Кіріспе

Византияның мұрагер мемлекеті (1204–1479) – ортағасырлық княздық. Эпир деспотаты – 1204 жылы төртінші крест жорығынан кейін Ангел әулетінің бір тармағы құрған Византия империясының грек мұрагер мемлекеттерінің бірі. Ол Никея және Трапезунд империяларымен бірге Византия империясының заңды мұрагері деп мәлімдеді, ал оның билеушілері 1227–1242 жылдары өздерін императорлар деп жариялады (осы кезеңде ол көбінесе Салоника империясы деп аталды). "Эпир деспотаты" термині, "Византия империясы" сияқты, қазіргі заманғы тарихнамалық конвенция болып табылады және сол кезде қолданылмаған атау. Деспотат Эпир аймағында орналасқан, сонымен қатар Албания және Грекияның Македониясының батыс бөлігін, сондай-ақ Тесалия мен Нафпактосқа дейінгі Батыс Грекияны қамтыды. Теодор Комнен Дукас басқарған агрессивті кеңею саясаты арқасында Эпир деспотаты 1224 жылы Салоника империясын құрумен және Дидимотейхо мен Адрианопольге дейінгі Фракияны қысқа мерзімге біріктірді. Ол Константинопольді қайтарып алып, Византия империясын қалпына келтіруге азық-түлік жетіспей тұрғанда, 1230 жылы Клокотница шайқасында болгар империясынан жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Эпир мемлекеті Эпир мен Тесалиядағы негізгі аумағына қысқартылып, басқа аймақтық державаларға тәуелділікке түсті. Дегенмен, ол 1337 жылға дейін Палеологтар Византия империясы қайта құрылғанға дейін өзіншелігін сақтап қалды. 1410 жылдары Кефалония және Закинтос графы Карло I Токко Эпир мемлекетінің негізгі бөлігін қайта біріктіруге қол жеткізді, бірақ оның мұрагерлері оны дамып келе жатқан Осман империясына бірте-бірте жоғалтты, ал соңғы бекінісі Воница 1479 жылы Османдықтардың қолына түсті.

Номенклатура

Дәстүрлі және қазіргі тарихнамада Эпир мемлекеті көбінесе «Эпир деспотаты» деп аталады және оның билеушілері бастапқыда «Деспот» атағын алғандай көрінеді, бірақ бұл дұрыс емес. Біріншіден, барлық Эпир билеушілері «Деспот» атағын алған жоқ: мемлекеттің негізін қалаушы Михаил I Комнен Дукас оны ешқашан қолданбады және тек кейінгі заманда «Эпирдің деспоты» деп аталды. Оның ізбасары Феодор Комнен Дукас та оны қолданбады, тіпті шамамен 1225 жылы Салоникада император (базилевс) болып сайланды. Эпирдегі «Деспот» атағын алған алғашқы билеуші – Михаил II, ол 1230 жылдары Тесалоникалық Мануилден, ал кейін Никея императоры Иоанн III Ватацтан, бағыну және вассалдық белгісі ретінде осы атақты алды. Бұрынғы тарихшылар Михаил I-нің 1206/7 немесе 1210 жылдары латын тұтқынынан босатылғаннан кейін император Алексей III Ангел тарапынан «Деспот» деп аталғанын болжаған, бірақ соңғы зерттеулер бұл жорамалды жоққа шығарды. Сонымен қатар, Михаил II-ден кейін де Эпир билеушілерін «Эпирдің деспоттары» деп атау техникалық тұрғыдан дұрыс емес. «Деспот» атағы нақты аумақтық билікті білдірмейді, сондай-ақ мұрагерлік емес еді; ол Византия сарайының иерархиясындағы ең жоғары дәреже болды, оны биліктегі император жақын туыстарына, көбінесе ұлдарына берді. Сондықтан, оны көбінесе жартылай тәуелсіз аймақтарды басқаруға жіберілген князьдар алды, және бұл тәжірибе қалыпқа келгеннен кейін ғана осы аймақтармен байланысты болды (Эпирден басқа, Морея деспотаты ең танымал мысал). «Деспотат» термині (грекше δεσποτᾶτον) Эпирге қатысты заманауи дереккөздерде тек 14 ғасырдан бастап қолданыла бастады, мысалы, Мореяның жылнамасында, Иоанн Кантакузеннің тарихында, Әйелі Нифонның өмірбаянында немесе Токконың жылнамасында, онда Деспотаттың тұрғындары деспотатой деп аталды. Сондықтан, «Эпир деспотаты» термині кейінгі тарихнамада кейде «(Тәуелсіз) Эпир мемлекеті» деп ауыстырылады. Эпир мемлекетінің ресми атауы болған жоқ. Замандастары, әсіресе Батыс Еуропада, Эпирді атау үшін жалпы Византия империясын білдіретін «Румыния» терминін қолданды, бұл Филипп I Таранто және оның ұлы Филипп Апулия, Николай Орсини және кейінірек Карло I Токко қолданған «Despotus Romanie» латындық аталымында көрінеді. Византия әлемінде «Батыс» деген мағынаны білдіретін «Дизис» (Δύσις) термині, тарихи тұрғыдан Далмация, Македония және Сицилияны немесе тіпті империяның барлық еуропалық бөлігін білдіретін, 13 ғасырда Эпирді шығысқа қарайғы қарсыласы Никея империясымен салыстырғанда қолданыла бастады, ол сол кезде «Анатоле» (Ἀνατολή), «Шығыс» деп аталды. Сонымен қатар, 13 ғасырдағы Деспотат сарайы халықты сипаттау үшін бұрынғы «римдіктер» орнына «гректер» терминін кеңінен қолданды.

Қор

Эпирот мемлекетін 1205 жылы Византия императорлары Исаак II Ангелос пен Алексий III Ангелостың туысы Михаил Комнен Дукас құрды. Алғашқыда Михаил Монферраттың Бонифацийімен одақтасты, бірақ Кундурос зәйтүн тоғасы шайқасында Мореяны (Пелопоннес) франктарға жоғалтқаннан кейін, ол Эпирге кетті, онда өзін ежелгі Никополь провинциясының византиялық губернаторы деп санап, Бонифацийге қарсы бүлік көтерді. Эпир көп ұзамай Константинополь, Фессалия және Пелопоннес аймақтарынан келген көптеген қашқынның жаңа мекеніне айналды, ал Михаил латын су тасқынынан адамдарды құтқарған екінші Нұх ретінде сипатталды. Константинополь патриархы Иоанн X Каматер оны заңды мұрагер деп санамады және оның орнына Никеядағы Теодор I Ласкарисқа қосылды; Михаил оның орнына Эпирде Рим папасы Иннокентий III-тің билігін мойындап, Шығыс православие шіркеуімен байланысын үзіп қалды. Фландриялық Генрих Михаилдан Латын империясына бағынуын талап етті, ол 1209 жылы қызын Генрихтің інісі Евстафиге үйлендіруге рұқсат беріп, номиналды түрде осы талапты орындады. Михаил бұл одақты сақтамады, себебі таулы Эпирге одақтас болған және одағын үзген латындықтардың енуі қиын болады деп есептеді. Осы уақытта Монферраттан келген Бонифацийдің туыстары да Эпирге талап қойды, ал 1210 жылы Михаил венециялықтармен одақтасып, Бонифацийдің Салоника патшалығына шабуыл жасады. Рим папасы Иннокентий III оны анафемаға ұшыратты. Генрих сол жылы Михаилды жаңадан номиналды одаққа мәжбүрледі. Михаил назарын стратегиялық маңызы бар Латындықтар бақылап отырған басқа қалаларды, соның ішінде Лариса мен Диррахийді басып алуға бұрды. Ол сонымен қатар Коринф шығанағындағы порттарды да бақылауына алды. 1214 жылы ол Венециядан Коркираны жаулап алды, бірақ сол жылы қаза тауып, оның орнын жартылай інісі Теодор басты.

Никея мен Болгариямен қақтығыс

Теодор Комнен Дукас бірден Салоникаға шабуылға шықты, жол бойы болгарлармен шайқасты. Генрих Фландриялық қарсы шабуылға бара жатқанда қаза тапты, ал 1217 жылы Теодор оның орнын басушы Петр Куртенеді тұтқындады, оны өлтірген болуы мүмкін. Латын империясы Никеяның күшейіп келе жатқан билігіне алаңдап, Теодордың 1224 жылы Салониканы басып алуына тосқауыл қоя алмады. Теодор Никеяға қарсы шығып, өзін император деп жариялады, соның нәтижесінде қысқа ғұмырлы Салоника империясын құрды. 1225 жылы Никеялық Иоанн III Дукас Вататз Адрианопольді алғаннан кейін, Теодор келіп, оны одан қайтарып алды. Теодор болгарлармен одақтасып, латындықтарды Фракиядан ығыстырып шықты. 1227 жылы Теодор өзін Византия императоры деп жариялады, бірақ гректердің көпшілігі, әсіресе Никеядағы патриарх мұны мойындамады. 1230 жылы Теодор Константинопольге шабуыл жасауына кедергі келтірген Иван Асен II-ні жою ниетімен Болгариямен жасасқан келісімді бұзды. Клокотница шайқасында (Болгариядағы Хасковоның жанында) болгар императоры Теодорды жеңіп, тұтқынға алды, кейін соқыр етті. Оның інісі Мануил Комнен Дукас Салоникада билікті иеленді, бірақ Эпир де көп ұзамай Михаил I-нің заңды емес ұлы Михаил II Комнен Дукас басшылығымен бөлініп шықты. Мануил Михаилға деспот титулын берді, бұл Михаилды Салоникаға номиналды түрде тәуелді еткен алғашқы эпирлік билеуші етті, бірақ Михаил де-факто тәуелсіз болды, оны ол шамамен 1236 жылы Корфуды басып алу арқылы көрсетті. Салоника империясының қалдықтарында, 1237 жылы Теодор босатылғаннан кейін, ол інісі Мануилды құлатып, ұлы Иоанн Комнен Дукасты Салониканың билеушісі етіп тағайындады.

Никейлік және Византиялық билік

Салоника Клокотница шайқасынан кейін ешқашан күшіне толыққан жоқ. Теодордың кіші ұлы Деметрий Ангелос Дукас 1246 жылы Салониканы Никеяға жоғалтты, ал Эпирдің Михаил II латындықтармен бірігіп Никеяға қарсы күресті. 1248 жылы Никеялық Иоанн III Дукас Вататз Михаилды өзін император деп мойындауға мәжбүр етті және оны Эпирдегі деспот ретінде ресми таныды. Вататздың немересі Мария кейін (1256 жылы) Михаилдың ұлы Никифорға үйленді, бірақ ол 1258 жылы қайтыс болды. Сондай-ақ 1248 жылы Михаилдың қызы Анна Ахея князі Вильгельм II-ге үйленді, және Михаил Вататзға деген міндеттемелерінен гөрі осы одақтың маңыздылығын жоғары қойды. Осы одақтастар 1259 жылы Пелагония шайқасында жеңіліске ұшырады. Император Теодор II Ласкарис Михаил II-мен одақтасты, ал олардың балалары, Иоанн жылдар бұрын келісімге келгендей, ақыры 1256 жылы үйленді, ал Теодор оның орнына Диррахиумды алды. Михаил бұл жерді беруге келіспеді, және 1257 жылы көтеріліс ұйымдастырып, Георгий Акрополит басқарған Никей әскерін жеңді. Михаил Салоникаға қарай жорық жасағанда, ол Албания мен Коркираны басып алған Сицилия патшасы Манфредтің шабуылына ұшырады. Бірақ Михаил онымен бірден одақтасып, қызы Еленаны оған үйлендірді. Теодор II қайтыс болғаннан кейін Михаил, Мануил және Вильгельм II Никеяның жаңа императоры Михаил VIII Палеологқа қарсы күресті. Одақ өте тұрақсыз болды, және 1259 жылы Вильгельм Пелагония шайқасында тұтқындалды. Михаил VIII Михаил II-нің астанасы Артаны басып алды, Эпир тек Иоаннина мен Воницамен қалды. Арта 1260 жылы Михаил VIII Константинопольге қарсы жорық жасағанда қайта басып алынды.

Италиялық шабуылдар

1261 жылы Михаил VIII Константинопольде империяны қайта жаңғыртқаннан кейін ол Епирді жиі мазалады және Михаилдың ұлы Никефорды 1265 жылы өзінің қызы Анна Палеолог Кантакузенмен үйлендіруге мәжбүр етті. Михаил Эпирді вассалдық мемлекет деп есептеді, бірақ Михаил II және Никефор Ахая княздарымен және Афина герцогтарымен одақтасуын жалғастырды. 1267 жылы Коркира және Эпирдің көп бөлігін Анжулық Карл басып алды, ал 1267/68 жылы Михаил II қайтыс болды. Михаил VIII Эпирді тікелей аннексиялауға тырыспады және Никефор I-ге әкесінің орнына отырып, 1271 жылы Диррахиумды басып алған Карлмен күресуге рұхсат берді. 1279 жылы Никефор Михаил VIII-ге қарсы Карлмен одақтасып, Карлдың вассалы болуға келісті. Карл жеңілгеннен кейін Никефор Албанияны византиялықтарға жоғалтты. Михаил VIII-нің ұлы Андроник II Палеолог тұсында Никефор Константинопольмен одақты жаңартты. Алайда Никефор 1292 жылы Карл II Наполилікпен одақтасуға көндірілді, бірақ Карл Андрониктің флотынан жеңіліске ұшырады. Никефор өзінің қызын Карлдың ұлы Филипп I Тарантолыққа үйлендіріп, оған өзінің көптеген жерлерін сатты. 1297 жылы Никефор қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі Анна, Андрониктің туысы, византиялық ықпалы күшейді және оның кішкентай ұлы Томас I Комнен Дукастың регенті ретінде билік жүргізді. 1306 жылы ол Андроник үшін Филипке қарсы бүлік көтерді; латын тұрғындары қуылды, бірақ ол Филипке кейбір жерлерін қайтаруға мәжбүр болды. 1312 жылы Филипп Эпирге деген талабынан бас тартып, оның орнына Ахая ханшайымы, Валуаның әйелі Екатерина II-нің мұрасы ретінде құлаған Константинополь латын империясын талап етті.

Деспоттың құлдырауы

Анна Томасты Михаил IX-тың қызына үйлендірді, бірақ 1318 жылы Томас өзінің жесірімен үйленген және Эпирді ғана емес, бүкіл Грекияны билеймін деп мәлімдеген туысы Николай Орсиниден өлтірілді; оның билігі Акаманиямен, яғни Эпирдің оңтүстік бөлігімен шектелді. 1323 жылы оны ағасы Иоанн құлатты, ол Константинопольге бағынуды Неаполь Ангевиндерімен ынтымақтастықпен теңестіруге тырысты, олар да Грекияны өздерінің иеліктерінің бір бөлігі деп мәлімдеді. Иоанн 1335 жылы әйелі Аннаның қолынан уланып өлді, ол ұлы Никефор II-нің регенті болды. 1337 жылы жаңа император Андроник III Палеолог Солтүстік Эпирге одақтасы Айдынның Умурынан алынған 2000 түрік әскерімен келді. Андроник алдымен албандардың шабуылдарынан туған тәртіпсіздіктермен айналысты, содан кейін назарын деспотатқа бұрды. Анна баласына ересек болғанда деспотатты алу үшін келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Андроник деспотаттың толықтай берілуін талап етті, ол ақырында келісім берді. Осылайша Эпир бейбіт түрде императорлық билікке көшті, ал губернатор болып Феодор Синаден қатаңдық танытты. Императорлар Никефорды императордың оң қолы Иоанн Кантакузеннің қызының біріне үйлендіруді талап етті. Бірақ никеге дайындалып жатқанда Никефор жоғалып кетті. Андроник Никефордың Италияға, Эпирдің тәуелсіздігін қолдаған епироттық аристократия мүшелерінің көмегімен қашқанын білді. Ол Италиядағы Таранто қаласында Константинопольдің титулды императоршасы Валуалық Екатерина II (Филипп Тарантоның жесірі) сарайында тұрды. 1339 жылы бұрын Пелопоннеске көшіп кеткен Валуалық Екатерина мен Епирге оралған Никефордың қолдауымен Томокастронда көтеріліс басталды. Жыл соңында императорлық әскер аймаққа оралды, ал келесі жылы, 1340 жылы Андроник III өзі Иоанн Кантакузенмен бірге келді. Никефор дипломатиялық жолмен императордың билігін мойындауға көндірілді. Ол Томокастронды тапсырып, Иоанн Кантакузеннің қызы Мария Кантакузенеге үйленді және пангиперсебаст атағын алды. Бірақ жақын арада империяда Иоанн V Палеолог пен Иоанн VI Кантакузен арасында азамат соғысы басталды, ал 1348 жылы Эпир серб патшасы Стефан Душан тарапынан басып алынды, ол провинцияның губернаторы ретінде ағасы деспот Симеон Неманжич Палеологты тағайындады. Никефор II византиялық азамат соғысы мен Душанның (1355) өлімінен пайдаланып, 1356 жылы Епирге қайта оралып, орнықты, сонымен қатар Фессалияны да қосты. Никефор 1359 жылы албандық көтерілісті басу кезінде шайқаста қаза тапты, ал бұрынғы деспотаттың аумағы Душанның ағасы Симеон Неманжич Палеологтың жеке империясының бір бөлігіне айналды. Симеон сол кезде Фессалияны да басқарды және Иоаннина жылнамасы көрсеткендей, ол аумақтың көп бөлігін албандық рулардың бақылауында қалдырды, олар қысқа мерзімді мемлекеттік құрылымдар құрды: Пётр Лоша руы Артаны, ал Мурик Шпата руы Этолоакарнанияны, астанасы Ангелокастрон болды. 1367 жылы Епирот деспотының бір бөлігі жергілікті серб дворяны Томас II Прелюбовичтің басшылығымен қайта жанданды, ол Иоаннинаны сақтап қалды. 1384 жылы Томас қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі 1385 жылы қайтадан тұрмысқа шығып, деспотатты итальяндық дворяндыққа бағындырды. Бұл дәстүрді серб және итальяндық Иоаннина билеушілері жалғастырды, олар албандарға қарсы Осман түріктерінен көмек сұрады. 1399 жылы Жирокастер княздығының албандық басшысы Гьон Зенебиши деспот Эсау де Буондельмонтиді тұтқындап, 15 айдан кейін Италиядағы туыстары үлкен сомада ақы төлеген соң босатты. 1416 жылы Кефалониялық Токко отбасы Эпирді қайта біріктіруге немесе ең болмағанда оның қалаларын бақылауға алуға қол жеткізді. Бірақ ішкі келіспеушіліктер Османдықтардың басып алуына көмектесті, ол 1430 жылы Иоаннинаны, 1449 жылы Артаны, 1460 жылы Ангелокастронды және ақырында 1479 жылы Воницаны басып алды. Бұл бірнеше жағалаудағы Венеция иеліктерін қоспағанда, материктік Грекиядағы франк билігінің соңы болды.