үшін топ құру тапсырылды. Юинг бастапқыда Осборн және Дартмут теңіз академияларының қызметкерлеріне жүгінді, олар мектеп демалысы мен теңіз студенттерінің әскери қызметке жіберуіне байланысты қолжетімді болды. Алястер Деннистон неміс тілін оқытқан, бірақ кейіннен 40-шы бөлмеге екінші басшы болып тағайындалды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның ізбасары – Үкіметтік кодтар және шифрлар мектебінің басшысы болды (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блетчли Паркте орналасқан). Академиялардан келген басқа да қызметкерлер қыркүйектің соңында жаңа оқу жылы басталғанға дейін 40-шы бөлмеде уақытша жұмыс істеді. Олардың арасында Осборн академиясының директоры Чарльз Годфри (оның ағасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әскери-теңіз барлау басшысы болды), екі теңіз оқытушысы – Париш және Кертисс, сондай-ақ Гринвич теңіз академиясының ғалымы және математигі профессор Хендерсон болды. Еріктілер өздерінің негізгі жұмыстарымен қатар кодтарды бұзу жұмысына да қатысуға міндетті болды, ал барлық ұйым Юингтің кеңсесінен жұмыс істеді, онда кодты бұзушылар Теңіз білімінің міндеттеріне байланысты келушілер болған кезде оның хатшысының кабинетінде жасырынуға мәжбүр болды. Басқа да ерте қатысқандардың арасында Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеген Р. Д. Нортон және Оксфордта білім алған, Персия жөніндегі сарапшы, лингвист Ричард Гершель болды. Жаңадан қабылданғандардың ешқайсысы кодтарды бұзуды білмейтін, бірақ олар неміс тілін білгендері және мәселені құпия ұстай алатындарына сенімді болғандықтан таңдалды.
Кіріспе
Осыған ұқсас ұйым Соғыс министрлігінің Әскери барлау бөлімінде құрылды, ол MI1b деп аталды, ал полковник Макдонаг екі ұйымның бірлесіп жұмыс істеуін ұсынды. Француздар неміс әскери шифрларының көшірмелерін алғанға дейін хабарларды жинау және тіркеу жүйесін ұйымдастырудан басқа ешқандай жетістікке қол жеткізілмеді. Екі ұйым Батыс майданға қатысты хабарламаларды дешифрлеумен қатар жұмыс істеді. Юингтің досы, адвокат Рассел Кларк, және оның тағы бір досы, полковник Хипписли, Юингке неміс хабарламаларын ұстап отырғанын айтты. Юинг оларға Норфолк жағалауындағы Хунстантон қаласындағы қағалау күзетшілер станциясынан жұмыс істеуге мүмкіндік берді, онда оларға тағы бір ерікті, Лесли Ламберт (кейіннен А. Дж. Алан есімімен BBC хабаршысы ретінде танылды) қосылды. Хунстантон және Стоктон, пошта және Маркони станцияларымен бірге, тыңдау қызметінің ("Y" қызметі) ядросын құрады, ол Германияның барлық ресми хабарламаларын ұстай алатын деңгейге дейін жылдам өсті. Қыркүйек айының соңында ерікті мектеп мұғалімдері Деннистонды қоспағанда, басқа міндеттерге қайта оралды; бірақ неміс теңіз хабарларын дешифрлеу құралы болмағандықтан, теңіз саласында атқарыларлық жұмыс аз болды.
SKM код кітабының түсірілуі
40-шы бөлменің алғашқы табысы – неміс жеңіл крейсері SMS Магдебургтен «Сигналбух дер Кайзерлишен Марин» (SKM) кодексін қолға түсіру болды. Екі жеңіл крейсер – Магдебург және SMS Аугсбург, сондай-ақ контр-адмирал Беринг басқаратын эсминецтер тобы Фин шығанағын барлауға шықты, бірақ тұманға байланысты кемелер шашырап кетті. Магдебург Ресей бақылауындағы Эстония жағалауындағы Оденсхолм аралына тіреліп қалды. Кемені қайта көтеру мүмкін болмады, сондықтан экипаж SMS V26 эсминцімен алынып келінді. Командир корветтенкапитан Хабенихт кемені эвакуациядан кейін жарылысқа дайындады, бірақ тұман сейіле бастады және екі ресейлік крейсер – «Паллада» мен «Боготырь» жақындап, атыс ашты. Жарылыс зарядтары мерзімінен бұрын оқталды, кемедегі экипаждың арасында жарақаттарға себеп болды, сондай-ақ құпия қағаздарды эсминецке жеткізуге немесе жоюға үлкерілмей қалды. Хабенихт пен оның 57 экипаж мүшесі ресейліктерге тұтқынға түсті. Қағаздардың тағдыры әлі анық емес. Кемеде SKM кодексінің бірнеше данасы болды, ал 151 нөмірі британдықтарға берілді. Неміс деректері бойынша, құпия қағаздардың көп бөлігі суға тасталған, бірақ британдық көшірме зақымдалмаған және карта үйінен табылған. Кодексті пайдалану үшін қазіргі кілт та қажет болды. Балтық теңізінің торлы картасы, кеме журналы және соғыс күнделіктері де табылды. СКМ-нің 145 және 974 нөмірлі даналары ресейліктерде қалды, ал Скапа-Флоудан Александровскіге британдықтарға ұсынылған көшірмені алу үшін жіберілді. 7 қыркүйекте келгенімен, шатасуларға байланысты ол 30 қыркүйекке дейін жолға шықпады және 10 қазанда капитан Кредиф, командир Смирнов және құжаттармен бірге Скапаға оралды. Кітаптар 13 қазанда ресми түрде Бірінші лорд Уинстон Черчилльге тапсырылды. СКМ өзі хабарламаларды кодтау үшін толық емес еді, өйткені олар әдетте кодталған және шифрланған, ал түсінуге болатындары көбінесе ауа райы туралы хабарламалар болды. Флоттың төлем шебері C. J. E. Rotter, әскери-теңіз барлау бөлімінің неміс сарапшысы, SKM кодексін пайдаланып, ұсталған хабарламаларды түсіндіруді тапсырды, олардың көпшілігі түкке тұрғысыз деп танылды, өйткені бастапқыда олардың шифрланғаны ескерілмеді. Бұл мәселені шешуге көмектесетін шешім неміс Норддейх трансляторынан жіберілген хабарлар сериясынан табылды, олардың барлығы ретті түрде нөмірленді, содан кейін қайта шифрланды. Шифр бұзылды, тіпті екі рет бұзылды, өйткені ол алғашқы рет бұзылғаннан кейін бірнеше күннен соң өзгертілді, және хабарламаларды түсіндірудің жалпы процедурасы анықталды. Шифрлау қарапайым кесте арқылы жүзеге асырылды, барлық хабарламаларда бір әріпті екіншісімен алмастыру арқылы. Роттер қазан айының ортасында жұмыс істей бастады, бірақ шифрды бұзғаннан кейін қарашаға дейін басқа шифрлаушылардан бөлек ұсталды. Ұсталған хабарламалар одақтас кемелердің орналасқан жері туралы барлау мәліметтері екені анықталды. Бұл қызықты болғанымен, аса маңызды емес еді. Рассел Кларк осыған ұқсас кодталған хабарламалардың қысқа толқын арқылы беріліп жатқанын байқады, бірақ қабылдау жабдығының, әсіресе антеннаның жетіспеушілігіне байланысты олар ұсталмайды. Ханстантонға әскери сигналдарды тыңдауды тоқтатып, бір апталық сынақ кезеңінде қысқа толқынды бақылауға тапсырылды. Нәтижесінде Ашық теңіз флотының қозғалысы туралы ақпарат және құнды әскери-теңіз ақпараты алынды. Ханстантон тұрақты түрде теңіз сигналдарына ауыстырылды және нәтижесінде әскери үшін құнды хабарларды қабылдау тоқтатылды. Әскери-теңіз күштеріне көмектесіп жүрген әскерилер жаңа кодекс толық құпия сақталғандықтан, түсіндірмесіз, әскери-теңіз хабарларын өңдеуге тартылды. Нәтижесінде әскери-теңіз және әскери тыңдау қызметтері арасында жаман сезім пайда болды және олардың арасындағы ынтымақтастық 1917 жылға дейін тоқтатылды. SKM (кейде неміс құжаттарында SB деп қысқартылады) – неміс флотының маңызды операциялары кезінде әдетте қолданылатын кодекс. Ол британдық және неміс теңіз флоттары қолданатын әдеттегі флоттық сигнал кітаптарынан алынған, онда кемелер арасындағы хабар тарату үшін сигнал жалауларының немесе шам жарқырауының қарапайым комбинациялары арқылы бейнеленетін мыңдаған алдын ала белгіленген нұсқаулар бар. SKM-де 34 300 нұсқау бар, олардың әрқайсысы үш әріптен тұратын әртүрлі топпен бейнеленген. Олардың көбі ежелгі теңіз операцияларын бейнеледі және ұшақтар сияқты заманауи өнертабыстарды атаған жоқ. Сигналдарда әдеттегі Морзе кодексінде жоқ төрт символ қолданылды (алфа, бета, гамма және ро атаулары берілген), бұл оларды оқуды үйренгенше шатасу тудырды және оларды стандартталған тәсілмен жазу қажет болды. Кемелер үш әріптен тұратын, бета символымен басталатын топ арқылы танылды. Алдын ала белгіленген тізімге кірмейтін хабарламаларды жеке әріптерді алмастыру кестесін пайдаланып жазуға болады. Кітаптың үлкен көлемі оны өзгертуді қиын жасайтын себеп болды, ал кодекс 1916 жылдың жазына дейін қолданыста болды. Тіпті содан кейін де кемелер алғашқыда жаңа кодекс кітабын пайдаланудан бас тартты, өйткені ауыстыру өте күрделі болды, сондықтан Flottenfunkspruchbuch (FFB) SKB-ны толыққанды алмастырмады. 1917 жылдың мамырына дейін. SKB қауіпсіздігіне қатысты күмәндерді алғашқыда Беринг көтерді, ол Магдебургтің кодекс кітаптарының жойылғаны белгілі емес екенін хабарлады, және кеме суға батқан жердегі таяз судан кітаптарды ресейліктер қалпына келтірген болуы мүмкін екеніне қатысты сотталу барысында ұсыныс жасалды. Балтық операцияларының бас қолбасшысы Пруссияның шаһзадасы Генрих, Ашық теңіз флотының бас қолбасшысына, оның пікірінше, құпия карталардың ресейліктердің қолына түскеніне сенімді екенін және кодекс кітабы мен кілттың да түскен болуы мүмкін екенін жазды. Неміс теңіз күштері қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қайта шифрлеу процесіне сенді, бірақ осы процеске қолданылған кілт 20 қазанға дейін өзгертілмеді, содан кейін тағы үш ай өзгертілмеді. Шифрлеу үшін қолданылған алмастыру кестесі әртүрлі әріптерге арналған сырғылар мен бөлімдері бар механикалық құрылғымен жасалды. Кілтті өзгерту туралы бұйрықтар сымсыз байланыс арқылы жіберілді, және көбінесе өзгеріс кезеңінде шатасу туды, нәтижесінде жаңа шифрмен хабарламалар жіберілді, содан кейін ескі шифрмен қайталанды. 1915 жылдың наурызынан жыл соңына дейін кілт өзгерістері сирек болды, бар болғаны 6 рет, бірақ 1916 жылдан бастап жиірек болды. Әскери-теңіз күштеріне оны түсінуге көмектесетін FFB кодексі қолға түспеді, бірақ Балтықтағы және басқа да жаңа және ескі хабарламалардың мұқият зерттелуі жаңа кітапты қайта құруға мүмкіндік берді. Енді жүйе түсінілгеннен кейін, 40-шы бөлме жаңа кілтты үш-төрт күнде бұзуға және екі ай ішінде жаңа кодекс кітабының көп бөлігін қайта жасауға сенімді болды. 1934 жылы корветтенкапитан Клейкамп жасаған неміс барлау есебі Магдебург кодексінің жоғалғаны апатты болғанын, кемінде жаңа, қауіпсіз кодекс енгізуге шаралар қолданылмағандықтан болғанын көрсетті.
HVB код кітабының түсірілуі
Екінші маңызды кодты неміс теңіз флоты соғыстың басында Австралияда қолға түсірді, бірақ ол қазан айының соңына дейін Адмиралтействоға жетпеді. 1914 жылы 11 тамызда Мельбурн маңындағы Порт-Филлипс басына неміс австралиялық "Хобарт" пароходы тұтқындалды. "Хобарт" соғыстың басталғаны туралы хабар алған жоқ, ал капитан Дж.Т. Ричардсон және оның тобы карантиндік инспекция тобы екендерін мәлімдеді. "Хобарттың" экипажына кемеде жүріп-тұруға рұқсат етілді, бірақ капитанды мұқият бақылады, түн ортасында ол жасырын қағаздарды жоюға тырысты. Қолға түскен Handelsverkehrsbuch (HVB) код кітабында неміс теңіз флотының сауда кемелерімен және ашық теңіз флотымен байланыс орнату үшін қолданатын коды бар. Ұсталғандар туралы хабар Лондонға 9 қыркүйекке дейін жеткізілген жоқ. Кітаптың көшірмесі жасалып, қазан айының соңында ең жылдам пароходпен жіберілді. HVB бастапқыда 1913 жылы барлық әскери кемелерге, теңіз командаларына және жағалау станцияларына берілді. Ол сондай-ақ он сегіз неміс пароход компанияларының бас кеңселеріне өз кемелеріне сымсыз байланыспен қамтамасыз ету үшін берілді. Кодта 450 000 мүмкін төрт әріпті топтар қолданылды, олар бірдей мағынаның баламалы бейнелеулеріне мүмкіндік берді, сонымен қатар кабельдерде пайдалану үшін он әріпті топтастыруға мүмкіндік берді. Шифрлау қайтадан қолданылды, бірақ жалпы мақсаттар үшін, жиі өзгеріске ұшыраса да, қарапайым болды. Кодты әсіресе патрульдік қайықтар сияқты жеңіл күштер және порттан шығу және кіру сияқты күнделікті мәселелер үшін қолданды. Бұл кодты U- қайықтар қолданған, бірақ күрделірек кілтпен. Алайда, олардың ұзақ уақыт теңізде болуының қиындығы олар қашықта болған кезде кодтардың өзгеруін білдірді және жиі хабарларды ескі кілтті қолданып қайталау керек болды, бұл жаңа кілт туралы дереу ақпарат береді. 1914 жылдың қарашасында неміс барлау қызметі HVB кодының жау қолына түскенін білген, бұл туралы 1916 жылға дейін кодты алмастырмаған, бірақ ол бұзылғанын ескертіп жіберген сымсыз хабарламалар дәлелдейді. 1916 жылы HVB Allgemeinefunkspruchbuch (AFB) және жаңа кілттеу әдісімен алмастырылды. Британдықтар жаңа кілттеуді нақты хабарламалар үшін енгізілгенге дейін сынақ сигналдарынан жақсы түсінді. Жаңа код бұрынғыдан да көп ұйымға берілді, соның ішінде Түркия, Болгария және Ресейдегі ұйымдарға. Бұрынғы нұсқаға қарағанда, бұл нұсқада топтар көп болғанмен, қазір тек екі әріптен тұрады. Бірінші данасы атып түсірілген цеппелиннен алынды, ал қалғандары батып кеткен U- қайықтардан табылды.
VB код кітабының түсірілуі
Үшінші кодты кітап неміс эсминцы SMS S119 Тексел шайқасында батып кеткеннен кейін табылды. 1914 жылдың қазан айының ортасында Диксмуд пен Дюнкерк жағалау қалаларын бақылау үшін Изер шайқасы болды. Британдық әскери-теңіз күштері теңізден неміс позицияларын бомбалауға қатысып, неміс эсминдеріне британдық кемелерге шабуыл жасауға бұйрық берілді. 17 қазанда капитан Сесил Фокс жеңіл крейсер Undaunted-ке және төрт эсминецке – Lennox, Legion және Loyal – күтпеген неміс шабуылын тосқауылдауды тапсырды. Олар төрт неміс торпедалық қайығын (S115, S117, S118 және S119) кездестірді, олар Текселден оңтүстікке қарай миналар қоюға бағытталған. Неміс кемелері басылып, қысқа шайқастан кейін суға батып кетті, содан кейін S119 командирі барлық құпия құжаттарды қорғасынмен қапталған сандыққа салып, теңізге лақтырып жіберді. Екі тарап та оқиғаны маңызды деп санамады, қағаздар кемелермен бірге жойылды деп есептеді. Алайда, 30 қарашада британдық траулер сандықты судан шығарды және оны 40-шы бөлмеге жеткізді (кейін Холл кеме әдейі іздегенін мәлімдеді). Онда неміс әскери-теңіз күштерінің флаг-офицерлері әдетте қолданатын Verkehrsbuch (VB) код кітабының көшірмесі болды. Содан кейін 40-шы бөлмеде оқиға "балықтардың керемет ұсталымы" деп аталды. Код 100 000 топтан тұрды, әр тобы 5 таңбалы саннан құралды және әрқайсысы белгілі бір мағынаны білдірді. Ол әскери кемелерге, әскери атташелерге, елшіліктерге және консулдықтарға жіберілетін телеграммаларда қолдануға арналған. Оны жоғары сатыдағы теңіз офицерлері Ламбда кілтімен қолданды, бірақ соғыстың басында кішкентай эсминецте оның болуын түсіндіруге ешкім батыл болған жоқ. Соғыс кезінде оның ең маңыздысы Берлин, Мадрид, Вашингтон, Буэнос-Айрес, Пекин және Константинопольдегі теңіз атташелері арасындағы байланысқа қол жеткізуге мүмкіндік бергені болды. 1917 жылы теңіз офицерлері жаңа Nordo кілтімен жаңа кодқа көшті, одан тек 70 хабарлама ұсталды, бірақ код та бұзылды. VB басқа мақсаттар үшін соғыс аяқталғанға дейін қолданыла берді. Кодты шифрлеу үшін хабарламаның бір бөлігі ретінде берілген кодтық сөз бен оның неміс тілінде жазылған күнінен тұратын кілт қолданылды. Бұл кілттер тізім бойынша жазылып, әр әріптің әліпбидегі орнына сәйкес нөмірленді. Бұл ретсіз көрінетін сандық бағандар жиынтығын жасады. Шифрланған хабарлама осы бағандардың астына сол жақтан жоғарыдан бастап, бір қатар толтырылғаннан кейін төмен қарай жазылды. Соңғы хабарлама "1" нөміріндегі бағаннан төмен қарай оқылып, содан кейін екінші бағанның сандары қосылып, осылай жалғасты. 1918 жылы кілт сөздердің реті өзгертілді. Бұл жаңа шифрды профессор Уолтер Хорас Бруфорд бірнеше күн ішінде бұзды, ол 1917 жылдан бері 40-шы бөлмеде жұмыс істеп, VB хабарламаларына маманданған. Жаңа және ескі жүйедегі бірдей ұзындықтағы екі хабарлама алынды, бұл өзгерістерді салыстыруға мүмкіндік берді.
40-шы бөлме
1914 жылдың қараша айының басында капитан Уильям Холл, әскери-теңіз барлау басшысының ұлы, жаңа DID қызметіне тағайындалды, ол Оливерді алмастырды. Оливер бұрын Бірінші лордтың әскери-теңіз хатшысы болып жұмыс істеген, содан кейін Адмиралтействоның Бас штабына ауыстырылған еді. Холл бұрын "Queen Mary" ұрыс крейсерінің капитаны болған, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты теңіздегі қызметтен кетуге мәжбүр болды. Холл тағайындалуының кездейсоқ болғанына қарамастан, өте табысты DID екенін көрсетті. Ұйым дамуға кірісіп, нәтижелер көрсеткеннен кейін, оны Юингтің кеңсесінде орналастырудан гөрі, ресми негізде орналастыру қажет болды. 1914 жылдың 6 қарашасында ұйым Адмиралтействоның ескі ғимаратындағы 40-шы бөлмеге көшірілді, ол оған әдеттегідей атауын берді. 40-шы бөлме кейін қайта нөмірленді, бірақ қазір де Лондонның Уайтхолл қаласындағы бастапқы Адмиралтейство ғимаратының бірінші қабатында, ішкі аулаға терезесі қарап, Адмиралтейство ғимараттарымен толық қоршалған күйде сақталған. Бөлменің бұрынғы тұрғындары оны ешкім таба алмайтынына шағымданған, бірақ ол Адмиралтейство кеңес залымен және Бірінші теңіз лорды, сэр Джон Фишердің кеңсесімен бір дәлізден өтетін. Фишердің оның бар екенін білуге рұқсаты бар ең аз адамдардың бірі еді. Жақын жерде Бірінші лордтың (содан кейін Уинстон Черчилль) резиденциясы орналасқан, ол да осы ақпаратты білгендердің қатарында болды. Сигналдарды ұстап алу бөлімінің бар екенін білуге рұқсат етілген басқа адамдар: Екінші теңіз лорды, Адмиралтейство хатшысы, Штаб бастығы (Оливер), Операциялар бөлімінің директоры (DOD) және директордың көмекшісі, Барлау бөлімінің директоры (DID, капитан Уильям Холл) және үш кезекші капитан. Зейнеткер Бірінші теңіз лорды, адмирал сэр Артур Уилсон, штабпен жұмыс істеу үшін Адмиралтействоға оралды және құпияға енгізілді. Премьер-министр де хабардар болуы мүмкін. Барлық алынған және шифрленген хабарламалар толық құпия сақталуы керек еді, олардың көшірмелері тек Штаб бастығына және Барлау қызметі директорына берілуі керек еді. Барлық хабарламаларды қарап, оларды басқа ақпараттармен салыстырып түсіндіру үшін барлау бөлімінен бір адамды тағайындауға шешім қабылданды. Бастапқыда Роттерге жұмыс ұсынылды, бірақ оны шифрді бұзумен айналысуын жалғастыруды жөн көрді, содан кейін жау кемелерінің қозғалысын жоспарлаумен айналысқан командир Герберт Хоуп таңдалды. Хоуп бастапқыда Адмиралтействоның батыс қанатындағы барлау бөліміндегі кішкентай кеңсеге орналастырылды және оның көруіне рұқсат етілген бірнеше хабарламаны күтіп отырды. Хоуп өзіне берілген мәліметтерді түсінуге және олар туралы пайдалы байқаулар жасауға тырысқанын, бірақ кеңінен алынған ақпаратқа қол жеткізбегендіктен, оның алғашқы ескертулері көбінесе пайдасыз болғанын айтады. Ол Холлға қосымша ақпарат қажет екенін хабарлады, бірақ Холл оған көмектесе алмады. 16 қарашада Фишермен кездескеннен кейін, ол өзінің қиындықтарын түсіндірді, Хоупқа ақпаратқа толық қол жеткізіліп, күніне екі рет Бірінші теңіз лордына есеп беруге нұсқау берілді. Хоуп криптоанализ немесе неміс тілінен ештеңе білмеді, бірақ шифрлермен және аудармашылармен жұмыс істеу арқылы ол теңіз процедураларын егжей-тегжейлі біліп, алынған хабарламаларды жақсы аударуға және түсіндіруге мүмкіндік берді. Құпиялылықты сақтау мақсатында DID-ге хабарламалардың жеке көшірмесін беру туралы ниеттен бас тартты, сондықтан тек Штаб бастығы ғана алды, ол оны Бірінші теңіз лордына және Артур Уилсонға көрсетті. Жасалған хабарламалардың саны өскен сайын, Хоуптың міндетіне қайсысы маңызды емес екенін және қайсысын тек тіркеуге, қайсысын 40-шы бөлмеден тыс жіберуге болатынын анықтау кірді. Неміс флоты әр күн сайын әр кемелердің орналасуы туралы сымсыз хабарлауды және теңізде болған кезде тұрақты түрде хабарлауды әдетке айналдырды. Бұл Ашық теңіз флотының қалыпты жұмыс істеуінің нақты суретін құруға мүмкіндік берді, тіпті олар таңдаған бағыттардан қорғаныс мина өрістері орналастырылған және кемелердің қауіпсіз жұмыс істеуі мүмкін болатын жерлерді анықтауға мүмкіндік берді. Қашанда қалыпты үлгіге өзгеріс байқалса, ол қандай да бір операцияның болатынын және ескерту жасалатынын білдірді. Су асты кемелерінің қозғалысы туралы егжей-тегжейлі ақпарат қол жетімді болды. Алайда, бұл ақпараттың көпшілігі 40-шы бөлмеде сақталды, бірақ Адмиралтействоның бірнеше жоғары лауазымды мүшелері хабардар болды, өйткені Штаб британдықтардың неміс хабарларын оқу қабілетін құпия ұстауға үлкен басымдық берді. Ұлы флоттың қолбасшысы Джеллико үш рет Адмиралтействодан оның крейсері Британияға әкелген шифр кітабының көшірмесін беруді сұрады, содан кейін ол неміс сигналдарын ұстап алу үшін оны пайдалана алатын еді. Ол ұстап алу жүріп жатқанын білгенімен, ақпараттың көбісі оған жетпеді немесе өте баяу жетті. 40-шы бөлме ақпаратына негізделген хабарламалар Оливер жеке мақұлдаған хабарламалар ғана жіберілді (Бірінші лорд немесе Бірінші теңіз лорды мақұлдаған бірнеше хабарламадан басқа). Шифрді кемеде жасау мүмкін болмаса да, 40-шы бөлменің мүшелері олар жинаған ақпаратты толыққанды пайдаланбағанын, өйткені құпиялылықтың жоғары деңгейі және басқа барлау бөлімдерімен немесе операцияларды жоспарлап жатқандармен ақпарат алмасуға тыйым салынғанын айтты.
Сигналдарды қабылдау және бағытты анықтау
1915 жылдың басында британдық және неміс радио тыңдау қызметтері бағытты табуға арналған радио жабдықтарын сынақтан өткізе бастады. Маркони үшін жұмыс істейтін капитан Раунд Франциядағы армия үшін тәжірибелер жүргізіп жатқан еді, ал Холл оған теңіз күштері үшін бағытты табу жүйесін құруды тапсырды. Бастапқыда ол Челмсфордта орналастырылды, бірақ бұл орын сәтті болмады, сондықтан жабдық Лоустофтқа көшірілді. Лервик, Абердин, Йорк, Фламборо Хед және Бирчингтон қалаларында да басқа станциялар салынды. 1915 жылдың мамыр айына қарай Адмиралтейство Солтүстік теңіз арқылы өтетін неміс суасты қайықтарын қадағалай алды. Кейбір станциялар неміс хабарларын жинау үшін "Y" станциялары ретінде де жұмыс істеді, бірақ 40-шы бөлмеде бағыттық мәліметтерден кемелердің орналасуын белгілеу үшін жаңа бөлім құрылды. Ұлыбританияның батысындағы теңіздердегі кемелерді бақылау үшін Ирландияда вице-адмиралдың басшылығымен бес станциядан тұратын жеке жиынтық құрылды. Неміс теңіз күштері британдық бағытты табу радиосы туралы білді және бұл, әсіресе неміс кемелерінің орналасуы туралы ақпарат операциялық мақсаттар үшін жарияланған кезде, жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді. Бағыттық анықтамалар мен немістердің өздерінің орналасуы туралы есептерден алынған екі ақпарат көзі бір-бірін толықтырды. 40-шы бөлме, навигацияға көмектесу үшін неміс бағыттау станцияларынан координаталар алған Цеппелиндерден ұсталған радио хабарларын пайдаланып, британдық жүйелердің неміс жүйелерінен дәл екенін анықтады. Бұл британдық жабдықтарында қолданылатын кең базалық желімен түсіндірілді. 40-шы бөлмеде неміс кемелерінің орналасуы туралы өте нақты ақпарат болды, бірақ Адмиралтействоның басты міндеті осы білімнің бар екенін құпия ұстау болып табылды. Хоупқа неміс кемелерінің қайда екені туралы барлау бөлімінің тұрақты есептері көрсетілді, сонда ол оларды түзетуге мүмкіндік алды. Бірақ олар өздерінің білімін ашып беруден қорқып, бұл практика көп ұзамай тоқтатылды. 1915 жылдың маусымынан бастап кемелердің орналасуы туралы барлау есептері барлық флаг-офицерлерге емес, тек Джелликоға берілді, ол 40-шы бөлмеден дайындалған неміс миналық далаларының нақты карталарын алған жалғыз адам еді. Бірқатар ақпарат Битиге (соғыс крейсерлерін басқарушы), Тирвитке (Харвич эсминдері) және Кейске (суасты кемелері) берілді, бірақ Джеллико бұл келісімге риза болмады. Ол Беттиге Адмиралтейство мен оның арасындағы құпия хабарларға арналған "B" шифрын беруді сұрады, сондай-ақ жеткілікті ақпарат алмасатынына шағымданады. Барлық британдық кемелерге радионы мүмкіндігінше аз пайдалану және ең төменгі қуатпен хабар тарату туралы нұсқау берілді. 40-шы бөлме неміс кемелерінің еркін сөйлесуінен үлкен пайда көрді, бұл оларға салыстыру және талдау үшін көптеген әдеттегі хабарларды ұсынды, сондай-ақ немістердің хабарларды қабылдауды жеңілдету үшін толық қуатпен хабар жіберу әдеті болды. Скапаға хабарламалар ешқашан радиоарнасымен жіберілмейтін, ал флот теңізде болғанда, хабарламалар төмен қуатпен және релелік кемелерді (жеке кемелерді қоса) пайдаланып, немістердің тыңдауын қиындату үшін жіберілуі мүмкін еді. Неміс флоты 1917 жылға дейін радио байланысын шектеуге тырыспады, содан кейін ғана британдықтардың бағытты табуды қолдануына жауап ретінде, хабарламалар кодталған деп ойлағандықтан емес.
Циммерман телеграммасы
40-шы бөлме соғыс кезінде бірнеше теңіз шайқастарында маңызды рөл атқарды, әсіресе 1915 жылы Доггер Банкі шайқасына және 1916 жылы Ютландия шайқасына әкелген Солтүстік теңізге неміс флотының ірі жорықтарын анықтауда, британдық флот оларды тоқтату үшін жіберілді. Оның ең маңызды еңбегі – 1917 жылдың қаңтарында Вашингтон арқылы Мексикадағы елшісі Генрих фон Эккардтқа Германия Сыртқы істер министрлігі жіберген Циммерманн телеграммасын шифрдан әскери құпия ақпаратқа айналдыру болды. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның ең маңызды барлау жеңісі деп есептеледі. Франсис Бирч, Уолтер Хорас Бруфорд, Уильям "Нобби" Кларк, Алястер Деннистон, Франк Сирил Тиаркс және Дилли Нокс.
Әскери барлау қызметімен бірігу
1919 жылы 40-шы бөлме таратылып, оның функциясы Британ армиясының MI1b барлау бөлімшесімен біріктіріліп, Үкіметтік код және шифрлау мектебі (GC&CS) құрылды. Бұл бөлім Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блетчли Паркте орналасты, содан кейін Үкіметтік коммуникациялар бас штабы (GCHQ) деп аталды және Челтенхэмге көшірілді.