Кіріспе
Германияның оңтүстігіндегі Ульм мен Зигмаринген қалаларының арасында, Баден-Вюртемберг жерінде, Швейцария мен Австрияның қазіргі шекарасына жақын, Гербертингенге таяу Дунай өзенінің жанында орналасқан тарихқа дейінгі кельт қыраты – Хёнебург. Ол Орталық Еуропадағы ең маңызды ерте кельт орталықтарының бірі саналады, әсіресе Темір дәуіріндегі Халштат мәдениеті кезеңінде. Бұл қыратта бекінілген цитадельден басқа, бірнеше ғасырлық қоныстар мен жерлеу орындарының кең қалдықтары сақталған. Бекінілген цитадель Дунай өзенінен биіктеп тұратын стратегиялық маңызға ие таудың тік беткейінде орналасқан. Ол құнарлы өзен жазығының ортасында, төбелі аймақпен қоршалған. Темір дәуірінде Хёнебург айналасындағы 100 мыңнан астам аумақты, соның ішінде басқа төбедегі қоныстарды, кенттерді, ауылдарды, жолдарды, зираттарды және құлшылық немесе жиналу орындарын басқарған деп есептеледі. Бұл елді мекен "Альп тауларының солтүстігіндегі ең көне қала" деп аталып, Геродоттың айтуынша, Пиреней деген кельт қаласымен теңестірілген. Цитадельдегі алғашқы қазба жұмыстары 1920 жылдары басталды. 1930 жылдары Хомихеле төбесі зерттелді (төменде қараңыз). 1950 жылдан 1979 жылға дейін жүйелі қазба жұмыстары жүргізілді, оны кезегімен Адольф Риет [de], Курт Биттель, Эгон Герсбах [de] және Вольфганг Киммиг [de] басқарды. 2003 жылдан бері Хёнебург – Deutsche Forschungsgemeinschaft жүргізіп жатқан ерте кельт орталықтарына арналған көп салалы зерттеу жобасының маңызды ошағына айналды. Жаңа қазба жұмыстары 2004 жылы басталды. Маңызды бекінілген орын, әсем жерлеулер, мамандандырылған қолөнер өндірісі және құнды импорттық тауарлардың саудасы Хёнебургті Фюрстензице (төменде қараңыз) деп аталатын ұқсас маңызды ерте кельт орындарының шағын тобымен бірге жіктейді. Хёнебургтің стратегиялық орналасуы орта ғасырларда да белгілі бір қызметке алып келді, бірақ сол кезде тұрақты қоныс болған жоқ.
The Heuneburg is a prehistoric Celtic hillfort by the river Danube in Hundersingen near Herbertingen, between Ulm and Sigmaringen, Baden Württemberg, in the south of Germany, close to the modern borders with Switzerland and Austria. It is considered to be one of the most important early Celtic centres in Central Europe, particularly during the Iron Age Hallstatt culture period. Apart from the fortified citadel, there are extensive remains of settlements and burial areas spanning several centuries. The fortified citadel measures about It stood on a strategically positioned mountain spur that rises steeply above the Danube. It is at the centre of a fertile river plain, surrounded by rolling hill country. During the Iron Age the Heuneburg is thought to have controlled a surrounding area of over including other hilltop settlements, hamlets, villages, roads, cemeteries and cult or gathering places. The settlement has been called "oldest city north of the alps", and has been identified with the Celtic city of Pyrene mentioned by Herodotus. Sporadic excavation on the citadel began in the 1920s. In the 1930s, the Hohmichele mound was examined (see below). A systematic excavation programme took place from 1950 to 1979, directed successively by Adolf Rieth [de], Kurt Bittel, Egon Gersbach [de] and Wolfgang Kimmig [de]. Since 2003, the Heuneburg is one of the foci of a multi disciplinary research project on early Celtic centres undertaken by the Deutsche Forschungsgemeinschaft. New excavations began in 2004. The conjunction of a prominent fortified site, elaborate burials, specialised craft production and trade of valuable imported goods class the Heuneburg with a small group of similar important early Celtic sites, the so called Fürstensitze (see below). The strategic location of the Heuneburg led to some activity in the Middle Ages, although no permanent occupation occurred at that time.
Кельт бекінісі
Тау тізбегіндегі негізгі плато, Дунайдан 40 метр биіктікте орналасқан және табиғи түрде қорғанылатын, кельт кезеңінде жоғары мәртебелі қоныс және бекініс орталығы болды. Ол тек ғана өлшемге ие, бірақ аймақтағы басты көзге түсетін нысан болып табылады. Шамамен 700 жылдан бастап, ол ірі елді мекеннің орталығы болды. Цитадельдегі негізгі қоныс өмір сүру кезеңінде бірнеше өзгерістерге ұшырады. Үйлер ағаштан және саздан, ал бекіністер көбінесе ағаштан және топырақтан салынғандықтан, олар жиі ауыстырылды. Нәтижесінде, кем дегенде 250 жылдық қызметті көрсететін оннан астам анықталған кезеңдер пайда болды. Шамамен 700 жылдан бастап плато қайтадан бекітілді. Алғашқыда бекініс классикалық кельт ағаш және топырақ қабырғасы (murus gallicus) түрінде болды, ол үнемі жаңартылып тұрды. 600 жылға жуық уақытта, бұл қазіргі кельт Еуропасында теңдесі жоқ құрылыммен ауыстырылды. Әктас негізі күнмен кептірілген саз кірпіш қабырғасын ұстады, биіктігі шамамен 6 метрге жететін, мүмкін, төбесінде жабық жол болған. Қабырға ақ түсті әкпен жабылып, үнемі жаңартылып тұрды; бұл солтүстік аймағының ауа райының пісірілмеген саз кірпіштің ыдырауына жол бермеу үшін қажет болды. Мұнаралар қабырғадан аралықпен сыртқа қарай шығып тұрды. Бұл қазіргі реконструкциясы сияқты, аймақта кеңінен көрінетін болса керек. Бұл кезеңде кельт Орталық Еуропасында басқа саз кірпіштен салынған құрылыстар белгілі емес. Бұл құрылымның Жерорта теңізі аймағындағы заманауи қабырғаларды үлгі еткені қабылданған. Қабырға шамамен 70 жыл бойы сақталды (оның ағаш және топырақтан жасалған бұрынғы және кейінгі нұсқаларынан әлдеқайда ұзақ, олар жиі жаңартылуға тиіс болды). Шамамен 530 жылға дейін болған өрт салдарынан қирағаннан кейін, елді мекен 5 ғасырға дейін тағы бір қирауға дейін қайтадан murus gallicus арқылы қорғалды. Бекіністе екі монументалды қақпа болды, біреуі батысқа қарай, сыртқы елді мекендерге, ал екіншісі шығысқа қарай, мүмкін, тікелей Дунайға (немесе портына) жететін тік жолға. Цитадельде көшелер мен үйлердің жүйелі жүйесі болды. 600 жылдан кейін елді мекен күрделі қайта ұйымдастырылды, содан кейін тұрғын үйлер бұрынғыдан гөрі тығыз және реттелген түрде орналастырылды. Әрқашан Хюненбург үйлерінің өлшемі мен жасалуы заманауи елді мекендермен салыстырғанда ерекше үлкен және күрделі болды. Біркелкі ғимараттар тұрғын үйлер мен шеберханалар ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Металл өнеркәсібінің белсенділігін көрсететін дәлелдер бар, соның ішінде цитадельдің оңтүстік-шығыс бұрышында қола шеберханасы. 530 жылғы саз кірпіш қабырғаның қирауынан кейін, ішкі құрылымда кейбір өзгерістер болды. Шеберханалар солтүстікке көшірілді. Оңтүстік-шығыс бұрышына өте үлкен үй салынды. Бұл кейде жергілікті билеушінің резиденциясы ретінде түсіндіріледі. Гиессубель төбелері (төменде қараңыз) Аусенсиедлунгтің бір бөлігінің қалдықтарының үстіне салынған және осылайша одан кейін салынған болуы керек.
Оңтүстік ауыл
Оңтүстікке қарай орналасқан Südsiedlung ("оңтүстік елді мекені") сипаттамасы және уақыт бойынша Aussensiedlung-қа ұқсас болған сияқты, және олар тікелей бірігіп жатқан болуы мүмкін.
Қақпа
Соңғы қазба жұмыстары батыс жақ қабырғасында монументалды қақпаны ашты. Оның өлшемдері [өлшемдері енгізіңіз], бұл өте массивті құрылыс болған. Қабырғаларының ішкі бөлігі ұсақ саз балшықпен бекітілген әк тастан тұрды, ал сыртқы жағы әсем әк тас қаптамасымен қапталған. Цитадельдегі саз кірпіш қабырға сияқты, бұл ерекшелік кельт әлемінде сирек кездеседі және сол кездегі Жерорта теңізі архитектурасына ұқсас.
Темір дәуірі зираттары
Хюнебургтің төңірегінде бірнеше жерлеу алабы орналасқан. Олар топырақтан құралған обалар немесе қабірлерден тұрады. Аймақта мұндай 50-ден астам ескерткіш белгілі. Олардың бәрі қазба жұмыстарынан табылмаған. Кейбіреулері Халштат дәуіріне жатады, бірақ көбінесе Ла Тене кезеңіне тән. Ірі бекінілген орындар мен әсем жерлеулер арасындағы байланыс басқа да маңызды кельт орталықтарында да кездеседі, мысалы Глауберг оппидумы мен қабірі, Хохенсперг елді мекені жанындағы Хохдорф қабірі және Мон Лассои маңындағы Викс қабірі.
Гиссубель
Гессубель зираты Хюненбургтің солтүстік-батысында орналасқан. Ол сол кездегі аусенсиэдлунгтің тастап кетілген батыс бөлігінің үстіне салынған. XIX ғасырда мұнда төрт үйінді қалды, олардың әрқайсысының диаметрі және биіктігі шамамен белгілі бір өлшемде болған. Алғашқы қазба жұмыстары 19 ғасырда (2 және 3 үйінділерде) жүргізілді, бірақ одан кейін 1950-1980 жылдар аралығында жүйелі жұмыстар жүргізілді.
1-қамба
Бұл үйіндіде төртбұрышты ағаш камера болған. Оның басты иесі шамамен 50 жастағы ер адам еді. Сондай-ақ, екі әйелдің қалдықтары да табылды. Бұл жер ежелгі заманда тоналған, бірақ қазіргі археологиялық қазбалар нәтижесінде қару-жарақ, киімге арналған алтын және қола бұйымдар, сондай-ақ Жерорта теңізінен әкелінген диванды (клин) бір кезде безендірген болжамды янтарь тақташалар табылған. Кейіннен осы үйіндіге тағы 20 жерлеу орындары орналастырылған.
4-қамба
4-ші қабір, тоналған, бір адамның қаңқасын және ағаш арбаға тиесілген металл бөлшектерінің қалдықтарын қамтыды.
Хомичеле
Хёнебургтің батысында Хомичеле тобы деп аталатын жерлеу үйінділерінің жиынтығы немесе некрополі орналасқан. Ол кем дегенде 36 жерлеу үйіндісінен тұрады. Топ өзінің ең ірі үйіндісі – Хомичеледен аталған. Ол Альтейм (Биберах ауданы) жанында орналасқан. Көптеген үйінділер табиғи эрозия және егіс жырту салдарынан қазір көрінбейді. Ал қалған шамамен 14 үйінді орман ішінде орналасқан.
Қазба жұмыстары
Негізгі Хомичеле үйіндісінің алғашқы қазбасы 1936-1938 жылдары Гюстав Рик басшылығымен СС Ахненербе ғылыми-зерттеу бағдарламасы аясында жүргізілді. Сол жоба кезінде үйіндінің шамамен үштен бір бөлігі ғана қазылып алынды, осылайша орталық жерлеу камерасы табылды. Соғыстан кейін, 1954-1956 жылдары Зигвальт Шиек қосымша қазба жұмыстарын жүргізді.
Хомичеле үйіндісі
Діаметрі және биіктігінен асып түсетін Хомихеле Еуропадағы ең ірі кельт обаларының бірі болып табылады. Қазба жұмыстары негізінен оның орталық және шығыс бөліктерінде жүргізілді. Оба б.з.б. 7 ғасырдың соңынан 6 ғасырдың соңына дейін пайдаланылған. Обаның ішінде 13 жерлеу орындары табылды, олардың бірнешеуіне қабірлік сыйлықтар қоса тыныс берілген. 1960 жылы оба бастапқы өлшемдеріне дейін қалпына келтірілді. Бүгінде ол шағын ормандық алаңда өсімдік жамылғысымен жабылған ескерткіш ретінде көрінеді. Оның үстінде қазіргі заманғы соғыс ескерткіші орналасқан.
І қабір
Мұражайдың ортасында түпнұсқа жер деңгейінде салынған еменнен жасалған негізгі камера (I қабір) орналасқан. Оның көлемі және биіктігі шамамен C құрады. Бұл қабірде ер адам мен әйел адамның денелері болған, олар жерленгеннен кейін көп ұзамай тоналған. Қалған заттар оның бұрынғы байлығын көрсетеді, оларға жылқы жабдықтары, шамамен 600 данадан тұратын шыны мұнықтар, янтарь кесектері және бастапқыда брокат сияқты матаға тоқылған жұқа алтын жіптер кіреді. Еден сиыр терісімен жабылған. Бұл камераны диаметрі және биіктігі бар орталық үйінді жапқан.
VI қабір
Орталық камераның оңтүстік-шығысында және ескі жер бетінен шамамен жоғарыда тоналмаған ағаш камера (VI қабір) жатқан. Оның көлемі болжамдап айтқанда еді, ал биіктігі шамамен болды. Бұл қабірде де ер адам мен әйел адам болды. Олардың жабдықтарына екі жылқыға арналған жабдықтары бар төрт дөңгелекті арба, жеуге және ішуге арналған қола ыдыстар, 51 темір жебе ұшы бар мүреше, темір пышақ және көптеген янтарь мен шыны мұныздар (әшекейлер), оның ішінде 2300 жасыл шыны мұныз кірді. Әйел арбаға, ал ер адам еденге жатқызылған. Қола ыдыстар олардың аяқтары мен бас жағына қойылған. Сонымен қатар, кестеленген маталардың қалдықтары да табылды.
IX қабір
IX қабір, «өрт қабір» деп аталатын, VI қабірдің үстінде орналасқан еді. Онда 18 мен 30 жас аралығында қайтыс болған әйелдің денесі табылды. Оның қасында екі қола білезік және кесілген, мөрленген өрнектермен және қызыл бояумен безенілген 20-дан астам қыш ыдыс болды.
Басқа қабірлер
Алты қосымша қабір (II V, VII, VIII) жерлеу арқылы жасалған. Қорғаннан табылған 22 ошақ, ықтимал, діни қызметпен байланысты. Олардың кейбіреуі немесе барлығы жерлеу оттарын көрсетуі мүмкін.
Түсіндіру және мән
Хёнебург пен оған байланысты ескерткіштер Орталық Еуропадағы ерте кельт темір дәуірінің ең маңызды орталықтарының бірі екендігіне еш күмән жоқ. Бұл орынды сол заманғы басқа да көрнекті орталықтармен, атап айтқанда "фюрстенсицтермен" (немісше: "князьдық орындар", төменде қараңыз) бір контекстте қарастыру қажет. Елді мекендерде, әсіресе жерлеу орындарында байлықтың айқын ажырасы байқалады, бұл әлеуметтік иерархияның қалыптасуын көрсетеді. Мұны 2005 жылы Хёнебургтің жанында 2 жастағы баланың жерленген жерінен табылған импорттық (этруск) әшекейлері дәлелдейді. Әрине, жас бала мұндай байлықты өзіне таба алмайды, демек ол бай отбасында туған болуы керек. Бұл процестерде саяси бірігу де орын алған болуы мүмкін. Хёнебург пен Аусензидлунг өз халқының күнкөрісіне жететіндей азық-түлік өндіре алмағаны, олардың айналасындағы кеңірек аумақтан қолдау алып, оны сақтай білгенін көрсетеді.
Басқа сайттармен өзара іс-қимыл
Б.з.д. 700 жылдар шамасында Гюненбургпен бір уақытта кеңірек аймақта бірнеше басқа төбелік елді мекендер пайда болды. Алғашқыда олардың мөлшері мен халқы шамамен бірдей болған болуы мүмкін. Кереметі, олардың көпшілігі б.з.д. 600 жылдар шамасында, яғни Гюненбург елді мекені қайта ұйымдастырылған кезде тасталып кеткен. Гюненбург басқа елді мекендердің есебінен халықты тартып, тым күшті болып кеткен болуы мүмкін.
Сауда, классикалық әлеммен байланыс
Хюнебургтің маңыздылығы, басқа замандас орталықтар сияқты, бірнеше маңызды сауда жолдарымен байланысты географиялық орналасуымен тығыз байланысты. Альпі тауларының солтүстігінде және Дунай өзені бойында орналасқандықтан, бұл орын Италия мен Оңтүстік Франциядан (әсіресе грек колониясы Массалиядан) таулар арқылы өтетін және өзен арқылы Балқан жартыласына және Қара теңізге дейінгі маңызды құрлық жолдарына қол жеткізді. Хюнебург Солтүстік және Оңтүстік Еуропа арасындағы алыс қашықтықтағы саудаға қатысты, оған сән-салтанат тауарлары (қоршақтарда табылғандай) кірді, сонымен қатар оңтүстіктен шарап, ал солтүстіктен янтарь, металдар және, мүмкін, былғары және тері сияқты бұзылатын тауарлар да қатысты.
Пиреней
Біздің заманымыздан бұрын V ғасырдың ортасында грек тарихшысы Геродот (Кітап 2.33) гректер "Пирена" деп атаған келт қаласы туралы қысқаша айтқан: "Истер келттер елінен және Пирена қаласынан Еуропаның ортасымен өтеді". Хёнебург шамамен дұрыс жерде орналасқан және сол кезге дейін маңызды аймақтық орталық болғандықтан, бұл Геродот атаған елді мекен болуы мүмкін.
Мұражайлар
Хюненбург мұражайы Хандерсингендегі бұрынғы Heiligkreuztal монастырының жаңартылған қорасында орналасқан. Көрме осы маңызды орнының мәнін түсіндіріп, қазба жұмыстарынан алынған түпнұсқа заттар мен жақын жерлердегі жерлеу орындарынан табылған жәдігерлерді көрсетеді. Соңғы жылдары Хюнберг төбесінде ашық аспан астындағы мұражай салынды. Онда бірнеше үйдің және саз кірпіштен тұрғызылған қабырғаның бөлігі қайта жаңартылған күйде ұсынылған. Хомихеле қабірінен табылған кейбір жәдігерлер Вюртемберг мемлекеттік мұражайында (Штутгарт) ішінара экспонаттар ретінде қойылған.
Қосымша оқу (таңдауы)
Jörg Bofinger: Археологиялық зерттеулер Хюннебург алқасының алдындағы поселенің және ерте кельттік билеуші орнының қорғаныс жүйелері, Гербертинген Хундерсинген, Сигмаринген ауданы. Баден-Вюртембергтегі археологиялық қазбалар, 2004. 82–86 бет. Theiss, Штутгарт, 2005. Jörg Bofinger: Тас үстіне тас. Хюннебург алқасының алдындағы қорғаныс жүйелері аймағындағы күтпеген жағдайлар, Гербертинген Хундерсинген, Сигмаринген ауданы. Баден-Вюртембергтегі археологиялық қазбалар, 2005. 73–78 бет. Theiss, Штутгарт, 2006. Egon Gersbach: Хюннебургтің ортаңғы қола дәуіріндегі қорғаныс құрылыстары, Хундерсинген, Arch. Korrespondenzblatt. 1973, 3, 417–422 бет. Wolfgang Kimmig: Жоғарғы Дунайдағы Хюннебург. Археологиялық ескерткіштер жолсілкісі, Баден-Вюртемберг. Штутгарт, Theiss, 1983. Dirk Krausse, Manuel Fernández Götz, Leif Hansen, Inga Kretschmer, Хюннебург және ерте темір дәуірі билеуші орны: Альптың солтүстігіндегі алғашқы қалалар. Будапешт, Archeolingua, 2016. Manuel Fernández Götz, Dirk Krausse, Орталық Еуропадағы ерте темір дәуіріндегі қала құруды қайта қарастыру: Хюннебург орны және оның археологиялық ортасы. Antiquity 87(336), 2013, 473–487 бет. Siegfried Kurz: Хюннебург сыртқы поселенісі (Баден-Вюртембергтегі ежелгі және алғашқы тарихқа қатысты зерттеулер мен есептер, 72 том), Штутгарт, 2000. Siegfried Kurz, Siegwalt Schiek: Хюннебург маңындағы жерлеу орындары (Баден-Вюртембергтегі ежелгі және алғашқы тарихқа қатысты зерттеулер мен есептер, 87 том), Штутгарт, 2002. Siegfried Kurz: Хюннебург, Гербертинген Хундерсинген, Сигмаринген ауданы және оның айналасы. DFG жобасының аяқталуы. Баден-Вюртембергтегі археологиялық қазбалар, 2003. 62–65 бет. Theiss, Штутгарт, 2004.
Siegfried Kurz, Siegwalt Schiek: Bestattungsplätze im Umfeld der Heuneburg. (Forschungen und Berichte zur Vor und Frühgeschichte in Baden Württemberg vol. 87), Stuttgart 2002
Siegfried Kurz: Die Heuneburg bei Herbertingen Hundersingen, Kreis Sigmaringen, und ihr Umland. Zum Abschluss des DFG Projektes. In: Archäologische Ausgrabungen in Baden Württemberg 2003. P. 62–65. Theiss, Stuttgart 2004.
Хюнебург зерттеулері
Қазба жұмыстары Хюненбургке арналған арнайы монографиялар сериясының жарық көруіне әкелді. Қазірге дейін 11 том жарық көрді:
Густав Рик: Дер Хомихеле. Кейінгі Халштатт дәуірінен келген ханның обасы. Хюненбург зерттемелері 1, Рöm. German. Forsch. 26, Берлин 1962
Гюнтер Мансфельд: Хюненбургтың фибулалары 1950–1970. Хюненбург зерттемелері 2, Röm. German. Forsch. 33, Берлин 1973
Амей Ланг: Хюненбургтың 1950–1970 жылдардағы жолақты айналмалы керамикасы және оған байланысты топтар. Хюненбург зерттемелері 3, Röm. German. Forsch. 34, Берлин 1974
Хайнц Вернер Деммер: Хюненбургтың боялған керамикасы. Хюненбург зерттемелері 4, Röm. German. Forsch. 37, Майнц 1978
Сузанне Сиверс: Хюненбургтың кішкентай заттары. Хюненбург зерттемелері 5, Römisch Germanische Forschungen 42, Майнц 1984
Эгон Герсбах: Хюненбургтың қазба әдістемесі және стратиграфиясы. Хюненбург зерттемелері 6, Röm. German. Forsch. 45, Майнц 1988
Даниела Форт Линксфейлер: Хюненбургтың шөмекейлері мен табақтары. Хюненбург зерттемелері 7, Röm. German. Forsch. 47, Майнц 1989
Хельга ван ден Бум: Хюненбургтың үлкен ыдыстары мен тостағандары. Хюненбург зерттемелері 8, Röm. German. Forsch. 51, Майнц 1991
Эгон Герсбах: Хюненбургтың IVc–IVa кезеңдерінің құрылыс қалдықтары. Хюненбург зерттемелері 9, Röm. German. Forsch. 53, Майнц 1995
Эгон Герсбах: Хюненбургтың IIIb–Ia кезеңдерінің құрылыс қалдықтары. Хюненбург зерттемелері 10, Röm. German. Forsch. 56, Майнц 1996
Вольфганг Киммиг (ред.): Хюненбургтағы импорт және Жерорта теңізінің ықпалы. Хюненбург зерттемелері 11, Röm. German. Forsch. 59, Майнц 2000
Gustav Riek: Der Hohmichele. Ein Fürstengrabhügel der späten Hallstattzeit. Heuneburgstudien 1, Röm. German. Forsch. 26, Berlin 1962
Günter Mansfeld: Die Fibeln der Heuneburg 1950 1970. Heuneburgstudien 2, Röm. German. Forsch. 33, Berlin 1973
Amei Lang: Die geriefte Drehscheibenkeramik der Heuneburg 1950 1970 und verwandte Gruppen. Heuneburgstudien 3, Röm. German. Forsch. 34, Berlin 1974
Heinz Werner Dämmer: Die bemalte Keramik der Heuneburg. Heuneburgstudien 4, Röm. German. Forsch. 37, Mainz 1978
Susanne Sievers: Die Kleinfunde der Heuneburg. Heuneburgstudien 5, Römisch Germanische Forschungen 42 Mainz, 1984
Egon Gersbach: Ausgrabungsmethodik und Stratigraphie der Heuneburg. Heuneburgstudien 6, Röm. German. Forsch. 45, Mainz 1988
Daniela Fort Linksfeiler: Die Schüsseln und Schalen der Heuneburg. Heuneburgstudien 7, Röm. German. Forsch. 47, Mainz 1989
Helga van den Boom: Großgefäße und Töpfe der Heuneburg. Heuneburgstudien 8, Röm. German. Forsch.51, Mainz 1991
Egon Gersbach: Baubefunde der Perioden IVc IVa der Heuneburg. Heuneburgstudien 9, Röm. German. Forsch. 53, Mainz 1995
Egon Gersbach: Baubefunde der Perioden IIIb Ia der Heuneburg. Heuneburgstudien 10, Röm. German. Forsch. 56, Mainz 1996
Wolfgang Kimmig (Hrsg. ): Importe und mediterrane Einflüsse auf der Heuneburg. Heuneburgstudien 11, Röm. German. Forsch. 59, Mainz 2000