Кіріспе

Nowa Huta (сөзбе-сөз "Жаңа болат зауыты") – Польшаның Краков қаласының ең шығыс ауданы. 200 000-нан астам тұрғыны бар, қаланың ең халыққа толы аудандарының бірі. 1990 жылға дейін көршілес аудандар Новая Хута ауданының кеңейтілген бөлігі саналды және бір трамвай желісімен байланысты болды. Қазір олар Краковтың жеке аудандары. Новая Хута – әлемдегі ең ірі жоспарланған социалистік реализмдегі елді мекендердің немесе аудандардың бірі (мысалы, Ресейдегі Магнитогорск) және "әлемдегі әлеуметтік инженерияның ең белгілі мысалдарының бірі". Утопиялық идеал қала ретінде салынған, оның көшелер жүйесі, жоспары және ғимараттардың сәні көбінесе Париж немесе Лондонды еске түсіреді. Nowa Huta-дағы парктің және жасыл аймақтардың көптігі оны Краковтың ең жасыл бұрышына айналдырады.

Тарих

Қазіргі Новая Хутаның тарихи аймағы Польшада неолит дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған сирек орындардың бірі. Археологиялық зерттеулер кельт және батыс славян қоныстарын анықтады. VIII ғасырда Вистула тайпасы жақын жерде төбешік тұрғызды. Аңыз бойынша, Ванда үйіндігі – Краковтың мифтік негізін қалаушы Кракустың қызы Ванданың қабірі. XIII ғасырда Могила ауылында цистерциандық монастырь салынды. XIX ғасырда және XX ғасырдың басында, Польшаның бөлінісі кезінде және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Новая Хутаның шеткі аудандары Австрия-Венгрия және Ресей бақылауындағы аумақтар арасындағы шекараны құрады. Мұнда тарихи австро-венгерлік бекіністері, сондай-ақ Еуропаның ең көне тұрақты әуежайларының бірі (қазіргі Польша авиация мұражайы орналасқан Краков Раковице-Чижины әуежайы) табылады. 1945 жылы Висла-Одер шабуылынан кейін социалистік үкімет Краковтың орта тап тұрғындарынан жаңа режиміне күшті қарсылық көріп, референдум өткізді. Бірақ Краков халқы оны сүресіз жеңіліске ұшыратты, бұл үкімет үшін үлкен ұятқа айналды. «Сыныптық теңгерімсіздікті түзету» мақсатымен билік төменгі әлеуметтік-экономикалық топтардан, мысалы шаруалар мен жұмысшы табынан адамдарды тарту үшін спутниктік индустриалды қала салуға кірісті. Сол кездегі мемлекеттік атеизм саясатына сәйкес, Новая Хутаның бастапқы қала құрылысында рим-католик шіркеуі болған жоқ. Алайда, мұндай ғимаратты салу жөніндегі қоғамдық науқан бірнеше жылға созылды. 1960 жылы Новая Хута тұрғындары шіркеу салуға рұқсат алу үшін өтініштерді жолдады. Сол жылы рұқсатсыз орнатылған ағаш крестке қарсы көтеріліс болды, оны тәртіп сақшылары таратып жіберді. Жергілікті тұрғындарға сол кездегі епископ Карол Войтила, болашақ Папа Иоанн Павел II қолдау көрсетті. Ол 1959 жылдан бастап, ауа райына қарамастан, Рождество қарсаңындағы түнде ашық аспанда мисса өткізе бастады және крестті әр алып тастаған сайын қайта орнатты. 1967 жылы қалаған шіркеуді салуға рұқсат берілді, ал Арка-Пана (Иеміздің сандығы) шіркеуі 1969 жылдан 1977 жылға дейін салынды. Бұл кешенді Войтила 1977 жылдың мамырында киеледі. 1978 жылы папалық таққа отырғаннан кейін Войтила 1979 жылы өзінің алғашқы паптық саяхатында Новая Хутаға баруды жоспарлады, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1980-ші жылдары Новая Хута «Солидарность» қозғалысының көптеген демонстрациялары мен тәртіп сақшыларымен қақтығысқан зорлық-зомбылық көше наразылықтарының орталығына айналды. Сол кезде Ленин атындағы болат зауытының 38 мың жұмысшысының шамамен 29 мыңы «Солидарность» кәсіподағының мүшесі болды.

1956 жылға дейін (социалистік реализм)

Польшадағы социалистік реализмнің дизайн қозғалысы, Варшава келісімінің басқа да мүше мемлекеттеріндегідей, 1949 жылдан 1956 жылға дейін міндетті түрде сақталды. Ол өнердің барлық саласын қамтыды, бірақ ең айқын жетістіктері сәулет саласында орын алды. Бұл жаңа бағыттың негізгі сызықтары 1949 жылғы Партияның Ұлттық архитекторлар кеңесінің қаулысында нақты көрсетілген. Сәулет – жаңа әлеуметтік құрылысты құрушылар үшін өте маңызды құрал болды. Оның мақсаты – азаматтардың санасын және өмірге деген көзқарасын қалыптастыратын идеяларды социалистік тақырыпқа айналдыруға көмектесу еді. Бұл зор жұмыста архитектор маңызды рөл атқарды, ол көшелер мен ғимараттарды салатын инженер ғана емес, «адам жанының инженері» ретінде қарастырылды. Ғимараттың жалпы келбеті, қарапайым эстетикасынан гөрі жоғары бағаланды. Ол әлеуметтік идеяларды білдіріп, тұрақтылық және күш сезімін оятуы керек еді. Ескі поляк сәулетінде ең құрметті стиль Ренессанс стилі саналғандықтан, ол Польшаның социалистік ұлттық үлгісіне айналуы тиіс еді. Дегенмен, социалистік реализм принциптерін енгізу кезінде бірқатар ауытқулар байқалды. Олардың бірі – кеңестік сәулеттің үлгісін жақын көрсету болды, нәтижесінде көптеген жұмыстар бірімен бірі шатасып, біртұтас көрініс тудырды. Соңында, классицизм формасының қабылдануына әкелді. 1953 жылдан бастап сын пікірлер жиі естілді және 1956 жылы бұл ілімнен ресми түрде бас тартылды. Бүгінгі күнге дейін социалистік реализм стиліндегі қала орталығы сәулет ескерткіші саналады.

1956 жылдан кейін

1956 жылы Польшаның саяси либерализациясынан кейін сәулет өнерінде модернистік стильді енгізу мүмкін болды. Польшалық сәулетшілерге Стокгольмге барып, қала құрылысының жаңа шешімдерімен танысуға рұқсат берілді. Нәтижесінде Ле Корбюзье нұсқауларына сәйкес "швед" деп аталатын тұрғын үй блогы жасалды. Сол дәуірдегі басқа ғимараттардың ішінде Światowid кинотеатры ерекше назарға лайық. 1980 жылдары алғашқы постмодернистік ғимараттар салынды, олардың көрнекті мысалы – Centrum E тұрғын үй кешені. 1970 және 1980 жылдары көптеген тұрғын үй блогы платтенбау технологиясымен салынды. Нова Хутаның орталық "Розалар аллеясында" 1973 жылдың 28 сәуірінде ашылған Владимир Лениннің жалпыға танымал қола мүсіні орналасқан. Жергілікті тұрғындардың көптеген наразылықтарынан кейін, 1989 жылы қала әкімдігі бұл ескерткішті бұзды. Бұзуды көру үшін бірнеше мың адам жиналды. Дін аясындағы сәулетке де назар аудару керек, әсіресе Нұхтың кемесіне ұқсатып салынған Арка Пана (Иеміздің кемесі) шіркеуі. Бұл ғимаратты Войцех Пьетришек және Ян Грабацки архитекторлары жобалаған, оның дизайнына Роншамптағы Ле Корбюзьедің Нотр-Дам-ду-Хауы әсер еткен.

Қазіргі Новая Хута

КСРО құлағаннан бері, бір кезде сталиндік идеологияның жарқын үлгісі болған қалада енді осы идеологияның ынталы қарсыластарына арналған көптеген ескертулер бар. Бұрын Владимир Лениннің және Куба революциясының есімімен аталып келген көшелер, Папа Иоанн Павел II және Екінші дүниежүзілік соғыстағы Польша батыры Владыслав Андерс есімдерімен қайта аталды. Тағы да бірқатар көшелер Эдвард Ридз-Смиглы мен Игнаци Мосцицкийдің есімдерімен аталды, олар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Польшаның «Санация» үкіметінің саясаткерлері еді. 2004 жылы Нова Хутаның орталық алаңы – бұрын Лениннің алып мүсіні орналасқан алаң (қазіргі кезде мүсін Швецияның Хиллерсторп қаласындағы High Chaparral мұражайында сақталады), Plac Centralny im. Ronalda Reagana (Рональд Рейган атындағы Орталық алаң) деп аталды, бұл АҚШ-тың бұрынғы президентіне көрсетілген құрметтің белгісі еді. Бірақ бұл шешім көптеген наразылықтарға ұшырады, сондықтан дәстүрлі атауы әлі де кеңінен қолданылуда. 2014 жылы өнер фестивалі аясында, зәр шығарып тұрған жарқын жасыл Ленин мүсіні орнатылды.

Мәдени маңызы

Новая Хута – Анджей Вайдының «Мәрмәр адам» (Człowiek z marmuru) атты жүлделі фильмінің түсірілген орны. Бұл фильм Польшадағы сталиндік режим кезінде жаңа үлгідегі социалистік қала құрылысына көмектескен, Стахановшы кірпішшінің шын оқиғасына негізделген. 1970-ші жылдардың ортасында түсірілген «Мәрмәр адам» фильмі Польшадағы сталиндік режимді құлатқан Гданьскідегі «Солидарность» кәсіби одақ қозғалысын болжады, себебі фильм Новая Хутадан басталып, Гданьскіде аяқталады. Фильмде ұсынылған «Мәрмәр адам» термині Иосиф Сталиннің атына қарама-қайшы келеді, өйткені оның тегі «Темір адам» дегенді білдіреді. 1950-ші жылдары аудан салынып жатқанда, Польша Халық Республикасында насихат арқылы таратылған әндердің ішінде кең танымал болған хит-сингл: «O Nowej to Hucie piosenka» («Бұл ән Новая Хута туралы») болды, оны бүгінге дейін, әсіресе көптеген егде жастағы поляктар есінде сақтайды. Новая Хута поляк әдебиетінде бастапқыда-ақ маңызды орын алды. Алғашқы туындылары идеологиялық прогреске және «буржуазиялық қала» (Краков) пен оның жаңа социалистік Новая Хута ауданы (партиялық бекініс) арасындағы қақтығысқа бағышталған. Бұл тақырыпта жазғандардың арасында Мариан Брандис («Początek opowieści», 1951) және Тадеуш Конвицки («Przy budowie», 1950) болды. Ұзын өлеңдер жинағында Жалу Курек («Z nowej Huty pocztówka», 1953; осы туындысы үшін қала паркі (pl) оның атымен аталады) және болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Вислава Шимборска («Na powitanie budowy socjalistycznego miasta», 1952, «Dlatego żyjemy» жинағынан, сталиндік мақтаулар жинағы) кірді. Новая Хута социалистік реализм дәуірінен кейін әдеби сюжеттерден жоғалып, 1980-ші жылдары социализмге қарсы күрес ошағы болғанда, содан кейін 1990-шы жылдары социалистік және антисоциалистік өткеннен туындаған жаңа постсоциалистік шындықтың символы ретінде қайта оралды. Польшаның алғашқы операсы, 1794 жылы Войцех Богуславский жазған «Керемет немесе Краковтықтар мен Таулықтар» (Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale) Новая Хута салынған Могила тарихи ауылында өтеді. Екі жаңа тұрғын үй кешені осы пьесаның атымен аталады: osiedle Krakowiaków («Краковтықтар шағыны») және osiedle Górali («Таулықтар шағыны»). Богуславскийдің операсы сондай-ақ ауданның аңызға айналған Халық театрының («Teatr Ludowy») ашылуында қойылған алғашқы спектакль болды. «Эдип – Новая Хута трагедиясы» – Бартош Шидловскийдің режиссерлігімен Łaźnia Nowa театрында көрсетілген, ежелгі грек мифі Эдипке негізделген пьеса.

Спорт

Новая Хута Краковтың бірнеше белгілі спорт клубтарының үйі. Тарихымен бай Hutnik Nowa Huta футбол клубы қалада үлкен қолдауға ие, сондай-ақ Краковтың жалғыз мотоспорт клубы Ванда Краков та зор қызығушылық тудырады. Краковтың мотоспорт стадионы Одмогиль көшесінде орналасқан, 12 000 орындық толық отыруға арналған стадион. Онда 25 000 көрермен жиналған 1960 жылғы Польша – Англия халықаралық матчы және 1964 жылғы Мотоспорт әлем командалық кубогының іріктеу турындай маңызды шаралар өткізілді.