Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Nowa Huta (сөзбе-сөз "Жаңа болат зауыты") – Польшаның Краков қаласының ең шығыс ауданы. 200 000-нан астам тұрғыны бар, қаланың ең халыққа толы аудандарының бірі. 1990 жылға дейін көршілес аудандар Новая Хута ауданының кеңейтілген бөлігі саналды және бір трамвай желісімен байланысты болды. Қазір олар Краковтың жеке аудандары. Новая Хута – әлемдегі ең ірі жоспарланған социалистік реализмдегі елді мекендердің немесе аудандардың бірі (мысалы, Ресейдегі Магнитогорск) және "әлемдегі әлеуметтік инженерияның ең белгілі мысалдарының бірі". Утопиялық идеал қала ретінде салынған, оның көшелер жүйесі, жоспары және ғимараттардың сәні көбінесе Париж немесе Лондонды еске түсіреді. Nowa Huta-дағы парктің және жасыл аймақтардың көптігі оны Краковтың ең жасыл бұрышына айналдырады.
Nowa Huta (, literally "The New Steel Mill") is the easternmost district of Kraków, Poland. With more than 200,000 inhabitants, it is one of the most populous areas of the city. Until 1990, the neighbouring districts were considered expansions of the original Nowa Huta district, and were linked by the same tramway system. They are now separate districts of Kraków. Nowa Huta is one of the largest planned socialist realist settlements or districts ever built (another being Magnitogorsk in Russia) and "one of the most renowned examples of deliberate social engineering" in the entire world. Built as a utopian ideal city, its street hierarchy, layout and certain grandeur of buildings often resemble Paris or London. The high abundance of parks and green areas in Nowa Huta make it the greenest corner of Kraków.
Тарих
Қазіргі Новая Хутаның тарихи аймағы Польшада неолит дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған сирек орындардың бірі. Археологиялық зерттеулер кельт және батыс славян қоныстарын анықтады. VIII ғасырда Вистула тайпасы жақын жерде төбешік тұрғызды. Аңыз бойынша, Ванда үйіндігі – Краковтың мифтік негізін қалаушы Кракустың қызы Ванданың қабірі. XIII ғасырда Могила ауылында цистерциандық монастырь салынды. XIX ғасырда және XX ғасырдың басында, Польшаның бөлінісі кезінде және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Новая Хутаның шеткі аудандары Австрия-Венгрия және Ресей бақылауындағы аумақтар арасындағы шекараны құрады. Мұнда тарихи австро-венгерлік бекіністері, сондай-ақ Еуропаның ең көне тұрақты әуежайларының бірі (қазіргі Польша авиация мұражайы орналасқан Краков Раковице-Чижины әуежайы) табылады. 1945 жылы Висла-Одер шабуылынан кейін социалистік үкімет Краковтың орта тап тұрғындарынан жаңа режиміне күшті қарсылық көріп, референдум өткізді. Бірақ Краков халқы оны сүресіз жеңіліске ұшыратты, бұл үкімет үшін үлкен ұятқа айналды. «Сыныптық теңгерімсіздікті түзету» мақсатымен билік төменгі әлеуметтік-экономикалық топтардан, мысалы шаруалар мен жұмысшы табынан адамдарды тарту үшін спутниктік индустриалды қала салуға кірісті. Сол кездегі мемлекеттік атеизм саясатына сәйкес, Новая Хутаның бастапқы қала құрылысында рим-католик шіркеуі болған жоқ. Алайда, мұндай ғимаратты салу жөніндегі қоғамдық науқан бірнеше жылға созылды. 1960 жылы Новая Хута тұрғындары шіркеу салуға рұқсат алу үшін өтініштерді жолдады. Сол жылы рұқсатсыз орнатылған ағаш крестке қарсы көтеріліс болды, оны тәртіп сақшылары таратып жіберді. Жергілікті тұрғындарға сол кездегі епископ Карол Войтила, болашақ Папа Иоанн Павел II қолдау көрсетті. Ол 1959 жылдан бастап, ауа райына қарамастан, Рождество қарсаңындағы түнде ашық аспанда мисса өткізе бастады және крестті әр алып тастаған сайын қайта орнатты. 1967 жылы қалаған шіркеуді салуға рұқсат берілді, ал Арка-Пана (Иеміздің сандығы) шіркеуі 1969 жылдан 1977 жылға дейін салынды. Бұл кешенді Войтила 1977 жылдың мамырында киеледі. 1978 жылы папалық таққа отырғаннан кейін Войтила 1979 жылы өзінің алғашқы паптық саяхатында Новая Хутаға баруды жоспарлады, бірақ оған рұқсат берілмеді. 1980-ші жылдары Новая Хута «Солидарность» қозғалысының көптеген демонстрациялары мен тәртіп сақшыларымен қақтығысқан зорлық-зомбылық көше наразылықтарының орталығына айналды. Сол кезде Ленин атындағы болат зауытының 38 мың жұмысшысының шамамен 29 мыңы «Солидарность» кәсіподағының мүшесі болды.
The historic area of present day Nowa Huta is one of the few places in Poland settled continuously since the neolithic age. Archaeological research has discovered a large Celtic and West Slavic settlement. In the 8th century, a mound was erected nearby by the Vistulans tribe. According to legend, the Wanda Mound is a tomb of Wanda, daughter of Krakus, a mythical founder of Kraków. In the 13th century, a Cistercian monastery in the village of Mogiła was built. In the nineteenth century and at the beginning of the twentieth century, during the partitions of Poland and up to World War I, the outskirts of Nowa Huta constituted a border between territories controlled by Austria Hungary and Russia. One can find historic Austro Hungarian fortresses there, as well as one of Europe's oldest permanent airfields (Kraków Rakowice Czyżyny Airport, currently housing the Polish Aviation Museum). Following the Vistula–Oder Offensive in 1945, the Socialist government had encountered substantial resistance to their new regime from middle class residents of Kraków. A referendum held by the authorities was soundly defeated by the people of Kraków – a major cause of embarrassment to the government. To "correct the class imbalance", the authorities commenced building a satellite industrial city to attract people from lower socioeconomic backgrounds to the region, such as peasants and the working class. In line with the then policy of state atheism, one significant type of building lacking from the original urban design of Nowa Huta was a Roman Catholic church. However, the public campaign to construct such a building lasted several years. As early as 1960, inhabitants of Nowa Huta began applying for consent to build a church. During the same year, violent street demonstrations with riot police erupted over a wooden cross that was erected without a permit. The locals were supported by then Bishop Karol Wojtyla, the future Pope John Paul II, who began hosting outdoor Christmas Eve Midnight Masses in 1959, regardless of weather, and replaced the cross every time that it was removed. In 1967, permits to build the desired church were granted, and the Arka Pana (Lord's Ark) Church was under construction from 1969 to 1977. The complex was consecrated by Wojtyla in May 1977. Wojtyla himself, after his ascension to the papacy in 1978, intended to visit Nowa Huta during his first papal pilgrimage in 1979, but was not permitted to do so. During the 1980s, Nowa Huta became a city of many demonstrations and violent street protests of the Solidarity movement, fought by the police. At that time, almost 29,000 of the 38,000 workers of the Lenin Steelworks belonged to the Solidarity trade union.
1956 жылға дейін (социалистік реализм)
Польшадағы социалистік реализмнің дизайн қозғалысы, Варшава келісімінің басқа да мүше мемлекеттеріндегідей, 1949 жылдан 1956 жылға дейін міндетті түрде сақталды. Ол өнердің барлық саласын қамтыды, бірақ ең айқын жетістіктері сәулет саласында орын алды. Бұл жаңа бағыттың негізгі сызықтары 1949 жылғы Партияның Ұлттық архитекторлар кеңесінің қаулысында нақты көрсетілген. Сәулет – жаңа әлеуметтік құрылысты құрушылар үшін өте маңызды құрал болды. Оның мақсаты – азаматтардың санасын және өмірге деген көзқарасын қалыптастыратын идеяларды социалистік тақырыпқа айналдыруға көмектесу еді. Бұл зор жұмыста архитектор маңызды рөл атқарды, ол көшелер мен ғимараттарды салатын инженер ғана емес, «адам жанының инженері» ретінде қарастырылды. Ғимараттың жалпы келбеті, қарапайым эстетикасынан гөрі жоғары бағаланды. Ол әлеуметтік идеяларды білдіріп, тұрақтылық және күш сезімін оятуы керек еді. Ескі поляк сәулетінде ең құрметті стиль Ренессанс стилі саналғандықтан, ол Польшаның социалистік ұлттық үлгісіне айналуы тиіс еді. Дегенмен, социалистік реализм принциптерін енгізу кезінде бірқатар ауытқулар байқалды. Олардың бірі – кеңестік сәулеттің үлгісін жақын көрсету болды, нәтижесінде көптеген жұмыстар бірімен бірі шатасып, біртұтас көрініс тудырды. Соңында, классицизм формасының қабылдануына әкелді. 1953 жылдан бастап сын пікірлер жиі естілді және 1956 жылы бұл ілімнен ресми түрде бас тартылды. Бүгінгі күнге дейін социалистік реализм стиліндегі қала орталығы сәулет ескерткіші саналады.
The design movement of socialist realism in Poland, as in other member states of the Warsaw Pact, was enforced from 1949 to 1956. It involved all domains of art, but its most spectacular accomplishments were made in the field of architecture. The main lines of this new trend were very precisely indicated in a 1949 resolution of the National Council of Party Architects. Architecture was an extremely important weapon to the creators of a new social order. It was intended to help to form a socialist theme – the ideas sparking citizens' consciousness and outlook on life. During this great work, a crucial role fell to the architect, who wasn't perceived as merely an engineer creating streets and edifices, but as an "engineer of the human soul". The general outlook of a building was more valued than its simple aesthetics. It needed to express social ideas, to arouse a feeling of persistence and power. Since the style of the Renaissance was generally regarded as the most revered in old Polish architecture, it was also intended to become Poland's socialist national format. However, in the course of incorporating the principles of socialist realism, there were a number of deviations observed. One of these was to more closely reflect Soviet architecture, which resulted in the majority of works blending into one another; and finally, the general acceptance of the classicist form. From 1953, critical opinions were increasingly frequently heard, and the doctrine was finally given up in 1956. To this day, the socrealist city center is considered a monument of architecture.
1956 жылдан кейін
1956 жылы Польшаның саяси либерализациясынан кейін сәулет өнерінде модернистік стильді енгізу мүмкін болды. Польшалық сәулетшілерге Стокгольмге барып, қала құрылысының жаңа шешімдерімен танысуға рұқсат берілді. Нәтижесінде Ле Корбюзье нұсқауларына сәйкес "швед" деп аталатын тұрғын үй блогы жасалды. Сол дәуірдегі басқа ғимараттардың ішінде Światowid кинотеатры ерекше назарға лайық. 1980 жылдары алғашқы постмодернистік ғимараттар салынды, олардың көрнекті мысалы – Centrum E тұрғын үй кешені. 1970 және 1980 жылдары көптеген тұрғын үй блогы платтенбау технологиясымен салынды. Нова Хутаның орталық "Розалар аллеясында" 1973 жылдың 28 сәуірінде ашылған Владимир Лениннің жалпыға танымал қола мүсіні орналасқан. Жергілікті тұрғындардың көптеген наразылықтарынан кейін, 1989 жылы қала әкімдігі бұл ескерткішті бұзды. Бұзуды көру үшін бірнеше мың адам жиналды. Дін аясындағы сәулетке де назар аудару керек, әсіресе Нұхтың кемесіне ұқсатып салынған Арка Пана (Иеміздің кемесі) шіркеуі. Бұл ғимаратты Войцех Пьетришек және Ян Грабацки архитекторлары жобалаған, оның дизайнына Роншамптағы Ле Корбюзьедің Нотр-Дам-ду-Хауы әсер еткен.
Following the political liberalization of the Polish October in 1956, it became possible to introduce modernist style in architecture. Polish architects were allowed to visit Stockholm to learn about the newest solutions in urban design. As a result, the so named "Swedish" apartment block was developed according to Le Corbusier guidelines. Among other buildings from that era, the Światowid cinema is worth noting. In the 1980s, the first postmodernist buildings were built, a notable example being the Centrum E housing estate. In the 1970s and 1980s, many apartment blocks were built using plattenbau. Nowa Huta's central "Avenue of Roses" featured a nationally known statue of Vladimir Lenin, unveiled on April 28, 1973. The bronze monument was pulled down in 1989 by the city, as a result of numerous protests by local citizens. Several thousand onlookers came to watch the dismantling. Sacral architecture should also be noted, particularly the Arka Pana (Lord's Ark) Church, which was built to resemble Noah's Ark. It was designed by the architects Wojciech Pietrzyk and Jan Grabacki, with the design being influenced by Le Corbusier's Notre Dame du Haut in Ronchamp.
Қазіргі Новая Хута
КСРО құлағаннан бері, бір кезде сталиндік идеологияның жарқын үлгісі болған қалада енді осы идеологияның ынталы қарсыластарына арналған көптеген ескертулер бар. Бұрын Владимир Лениннің және Куба революциясының есімімен аталып келген көшелер, Папа Иоанн Павел II және Екінші дүниежүзілік соғыстағы Польша батыры Владыслав Андерс есімдерімен қайта аталды. Тағы да бірқатар көшелер Эдвард Ридз-Смиглы мен Игнаци Мосцицкийдің есімдерімен аталды, олар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Польшаның «Санация» үкіметінің саясаткерлері еді. 2004 жылы Нова Хутаның орталық алаңы – бұрын Лениннің алып мүсіні орналасқан алаң (қазіргі кезде мүсін Швецияның Хиллерсторп қаласындағы High Chaparral мұражайында сақталады), Plac Centralny im. Ronalda Reagana (Рональд Рейган атындағы Орталық алаң) деп аталды, бұл АҚШ-тың бұрынғы президентіне көрсетілген құрметтің белгісі еді. Бірақ бұл шешім көптеген наразылықтарға ұшырады, сондықтан дәстүрлі атауы әлі де кеңінен қолданылуда. 2014 жылы өнер фестивалі аясында, зәр шығарып тұрған жарқын жасыл Ленин мүсіні орнатылды.
Since the fall of the USSR, the city that was once a showpiece for Stalinism now boasts many tributes to ardent opponents of the ideology. Streets formerly named after Vladimir Lenin and the Cuban Revolution have been renamed to honor Pope John Paul II and the Polish World War II hero Władysław Anders. Other streets were renamed after Edward Rydz Śmigły and Ignacy Mościcki, politicians of the pre World War II Sanation government. In 2004, Plac Centralny, Nowa Huta's central square, which once was home to a giant statue of Lenin – on display at the High Chaparral Museum in Hillerstorp, Sweden, was renamed Plac Centralny im. Ronalda Reagana (Ronald Reagan Central Square) in honor of the former US President. However, this decision led to many objections, and the traditional name is still widely used. In 2014, a bright green statue of a urinating Lenin was installed as part of an arts festival.
Мәдени маңызы
Новая Хута – Анджей Вайдының «Мәрмәр адам» (Człowiek z marmuru) атты жүлделі фильмінің түсірілген орны. Бұл фильм Польшадағы сталиндік режим кезінде жаңа үлгідегі социалистік қала құрылысына көмектескен, Стахановшы кірпішшінің шын оқиғасына негізделген. 1970-ші жылдардың ортасында түсірілген «Мәрмәр адам» фильмі Польшадағы сталиндік режимді құлатқан Гданьскідегі «Солидарность» кәсіби одақ қозғалысын болжады, себебі фильм Новая Хутадан басталып, Гданьскіде аяқталады. Фильмде ұсынылған «Мәрмәр адам» термині Иосиф Сталиннің атына қарама-қайшы келеді, өйткені оның тегі «Темір адам» дегенді білдіреді. 1950-ші жылдары аудан салынып жатқанда, Польша Халық Республикасында насихат арқылы таратылған әндердің ішінде кең танымал болған хит-сингл: «O Nowej to Hucie piosenka» («Бұл ән Новая Хута туралы») болды, оны бүгінге дейін, әсіресе көптеген егде жастағы поляктар есінде сақтайды. Новая Хута поляк әдебиетінде бастапқыда-ақ маңызды орын алды. Алғашқы туындылары идеологиялық прогреске және «буржуазиялық қала» (Краков) пен оның жаңа социалистік Новая Хута ауданы (партиялық бекініс) арасындағы қақтығысқа бағышталған. Бұл тақырыпта жазғандардың арасында Мариан Брандис («Początek opowieści», 1951) және Тадеуш Конвицки («Przy budowie», 1950) болды. Ұзын өлеңдер жинағында Жалу Курек («Z nowej Huty pocztówka», 1953; осы туындысы үшін қала паркі (pl) оның атымен аталады) және болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Вислава Шимборска («Na powitanie budowy socjalistycznego miasta», 1952, «Dlatego żyjemy» жинағынан, сталиндік мақтаулар жинағы) кірді. Новая Хута социалистік реализм дәуірінен кейін әдеби сюжеттерден жоғалып, 1980-ші жылдары социализмге қарсы күрес ошағы болғанда, содан кейін 1990-шы жылдары социалистік және антисоциалистік өткеннен туындаған жаңа постсоциалистік шындықтың символы ретінде қайта оралды. Польшаның алғашқы операсы, 1794 жылы Войцех Богуславский жазған «Керемет немесе Краковтықтар мен Таулықтар» (Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale) Новая Хута салынған Могила тарихи ауылында өтеді. Екі жаңа тұрғын үй кешені осы пьесаның атымен аталады: osiedle Krakowiaków («Краковтықтар шағыны») және osiedle Górali («Таулықтар шағыны»). Богуславскийдің операсы сондай-ақ ауданның аңызға айналған Халық театрының («Teatr Ludowy») ашылуында қойылған алғашқы спектакль болды. «Эдип – Новая Хута трагедиясы» – Бартош Шидловскийдің режиссерлігімен Łaźnia Nowa театрында көрсетілген, ежелгі грек мифі Эдипке негізделген пьеса.
Nowa Huta is the location of an award winning film by Andrzej Wajda, titled Man of Marble (Człowiek z marmuru), based on the true story of the rise and fall of a Stakhanovite bricklayer who helped build the new model socialist city during the course of Stalinism in Poland. Man of Marble, made in the mid 1970s, presaged the Solidarity labour union movement in Gdańsk that was ultimately responsible for overthrowing the Stalinist regime in Poland, as the film begins in Nowa Huta and ends in Gdańsk. The term "Man of Marble" presented in this film also contrasts the name of Joseph Stalin himself, whose last name means "Man of Steel". When the district was built in the 1950s, songs promoted by propaganda in the People's Republic of Poland included the widely popular hit single: "O Nowej to Hucie piosenka" ("This Song is about Nowa Huta"), still widely remembered to this day, especially by many older Poles. Nowa Huta has figured prominently in Polish literature since its very beginning. The earliest works focused on ideological progress and on the conflict between the "bourgeois city" (Kraków) and its new Socialist district of Nowa Huta (a "Party bastion"). Among writers on this topic were Marian Brandys (Początek opowieści, 1951) and Tadeusz Konwicki (Przy budowie, 1950). A hefty supply of short poems included Jalu Kurek's "Z nowej Huty pocztówka" (1953; a city park (pl) was named after him for this particular work), and future Nobel laureate Wisława Szymborska ("Na powitanie budowy socjalistycznego miasta", 1952, from the collection of Stalinist paeans of praise known as "Dlatego żyjemy"). Although Nowa Huta disappeared from literary narratives after the period of Socialist realism, it returned during the 1980s when it became the hotbed of struggle against Socialism, and later, during the 1990s, when it became a symbol of the new post Socialist reality stemming from both its socialist and anti socialist past. Poland's first ever opera, written in 1794 by Wojciech Bogusławski, known as "The Presumed Miracle, or the Krakovians and the Highlanders" (Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale), is set in the historic village of Mogiła, which Nowa Huta was built over. The two newest housing estates are named after the play: osiedle Krakowiaków ("Krakóvians Estate") and osiedle Górali ("Highlanders Estate"). The opera by Bogusławski was also the first theater production played at the opening of the district's legendary Teatr Ludowy ("People's Theater"). "Oedipus – a tragedy from Nowa Huta" is a play based on the ancient Greek myth of Oedipus, premiered in Łaźnia Nowa Theater, under direction of Bartosz Szydłowski.
Спорт
Новая Хута Краковтың бірнеше белгілі спорт клубтарының үйі. Тарихымен бай Hutnik Nowa Huta футбол клубы қалада үлкен қолдауға ие, сондай-ақ Краковтың жалғыз мотоспорт клубы Ванда Краков та зор қызығушылық тудырады. Краковтың мотоспорт стадионы Одмогиль көшесінде орналасқан, 12 000 орындық толық отыруға арналған стадион. Онда 25 000 көрермен жиналған 1960 жылғы Польша – Англия халықаралық матчы және 1964 жылғы Мотоспорт әлем командалық кубогының іріктеу турындай маңызды шаралар өткізілді.
Nowa Huta is home to several of Kraków's notable sports clubs. Rich in history, Hutnik Nowa Huta football club has sizeable support in the city, as does Kraków's only speedway club, Wanda Kraków. The Kraków Speedway Stadium is a 12,000 all seated stadium on Odmogile road. It has hosted notable events such as the 1960 Poland versus England international that attracted a crowd of 25,000 and a qualifying round of the Speedway World Team Cup in 1964.