Кіріспе
Commodore 65 (сондай-ақ C64DX деп те аталады) – Commodore Business Machines компаниясында 1990–1991 жылдары жасалған компьютер прототипі. Бұл Commodore 64-тің жақсартылған нұсқасы болып табылады және бұрынғы компьютермен толық үйлесімді болуы тиіс болған, сонымен қатар Amiga мүмкіндіктеріне жақын бірнеше кеңейтілген функцияларды ұсынатын еді.
The Commodore 65 (also known as the C64DX) is a prototype computer created at Commodore Business Machines in 1990–1991. It is an improved version of the Commodore 64, and it was meant to be backwards compatible with the older computer, while still providing a number of advanced features close to those of the Amiga.
Тарих
1989 жылдың қыркүйегінде “Compute!” журналы “64 сатылымы күрт төмендеді, Nintendo нарықта үлкен орындарды иеленді, ал ескі, танымал компьютердің қызмет ету мерзімін бір жолмен ұзарту қажет” деп жазды. Apple компаниясы Apple II сериясының өмірін ұзарту үшін IIGS-ті жасағанын атап өткен журнал: “Commodore да осылай істеуі мүмкін бе?” деп сұрады. Содан кейін былай деді:
The latest rumor says Yes. We've heard reports from several sources of a new machine from Commodore—A 64GS, if you will. This machine is reportedly driven by a GE802, a version of the 65816 microprocessor (which is a 16 bit version of the 6502 chip), and runs at 4 MHz (by comparison, the 64 runs at 1 MHz; the Amiga, at slightly over 7 MHz). It comes with 128K of RAM and is expandable to one megabyte. Fully expanded, it supports 256 colors. Maximum resolution is a stunning 640 X 400 pixels. We've also heard that it has a 64 mode so that 64 owners can purchase a much more powerful machine and still use their software library. The 64GS reportedly comes with a built in 3 1/2 inch disk drive and will support the 1581. But, our sources say, it does not support the 1541 or the 1571 drive (uh, excuse me, please pass the bologna). All we've heard about sound in the new machine is that it's "enhanced" and features stereo output. The final tidbit is that the 64GS will retail in the $300 $350 range when it debuts in November.|author=|title=|source=
The Gazette added, "Our sources also report that there is a great deal of infighting at Commodore as to whether the machine should be released. The sales staff wants to get the machine out the door, while the naysaying engineers have dubbed it 'son of Plus/4.'" While the next issue reported that "the latest rumor is that such a machine will never see the light of day", Fred Bowen and others at Commodore in 1990–1991 developed the Commodore 65 (C65) as a successor to the C64. In the end of 1990 the decision to create the C65 was taken. The project was cancelled by Commodore's chairman Irving Gould in 1991. When Commodore International was liquidated in 1994, a number of prototypes were sold on the open market, and thus a few people actually own a Commodore 65. Estimates as to the actual number of machines found on the open market range from 50 to 2000 units. As the C65 project was cancelled, the final 8 bit offering from CBM remained the triple mode, 1–2 MHz, 128 KB (expandable), C64 compatible Commodore 128 of 1985.
Соңғы ақпарат бойынша – иә. Біз бірнеше дереккөздерден Commodore-дан жаңа машина – 64GS туралы хабарлар естідік. Бұл машина 65816 микропроцессорының (6502 чипінің 16 биттік нұсқасы) нұсқасы болып табылатын GE802 процессормен жұмыс істейді және 4 МГц жылдамдықпен жұмыс істейді (салыстыру үшін, 64 – 1 МГц, ал Amiga – 7 МГц-тан сәл жоғары жылдамдықпен жұмыс істейді). Оның 128 КБ жедел жады бар, оны 1 мегабайтқа дейін кеңейтуге болады. Толық кеңейтілгенде ол 256 түсті қолдайды. Ең жоғары ажыратылуы – таң қалдырарлық 640 x 400 пиксел. Сондай-ақ, ол 64 режимін де қолдайды, соның арқасында 64 иелері әлдеқайда қуатты машина сатып алып, әлі де өз бағдарламалық қамтамасынан пайдалана алады. 64GS кіріктірілген 3 1/2 дюймдік дискілік жетекке ие және 1581 жетегін қолдайды. Бірақ, біздің дереккөздердің айтуынша, ол 1541 немесе 1571 жетегін қолдамайды (ә, кешіріңіз, маған балконды беріңіз). Жаңа машинаның дыбысы туралы бізге тек “жақсартылған” және стерео шығысы бар екені белгілі. Соңғы ақпарат бойынша, 64GS қарашада шығарылған кезде 300-350 долларға сатылады. “Газет” былай қосты: “Біздің дереккөздер машинаны шығару керек пе, жоқ па, деген мәселеде Commodore ішінде қызу пікірталас жүріп жатыр деп хабарлады. Сату бөлімі машинаны тезірек шығаруды қалайды, ал қарсыласатын инженерлер оны ‘Plus/4-тің ұлы’ деп атады”. Келесі нөмірде “соңғы аңыз – мұндай машина күннің шуағын көре алмайды” деп хабарланған кезде, Фред Боуэн және басқалар 1990-1991 жылдары Commodore компаниясында C64-тің ізбасары ретінде Commodore 65 (C65) құрылымын жасады. 1990 жылдың соңында C65 құру туралы шешім қабылданды. Жобаны 1991 жылы Commodore компаниясының төрағасы Ирвинг Гулд тоқтатты. 1994 жылы Commodore International таратылған кезде, бірнеше прототиптер ашық нарықта сатылды, сондықтан бірнеше адам Commodore 65-ке ие болды. Ашық нарықта табылған машиналардың саны 50-ден 2000 бірлікке дейін бағаланады. C65 жобасы тоқтатылғандықтан, CBM-нің соңғы 8 биттік ұсынысы үш режимді, 1-2 МГц, 128 КБ (кеңейтілетін), C64-ке үйлесімді 1985 жылғы Commodore 128 болды.
The latest rumor says Yes. We've heard reports from several sources of a new machine from Commodore—A 64GS, if you will. This machine is reportedly driven by a GE802, a version of the 65816 microprocessor (which is a 16 bit version of the 6502 chip), and runs at 4 MHz (by comparison, the 64 runs at 1 MHz; the Amiga, at slightly over 7 MHz). It comes with 128K of RAM and is expandable to one megabyte. Fully expanded, it supports 256 colors. Maximum resolution is a stunning 640 X 400 pixels. We've also heard that it has a 64 mode so that 64 owners can purchase a much more powerful machine and still use their software library. The 64GS reportedly comes with a built in 3 1/2 inch disk drive and will support the 1581. But, our sources say, it does not support the 1541 or the 1571 drive (uh, excuse me, please pass the bologna). All we've heard about sound in the new machine is that it's "enhanced" and features stereo output. The final tidbit is that the 64GS will retail in the $300 $350 range when it debuts in November.|author=|title=|source=
The Gazette added, "Our sources also report that there is a great deal of infighting at Commodore as to whether the machine should be released. The sales staff wants to get the machine out the door, while the naysaying engineers have dubbed it 'son of Plus/4.'" While the next issue reported that "the latest rumor is that such a machine will never see the light of day", Fred Bowen and others at Commodore in 1990–1991 developed the Commodore 65 (C65) as a successor to the C64. In the end of 1990 the decision to create the C65 was taken. The project was cancelled by Commodore's chairman Irving Gould in 1991. When Commodore International was liquidated in 1994, a number of prototypes were sold on the open market, and thus a few people actually own a Commodore 65. Estimates as to the actual number of machines found on the open market range from 50 to 2000 units. As the C65 project was cancelled, the final 8 bit offering from CBM remained the triple mode, 1–2 MHz, 128 KB (expandable), C64 compatible Commodore 128 of 1985.
Графикалық кіші жүйе
C65 негізгі жады графикалық жүйе мен процессор арасында ортақ қолданылады. Жады сағаты C64-ке қарағанда шамамен екі есе жылдам жұмыс істейді. Графикалық жүйенің өткізу қабілетін одан да арттыру үшін жад 64 Кбайт көлеміндегі 2 × 8 биттік банктерге бөлінеді, оларға CSG 4567 бір мезгілде қол жеткізе алады. Бұл 7.2 МБ/с тиімді бейне DMA өткізу қабілетін қамтамасыз етеді, бұл бастапқы 16 биттік Commodore Amiga чипсетінің (OCS/ECS) сипаттамаларымен сәйкес келеді. Процессор қол жетімді өткізу қабілетінің жартысына дейін пайдалана алады, себебі ол бір уақытта тек бір 8 биттік банкке ғана қол жеткізе алады. Көрсету режимінің жоғары талаптары болғанда, бейне контроллерінен циклдар жиі ұрлануына байланысты процессордың жұмысы баяулайды.
Қосымша VIC-II режимдері
CSG 4567 барлық C64 бейне режимдеріне ие болудан басқа, "жыпылықтау" немесе "қою" сияқты бірнеше жаңа таңба атрибуттарын қолдайды және 80 бағандық немесе 640 көлденең пикселдік форматта жаңа немесе ескі бейне режимдерінің кез келгенін, сондай-ақ ескі 40 бағандық 320 пикселдік форматта көрсетуге болады [6]. Бұл жетілдірілген "VIC II" режимдері 16 КБ-қа дейін жүйелік жадты пайдаланады. Барлық VIC режимдеріндегі спрайт мүмкіндіктері C64-ке балама.
Бит тегіс режімдері
Жаңа "битплейн" бейне режимі қосылды, бұл 320 пикселдік режимде сегіз битплейнге дейін және 640 пикселдік режимде төрт битплейнге дейін нақты битплейн типіндегі бейнені көрсетуге мүмкіндік береді. CSG 4567 сондай-ақ битплейндерді уақыт бойынша мультиплекстеу арқылы 1280 пикселдік төрт түсті суретті қамтамасыз етеді. Вертикальді ажыратымдылық стандартты түрде 200 жолға орнатылған, бірақ [6] бойынша 400 жолға дейін екі есеге арттырылуы мүмкін. VIC III битплейн режимдері араласпаған режимде 64 КБ-қа дейін, ал араласқан (400 жол) режимде 128 КБ-қа дейін жүйелік жедел жадыны пайдаланады. C65 негізгі конфигурациясында тек 128 КБ жадыға ие болғандықтан, бұл режимдер барлық жадты пайдаланады, сондықтан жад кеңейтілген жүйеде ғана тиімді. Негізгі жүйеде, аз жадты қажет ететін, азырақ битплейн қолданатын төмен ажыратымдылықтағы бағдарламалық жасақтаманы жасау ыңғайлырақ болар еді, себебі бұл шектеулі жад кеңістігін азайтуға, сондай-ақ көп битплейндерге жоғары бейне DMA өткізу қабілеті қажет болып, процессордың жұмысын баяулатуы мүмкін.
DOS
Commodore компаниясының бұрынғы 8 биттік компьютерлерінен өзгеше, C65 толыққанды DOS жүйесімен жабдықталған, осы арқылы кіріктірілген 3,5 дюймдік дискета жетегі басқарылады. C65 дискілерінің сақтау сыйымдылығы 880 КБ құрайды және жетек C1581 үлгісімен үйлесімді. Бұл формат бұрынғы C64 пайдаланушылары үшін кең таралмағандықтан, C65 сыртқы Commodore дискілері үшін сериялық IEC портын сақтайды. 1541, 1571, 1581 немесе басқа ұқсас модельдерді қолдануға болады. DOS жүйесі Commodore PET IEEE 8250 дискі жетегінің DOS-ы негізінде құрылған. Ол тек екі дискетамен жұмыс істей алатындықтан, ішкі дискетамен қоса, ішкі дискета контроллеріне тек бір сыртқы жетек қосылуы мүмкін. Алдыңғы жүйелердегідей, IEC портына 4 жетекке дейін тізбектелеуге болады.
Интерфейстер
C65, C64-тің сол бірдей порттарын қамтиды. Одан қосымша, жадты кеңейту үшін DMA порты бар. Екіншісі, Amiga 500-дегідей, тақтаның төменгі жағындағы қақпақ арқылы қосылады. Кіріктірілген дискета драйвы параллель түрде қосылған, ал тізбекті Commodore драйвтарын әдеттегі IEC порты арқылы қосуға болады. Генлокты қосуға арналған ұя да қарастырылған. Тек C64 деректер жинағының порты қолжетімді емес, сондай-ақ пайдаланушы порты да жоқ – Aldi C64 сияқты, 9 вольтты айнымалы ток желісі де қарастырылмаған. Кеңейту порты барлық бұрынғы C64 нұсқаларынан едәуір өзгеше, көбінесе C16-ға ұқсайды.
Мұра
Commodore 65 тек прототип болғандықтан, одан көп дана жасалмады. Егер ол eBay-де пайда болса, шамамен 20 000 долларға сатылуы мүмкін.
MEGA65
2015 жылы Электрондық ойындар және өнер мұражайы (MEGA) Commodore 65 құрылғысының қайта жасалуын жариялады. Сонымен қатар, Commodore 64 құрылғысымен кері үйлесімді, MEGA65 Commodore 65 құрылғысымен үйлесімді жабдықтармен жабдықталған.
2020 жылдың қыркүйек айында алдын ала шығарылған әзірлеуші жиынтығы (r3) сатылып бітті және 2020 жылдың соңына дейін барлығы 100 жүйе жеткізілді. 2021 жылдың 30 қыркүйегінде қайта жасалған C65 корпусымен бірге MEGA65 құрылғысының соңғы нұсқасы алдын ала тапсырыс беруге қолжетімді болды. 400 компьютердің бірінші партиясы сатылып бітті және 2022 жылдың мамыр айынан бастап тұтынушыларға жіберілді. 2023 жылдың 10 мамырына қарай 400 компьютердің екінші партиясы да сатылып бітті және тұтынушыларға жіберілді.