Commodore 64: 1982 жылғы 8-биттік компьютер тарихы

Commodore 64 (C64) – 1982 ж. шығарылған, рекордты сатқан 8-биттік үй компьютері. Жақсы графикасы мен дыбысы, кең мүмкіндіктерімен танымал. Компьютер тарихы.

43 мин оқу

100%

Дереккөз: Commodore 64 — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

8 битті үй компьютері 1982 жылы енгізілді

хип-хоп тобы

Commodore 64, сондай-ақ C64 деп белгілі, 1982 жылдың қаңтарында Commodore International компаниясы ұсынған 8 битті үй компьютері (алғаш рет 1982 жылдың 7-10 қаңтарында Лас-Вегаста өткен Consumer Electronics Show көрмесінде көрсетілді). Ол Гиннес рекордтар кітабына барлық уақытта ең көп сатылған жеке компьютер моделі ретінде енгізілген, тәуелсіз бағалаулар бойынша сатылған бірліктің саны 12,5 және 17 миллион аралығында. Көптеп өндіріс 1982 жылдың басында басталды, ал тамыз айында сатуға түсті. VIC 20 және Commodore PET компьютерінен кейін шыққан C64 өзінің 64 килобайты (65,536 байт) жадтан атын алды. Көп түсті спрайттарды қолдаумен және толқын пішінін жасауға арналған арнайы чиппен жабдықталған C64, мұндай арнайы жабдықтары жоқ жүйелерге қарағанда жоғары сапалы графика мен дыбыс шығара алды. C64 1980-ші жылдардың соңында төменгі деңгейдегі компьютер нарығында үстемдік құрды (Ұлыбритания және Жапониядан басқа, Жапонияда шамамен алты ай ғана сатылды). 1983-1986 жылдар аралығында C64 АҚШ нарығының 30%-дан 40%-ын құрады және жылына екі миллион дана сатылды, бұл IBM PC үйлесімді, Apple II және Atari 8 биттік компьютерлерін озып кетті. 1989 жылғы сұхбатында, кейіннен Atari президенті болған және Commodore негізін қалаушының ұлы Сэм Трамиел: "Commodore-да жұмыс істеген кезде біз бірнеше жыл бойы айына 400,000 C64 құрастырдық" деді. Ұлыбритания нарығында C64, BBC Micro, ZX Spectrum және кейін Amstrad CPC 464 компьютерлерімен бәсекелесті, бірақ C64 әлі де Ұлыбританияда ZX Spectrum-нан кейін екінші ең танымал компьютер болып қала берді. Commodore 64 Жапонияда ешқандай әсер етпеді, себебі олардың нарығында NEC PC 8801, Sharp X1, Fujitsu FM 7 және MSX сияқты жапондық компьютерлер басым болды. Commodore 64 сәттілігінің бір бөлігі – оның электроника немесе компьютер хоббистеріне арналған арнайы дүкендерде ғана емес, кәдімгі сауда орталықтарында да сатылуы болды. Commodore шығындарды бақылау үшін көптеген бөліктерін өзі өндірді, соның ішінде MOS Technology компаниясының арнайы интегралды микросхемаларын. АҚШ-та оны Ford Model T автокөлігімен салыстырды, себебі ол жаңа технологияны орта таптың үйлеріне шығармашылық және қолжетімді жаппай өндіріс арқылы жеткізді. Commodore 64 үшін шамамен 10,000 коммерциялық бағдарламалық қамтамасыз ету жасалды, оның ішінде әзірлеу құралдары, кеңселік қолданбалар және бейне ойындар бар. C64 эмуляторлары қазіргі заманғы компьютер немесе үйлесімді ойын консолі бар кез келген адамға осы бағдарламаларды бүгін іске қосуға мүмкіндік береді. C64 компьютерлік демосахнаны дамытуға үлкен үлес қосты және оны кейбір компьютер хоббистері бүгінге дейін пайдаланады. 2011 жылы, нарықтан алынғаннан кейін 17 жыл өткен соң, зерттеулер көрсетті, модельдің брендтік танылу деңгейі әлі де 87% құрады.

The Commodore 64, also known as the C64, is an 8 bit home computer introduced in January 1982 by Commodore International (first shown at the Consumer Electronics Show, January 7–10, 1982, in Las Vegas). It has been listed in the Guinness World Records as the highest selling single computer model of all time, with independent estimates placing the number sold between 12.5 and 17 million units. Volume production started in early 1982, marketing in August for Preceded by the VIC 20 and Commodore PET, the C64 took its name from its 64 kilobytes (65,536 bytes) of RAM. With support for multicolor sprites and a custom chip for waveform generation, the C64 could create superior visuals and audio compared to systems without such custom hardware. The C64 dominated the low end computer market (except in the UK and Japan, lasting only about six months in Japan) for most of the later years of the 1980s. For a substantial period (1983–1986), the C64 had between 30% and 40% share of the US market and two million units sold per year, outselling IBM PC compatibles, the Apple II, and Atari 8 bit computers. Sam Tramiel, a later Atari president and the son of Commodore's founder, said in a 1989 interview, "When I was at Commodore we were building 400,000 C64s a month for a couple of years." In the UK market, the C64 faced competition from the BBC Micro, the ZX Spectrum, and later the Amstrad CPC 464. but the C64 was still the second most popular computer in the UK after the ZX Spectrum. The Commodore 64 failed to make any impact in Japan, as their market was dominated by Japanese computers, such as the NEC PC 8801, Sharp X1, Fujitsu FM 7, and MSX. Part of the Commodore 64's success was its sale in regular retail stores instead of only electronics or computer hobbyist specialty stores. Commodore produced many of its parts in house to control costs, including custom integrated circuit chips from MOS Technology. In the United States, it has been compared to the Ford Model T automobile for its role in bringing a new technology to middle class households via creative and affordable mass production. Approximately 10,000 commercial software titles have been made for the Commodore 64, including development tools, office productivity applications, and video games. C64 emulators allow anyone with a modern computer, or a compatible video game console, to run these programs today. The C64 is also credited with popularizing the computer demoscene and is still used today by some computer hobbyists. In 2011, 17 years after it was taken off the market, research showed that brand recognition for the model was still at 87%.

Тарих

1981 жылдың қаңтар айында Commodore компаниясының интегралды схемаларды жобалау жөніндегі еншілес компаниясы MOS Technology, Inc., келесі буын видео ойындары үшін графикалық және аудио чиптерді жобалау жобасын бастады. MOS Technology VIC II (графика үшін бейне интегралды схема) және MOS Technology SID (аудио үшін дыбыс интерфейс құрылғысы) деп аталатын чиптердің жобалау жұмыстары 1981 жылдың қарашасында аяқталды. Commodore содан кейін Commodore Japan компаниясының инженері Яш Теракура жасаған Ultimax немесе MAX Machine деп аталатын жаңа чиптерді пайдаланатын ойын консоль жобасын бастады. Бұл жоба жапон нарығына арналған бірнеше машина шығарылғаннан кейін тоқтатылды. Сонымен қатар, Роберт "Боб" Рассел (VIC 20 жүйесінің бағдарламашысы және архитекторы) және Роберт "Боб" Яннес (SID инженері) Commodore-дың қазіргі өнімдер тізімін сынға алды, ол Commodore PET желісінің жалғасы болды және бизнес қолданушыларына бағытталған еді. Ал Шарпентьердің (VIC II инженері) және Чарльз Винтерблдің (MOS Technology менеджері) қолдауымен олар Commodore компаниясының бас директоры Джек Трамиелге VIC 20 бағдарламасының арзан жалғасын ұсынды. Трамиел машинада 64 КБ RAM болуы керек деп шешті. 64 Кбит динамикалық кездейсоқ сәйкес келуіш жад (DRAM) чиптері сол кезде қымбатқа түсіп кеткенімен, ол 64 Кт DRAM бағасының төмендеп жатқанын және толық өндіріске жетуден бұрын қолайлы деңгейге түсетінін білген. Команда компьютерді тез жобалай алды, өйткені басқа үй компьютерлері компанияларының көпшілігінен айырмашылығы, Commodore-дің сынақ чиптерін өндіру үшін өзінің жартылай өткізгіш фабрикасы болды; фабрика толық қуаттылықпен жұмыс істемегендіктен, даму шығындары қолданыстағы корпоративтік шығындардың бөлігі болды. Чиптер қарашаға дейін дайын болды, осы уақытқа дейін Charpentier, Winterble және Tramiel жаңа компьютермен жұмыс істеуді шешті; соңғысы 1982 жылғы Тұтынушы электроника шоуымен (CES) сәйкес келетін қаңтар айының бірінші демалыс күнін соңғы мерзімге белгіледі. Бұл өнімнің VIC 40 коды танымал VIC 20-нің ізбасары ретінде аталды. Оны құраған командада Яш Теракура, Шираз Шивджи, Боб Рассел, Боб Яннес және Дэвид А. Зиембицки болды. Дизайн, прототиптер және кейбір үлгі бағдарламалық жасақтама шоуға дейін аяқталды, команда алғыс айту және Рождество демалыс күндері аянбай жұмыс істеді. Машина VIC 20 сияқты бір корпусты, бірдей өлшемді негізгі платаны және ROM-да Commodore BASIC 2.0-ды қолданды. BASIC сонымен қатар пайдаланушы интерфейсінің қабығы ретінде қызмет етті және READY шақыруында жегу кезінде дереу қол жетімді болды. Өнімді ұсыну кезінде VIC 40 өнімінің атауы C64 болып өзгертілді. 1982 жылдың қаңтар айында Consumer Electronics Show көрмесінде C64 таңғажайып тұсаукесерін жасады, оны өндіріс инженері Дэвид А. Зиембицки еске түсіреді: "Біздің стендте көргеніміз - ауыздарын ашып, "Сіз мұны қалайша 595 долларға жасай аласыз?" деп сұраған Atari өкілдері болды. Жауап - вертикальды интеграция; Commodore компаниясының MOS Technology жартылай өткізгіш өндірісі объектілеріне ие болуына байланысты, әрбір C64-тің өндірістік құны шамамен (2022 жылы 350 долларға тең) құрады."

In January 1981, MOS Technology, Inc., Commodore's integrated circuit design subsidiary, initiated a project to design the graphic and audio chips for a next generation video game console. Design work for the chips, named MOS Technology VIC II (Video Integrated Circuit for graphics) and MOS Technology SID (Sound Interface Device for audio), was completed in November 1981. Commodore then began a game console project that would use the new chips—called the Ultimax or the MAX Machine, engineered by Yash Terakura from Commodore Japan. This project was eventually cancelled after just a few machines were manufactured for the Japanese market. At the same time, Robert "Bob" Russell (system programmer and architect on the VIC 20) and Robert "Bob" Yannes (engineer of the SID) were critical of the current product line up at Commodore, which was a continuation of the Commodore PET line aimed at business users. With the support of Al Charpentier (engineer of the VIC II) and Charles Winterble (manager of MOS Technology), they proposed to Commodore CEO Jack Tramiel a low cost sequel to the VIC 20. Tramiel dictated that the machine should have 64 KB of random access memory (RAM). Although 64 Kbit dynamic random access memory (DRAM) chips cost over at the time, he knew that 64K DRAM prices were falling and would drop to an acceptable level before full production was reached. The team was able to quickly design the computer because, unlike most other home computer companies, Commodore had its own semiconductor fab to produce test chips; because the fab was not running at full capacity, development costs were part of existing corporate overhead. The chips were complete by November, by which time Charpentier, Winterble, and Tramiel had decided to proceed with the new computer; the latter set a final deadline for the first weekend of January, to coincide with the 1982 Consumer Electronics Show (CES). The product was code named the VIC 40 as the successor to the popular VIC 20. The team that constructed it consisted of Yash Terakura, Shiraz Shivji, Bob Russell, Bob Yannes, and David A. Ziembicki. The design, prototypes, and some sample software were finished in time for the show, after the team had worked tirelessly over both Thanksgiving and Christmas weekends. The machine used the same case, same sized motherboard, and same Commodore BASIC 2.0 in ROM as the VIC 20. BASIC also served as the user interface shell and was available immediately on startup at the READY prompt. When the product was to be presented, the VIC 40 product was renamed C64. The C64 made an impressive debut at the January 1982 Consumer Electronics Show, as recalled by Production Engineer David A. Ziembicki: "All we saw at our booth were Atari people with their mouths dropping open, saying, 'How can you do that for $595? The answer was vertical integration; due to Commodore's ownership of MOS Technology's semiconductor fabrication facilities, each C64 had an estimated production cost of (equivalent to $350 in 2022).

Қабылдау

1983 жылдың шілдесінде BYTE журналында «64 сатылымда, оның бағасы оны жеке компьютерлер нарығындағы ең белсенді бәсекелестердің бірі етеді» делінген. Журнал SID-ді «шынайы музыкалық синтезатор» деп сипаттады, «дыбыстың сапасына сену үшін оны тыңдау керек» екенін айтты, сонымен қатар Commodore BASIC 2.0-ның қолданылуын, «Atari 810 дискісінен де баяу» дискетаның өнімділігін және Commodore-дің сапа бақылауын сынады. BYTE толыққанды мәліметтер келтіріп, C64-те «жеткіліксіз Commodore BASIC 2.0, 8К байт интерпретацияланған BASIC» бар екенін айтты, бұл «әрине, Commodore көптеген үй пайдаланушылары алдын ала дайындалған бағдарламаларды қолданады деп санайды, сондықтан BASIC бағдарламасынан графиканы (немесе жоғарыда айтылғандай дыбысты) пайдалану үшін POKE командаларынан басқа ешқандай мүмкіндік жоқ» деген болжамға келді. Бұл компьютерлік журналдарда жарияланған C64 BASIC туралы санаулы ескертулердің бірі болды. Creative Computing 1984 жылдың желтоқсанында C64-тің «баяу дискілік дискісі, екі ғана курсор бағыттағыш пернесі, өндірушінің қолдауы жоқ, стандартты емес интерфейстер және т.б.» сынға алынса да, «64К, түсті графика, спрайттар және көптеген бағдарламалық қамтамасыз етулерге ие басқа жүйені осы бағамен алу мүмкін емес» деді. Tandy Color Computer екінші орынды иеленді. Apple II үй компьютерлері санатында жеңімпаз атанды, ал Commodore 64 тұңғыш рет шығарылған кезде осы санатта болды, оның бағасы құрады.

Нарықтық соғыс: 1982-1983

Commodore ешқашан пайда болмаған өнімдерді жариялау репутациясына ие болды, сондықтан C64-ті мүмкіндігінше жылдам шығаруға тырысты. Өндіріс 1982 жылдың көктемінде басталды, ал үлкен көлемде тамыз айында жеткізілімдер басталды. C64 көптеген бәсекелес үй компьютерлерімен бетпе-бет келді, бірақ төмен бағасы мен икемді жабдығының арқасында көптеген бәсекелестерінен тез озып кетті. АҚШ-та ең ірі бәсекелестер Atari 400 және 800, сондай-ақ Apple II болды. Atari 400 және 800 бұрынғы қатаң FCC эмиссия талаптарын ескере отырып жасалғандықтан, оларды өндіру қымбатқа түсті. C64 пен Apple II сипаттамалары ұқсас болғанымен, олардың дизайн философиясы әртүрлі болды: ашық архитектуралы жүйе ретінде Apple II жаңарту мүмкіндігін ішкі кеңейту слоттары арқылы ұсынды, ал C64-тің салыстырмалы түрде жабық архитектурасында тек бір сыртқы ROM картридж порты болды. Дегенмен, Apple II кеңейту слоттарын дискілер, принтерлер және модемдер сияқты әдеттегі перифериялық құрылғылармен байланысу үшін пайдаланды, ал C64 аналық платасына осы мақсаттар үшін қолданылатын бірнеше порттар енгізілген, көбінесе картридж портын бос қалдыратын. Commodore жүйесі толығымен жабық болмаса да, компания Commodore PET және VIC 20 заманынан бері көптеген модельдерінің толық сипаттамаларын жариялаған, C64 да осыдан ерекшеленбеді. Бағдарламалық жасақтаманың жетіспеуі, алғашқы өндіріс үлгілерінің сенімділік мәселелері, әсіресе жаңа өндірістік процесті қолданған PLA чипінің жоғары іс жүзіндегі сәтсіздіктері және 1541 дискінің жетіспеуі, сондай-ақ оның сенімділік мәселелеріне байланысты C64 сатуы салыстырмалы түрде баяу болды. Алайда, 1983 жылы бағдарламалық жасақтамалардың ағыны сатудың жылдам өсуіне әкелді. Commodore C64-ті өзінің уәкілетті дилерлерінің желісі арқылы ғана емес, сонымен қатар универмагтарда, жеңілдетілген дүкендерде, ойыншық дүкендерінде және колледж кітап дүкендерінде де сатты. C64 құрамында RF модуляторы болды, сондықтан оны кез келген теледидарға қосуға болады. Бұл оған (өзінің алдыңғы моделі, VIC 20 сияқты) Atari 2600 сияқты бейне ойын консольдарымен тікелей бәсекелесуге мүмкіндік берді. Apple IIe сияқты C64 да RF модуляторын айналып өтетін құрама бейне сигналын шығара алады. Бұл C64-ті арнайы мониторға қосып, суретті анықтап көруге мүмкіндік берді. IIe-ден айырмашылығы, C64-тің NTSC шығару мүмкіндігі Commodore 1702 мониторына қосылу үшін S Video-ға тең (және электрлік жағынан үйлесімді) жеке люминанс/хрома сигналының шығысын қамтиды, бұл композиттік сигналға қарағанда одан да жақсы бейне сапасын қамтамасыз етеді. C64-тің агрессивті бағасы 1983 жылғы бейне ойын дағдарысының маңызды себебі деп саналады. 1983 жылдың қаңтар айында Commodore АҚШ-та C64 сатып алушыларға басқа бейне ойын консолі немесе компьютерді тапсырған кезде 100 доллар көмектеме ұсынды. Осы көмектемені пайдалану үшін кейбір пошта арқылы тапсырыс берушілер мен бөлшек саудагерлер Timex Sinclair 1000 (TS1000) моделін C64 сатып алумен бірге өте төмен бағаға ұсынды. Бұл келісім тұтынушының TS1000-ді Commodore-ға жіберіп, көмектемені алып, қалған ақшаны өз қалтасына алуына мүмкіндік берді; Timex Corporation бір жыл ішінде компьютер нарығынан шығып қалды. Commodore-дың бұл тактикасы көп ұзамай үй компьютерлерінің өндірушілерімен баға соғысына әкелді. VIC 20 және C64-тің табысы Texas Instruments және басқа да кішігірім бәсекелестердің осы саланы тастауына елеулі үлес қосты. Texas Instruments компаниясымен баға соғысы Commodore президенті Джек Трамиелдің жеке шайқасы ретінде қарастырылды. Commodore C64-тің бағасын шығарылғаннан кейін екі ай ішінде төмендетті. 1983 жылдың маусым айында компания бағаны төмендетті (1983 жылы 300 долларға тең), ал кейбір дүкендер компьютерді сатты. Бір кезде компания C64-тің сатылымы индустриядағы қалған барлық компьютерлердің сатылымынан асып кетті. Осы арада TI TI 99/4A-ны сату арқылы ақша жоғалтты, ал TI-нің 1983 жылдың қазан айында үй компьютерлер индустриясынан шығуы TI-нің 1970-ші жылдардың ортасында электрондық калькуляторлар нарығындағы тактикасы үшін кек алу ретінде қарастырылды, ол кезде Commodore TI-ге банкротқа ұшыраған кезде. Барлық төрт машинада 1982-83 жылдары стандартты болған ұқсас жад конфигурациялары болды: Apple II+ үшін 48 (C64 шығарылғаннан кейін бірнеше ай ішінде Apple IIe 64 дейін жаңартылды) және Atari 800 үшін 48. Apple II-нің құны шамамен екі есе қымбат болды, ал Atari 800 899 долларға бағаланды. C64-тің табысының кілті Commodore-дың агрессивті маркетингтік тактикасы болды, олар 1982 жылдың соңында C64-тің іске қосылғаннан кейін теледидар жарнамалары сериясымен бәсекелестер арасындағы салыстырмалы баға/өнімділік айырмашылықтарын тез пайдаланды. Компания сонымен қатар әзірлеушілерге көмектесу үшін толық құжаттама жариялады, ал Atari бастапқыда техникалық ақпаратты құпия ұстады. Көптеген алғашқы C64 ойындары Atari 8 биттік порттарынан нашар болғанымен, 1983 жылдың соңына қарай өсетін пайдаланушылар базасы әзірлеушілерді жақсы графикасы мен дыбысы бар жаңа бағдарламалық жасақтама жасауға итермеледі. 1983 жылдың соңында Commodore C64-ті тоқтату туралы қауесет тарады, бірақ ол сол кезде АҚШ-тағы жалғыз тоқтатылмаған, кеңінен қол жетімді үй компьютері болды, Рождество маусымында 500 000-нан астам сатылды; Atari-дің жеткізілім тізбегіндегі өндірістік мәселелерге байланысты 1984 жылдың басында "Commodore 64 қазіргі уақытта төменгі сегменттің нарығын толығымен иеленген", - деп хабарлады The Washington Post.

Commodore had a reputation for announcing products that never appeared, so sought to quickly ship the C64. Production began in the spring of 1982, and volume shipments began in August. The C64 faced a wide range of competing home computers, but with a lower price and more flexible hardware, it quickly outsold many of its competitors. In the United States, the greatest competitors were the Atari 400 and 800 and the Apple II. The Atari 400 and 800 had been designed to accommodate previously stringent FCC emissions requirements and so were expensive to manufacture. Though similar in specifications, the C64 and Apple II represented differing design philosophies; as an open architecture system, upgrade capability for the Apple II was granted by internal expansion slots, whereas the C64's comparatively closed architecture had only a single external ROM cartridge port for bus expansion. However, the Apple II used its expansion slots for interfacing with common peripherals like disk drives, printers, and modems; the C64 had a variety of ports integrated into its motherboard, which were used for these purposes, usually leaving the cartridge port free. Commodore's was not a completely closed system, however, the company had published detailed specifications for most of their models since the Commodore PET and VIC 20 days, and the C64 was no exception. C64 sales were nonetheless relatively slow due to a lack of software, reliability issues with early production models, particularly high failure rates of the PLA chip, which used a new production process, and a shortage of 1541 disk drives, which also suffered rather severe reliability issues. During 1983, however, a trickle of software turned into a flood and sales began rapidly climbing. Commodore sold the C64 not only through its network of authorized dealers but also through department stores, discount stores, toy stores and college bookstores. The C64 had a built in RF modulator and thus could be plugged into any television set. This allowed it (like its predecessor, the VIC 20) to compete directly against video game consoles such as the Atari 2600. Like the Apple IIe, the C64 could also output a composite video signal, avoiding the RF modulator altogether. This allowed the C64 to be plugged into a specialized monitor for a sharper picture. Unlike the IIe, the C64's NTSC output capability also included separate luminance/chroma signal output equivalent to (and electrically compatible with) S Video, for connection to the Commodore 1702 monitor, providing even better video quality than a composite signal. Aggressive pricing of the C64 is considered to have been a major catalyst in the video game crash of 1983. In January 1983, Commodore offered a $100 rebate in the United States on the purchase of a C64 to anyone that traded in another video game console or computer. To take advantage of this rebate, some mail order dealers and retailers offered a Timex Sinclair 1000 (TS1000) for as little as with the purchase of a C64. This deal meant that the consumer could send the TS1000 to Commodore, collect the rebate, and pocket the difference; Timex Corporation departed the computer market within a year. Commodore's tactics soon led to a price war with the major home computer manufacturers. The success of the VIC 20 and C64 contributed significantly to the exit from the field of Texas Instruments and other smaller competitors. The price war with Texas Instruments was seen as a personal battle for Commodore president Jack Tramiel. Commodore dropped the C64's list price by within two months of its release. In June 1983 the company lowered the price to (equivalent to $300.0 in 1983 is equivalent to about <calculated amount> in recent years in ), and some stores sold the computer for At one point, the company was selling as many C64s as all computers sold by the rest of the industry combined. Meanwhile, TI lost money by selling the TI 99/4A for TI's subsequent demise in the home computer industry in October 1983 was seen as revenge for TI's tactics in the electronic calculator market in the mid 1970s, when Commodore was almost bankrupted by TI. All four machines had similar memory configurations which were standard in 1982–83: 48 for the Apple II+ (upgraded within months of C64's release to 64 with the Apple IIe) and 48 for the Atari 800. At upwards of , the Apple II was about twice as expensive, while the Atari 800 cost $899. One key to the C64's success was Commodore's aggressive marketing tactics, and they were quick to exploit the relative price/performance divisions between its competitors with a series of television commercials after the C64's launch in late 1982. The company also published detailed documentation to help developers, while Atari initially kept technical information secret. Although many early C64 games were inferior Atari 8 bit ports, by late 1983, the growing installed base caused developers to create new software with better graphics and sound. Rumors spread in late 1983 that Commodore would discontinue the C64, but it was the only non discontinued, widely available home computer in the US by then, with more than 500,000 sold during the Christmas season; because of production problems in Atari's supply chain, by the start of 1984 "the Commodore 64 largely has [the low end] market to itself right now", The Washington Post reported.

1984-1987 жылдар

Сату көлемі артып, аппараттық құралдың сенімділігіне қатысты мәселелер шешілген соң, 1984 жылы C64 бағдарламалық жасақтамасының көлемі мен мақсаттары кеңейді. Бұл өсім АҚШ-тағы көптеген ойын әзірлеушілердің басты назарына айналды. Екі компания ғана – Sierra, Apple және PC-ге үйлесімді машиналарға басымдық бергендіктен C64-ті көптеп өткізіп кетті, ал Broderbund білім беру бағдарламалық жасақтамасына көп инвестиция жасағандықтан және негізінен Apple II платформасында жұмыс істегендіктен, C64-тен бас тартты. Солтүстік Америка нарығында дискілік формат кеңінен таралды, ал кассета мен картриджге негізделген бағдарламалық қамтамасыз ету дерлік жоғалып кетті. Осыған дейін АҚШ-та жасалған ойындардың көпшілігі бірнеше жүктеуді қажет ететіндей үлкен көлемге жетті. 1984 жылдың ортасында Origins Game Fair ойын әзірлеушілер мен сарапшылар конференциясында Дэн Бантен, Сид Майер және Avalon Hill өкілі C64 ең перспективалы нарық болғандықтан, олар үшін ойындар жасап жатқанын мәлімдеді. 1985 жылы Commodore 64 бағдарламалық жасақтамасының 60-70% ойындардан тұрды. Computer Gaming World 1985 жылдың қаңтар айында видео ойын дағдарысынан аман қалған Epyx сияқты компаниялардың «Commodore компаниясының арбасына ертерек мінгендіктен» осылай болғанын айтты. 1986 жылы SSI сатуларының 35% астамы C64 құрады, бұл Apple II көрсеткішінен он пайызға жоғары. C64 басқа компаниялар үшін де маңызды болды, олар көбінесе алты платформаға көшірілген ойындардың жартысынан астамы C64 нұсқасынан түсетінін анықтады. Сол жылы Computer Gaming World он ойын баспасының сауалнамасын жариялады, онда олар сол жылы қырық үш Commodore 64 ойынын шығаруды жоспарлағанын, ал Atari үшін он тоғыз, Apple II үшін қырық сегіз ойынды шығаруды жоспарлағанын көрсетті. Алан Миллер Accolade алдымен C64 үшін әзірленгенін, өйткені «осы жүйеде ең көп сатылады» деді. Еуропада C64-тің басты бәсекелестері британдық компьютерлер болды: Sinclair ZX Spectrum, BBC Micro және Amstrad CPC 464. Ұлыбританияда 48K Spectrum C64-тің 1983 жылдың басында шығуынан бірнеше ай бұрын ғана шығарылды, сонымен қатар ол C64-тің 399 фунт стерлингтік бағасынан кем, 175 фунт стерлингке сатылды. Spectrum тез арада нарық көшбасшысы болды және Commodore оған қарсы нарықта қиын күрес жүргізді. Дегенмен, C64 1980-ші жылдардың екінші жартысында Spectrum-пен бәсекелесе бастады. Халық санына шаққанда Commodore 64 танымалдылығы Финляндияда ең жоғары болды, шамамен 100 тұрғынға 3 бірлік, содан кейін ол «Республиканың компьютері» ретінде сатылды. 1985 жылдың басында C64 бағасы 149 долларға тең болды, өндірістік құны p = $ болғандықтан, оның пайдалылығы әлі де өнеркәсіптік стандарттың екі-үш еселенген шегінде болды. Commodore 1985 жылы шамамен бір миллион C64 және 1986 жылдың ортасына дейін 3,5 миллион сатты. Компания C64-ті бірнеше рет Commodore 128 сияқты қымбат компьютерлерге ауыстыруға тырысқаны туралы хабарлар тарады, бірақ сұраныс жоғары болды. 1986 жылы Commodore 64C-ді ұсынды, ол 64-тің жаңартылған нұсқасы болды. Compute! журналы бұл C64 иелерінің компания Amiga мен 128 пайдасына тастап кетеді деген қорқынышына қарамастан, «64 өмір сүруден бас тартпайды» дегенді көрсетті. Оның шығарылуы Commodore C64 бағасын алғаш рет көтергенін білдірді, бұл журнал үй компьютерлерінің баға соғысының аяқталуы деп атады. Бағдарламалық жасақтама сату да жоғары деңгейде болды, мысалы, 1987 жылы MicroProse Commodore және IBM PC нарықтарын өзінің басты басымдықтары ретінде атады.

With sales booming and the early reliability issues with the hardware addressed, software for the C64 began to grow in size and ambition during 1984. This growth shifted to the primary focus of most US game developers. The two holdouts were Sierra, who largely skipped over the C64 in favor of Apple and PC compatible machines, and Broderbund, who were heavily invested in educational software and developed primarily around the Apple II. In the North American market, the disk format had become nearly universal while cassette and cartridge based software all but disappeared. So most US developed games by this point grew large enough to require multi loading. At a mid 1984 conference of game developers and experts at Origins Game Fair, Dan Bunten, Sid Meier, and a representative of Avalon Hill said that they were developing games for the C64 first as the most promising market. By 1985, games were an estimated 60 to 70% of Commodore 64 software. Computer Gaming World stated in January 1985 that companies such as Epyx that survived the video game crash did so because they "jumped on the Commodore bandwagon early". Over 35% of SSI's 1986 sales were for the C64, ten points higher than for the Apple II. The C64 was even more important for other companies, which often found that more than half the sales for a title ported to six platforms came from the C64 version. That year, Computer Gaming World published a survey of ten game publishers that found that they planned to release forty three Commodore 64 games that year, compared to nineteen for Atari and forty eight for Apple II, and Alan Miller stated that Accolade developed first for the C64 because "it will sell the most on that system". In Europe, the primary competitors to the C64 were British built computers: the Sinclair ZX Spectrum, the BBC Micro, and the Amstrad CPC 464. In the UK, the 48K Spectrum had not only been released a few months ahead of the C64's early 1983 debut, but it was also selling for £175, less than half the C64's £399 price. The Spectrum quickly became the market leader and Commodore had an uphill struggle against it in the marketplace. The C64 did however go on to rival the Spectrum in popularity in the latter half of the 1980s. Adjusted to the population size, the popularity of Commodore 64 was the highest in Finland at roughly 3 units per 100 inhabitants, where it was subsequently marketed as "the Computer of the Republic". By early 1985 the C64's price was $149; with an estimated production cost of p=$, its profitability was still within the industry standard markup of two to three times. Commodore sold about one million C64s in 1985 and a total of 3.5 million by mid 1986. Although the company reportedly attempted to discontinue the C64 more than once in favor of more expensive computers such as the Commodore 128, demand remained strong. In 1986, Commodore introduced the 64C, a redesigned 64, which Compute! saw as evidence that—contrary to C64 owners' fears that the company would abandon them in favor of the Amiga and 128—"the 64 refuses to die". Its introduction also meant that Commodore raised the price of the C64 for the first time, which the magazine cited as the end of the home computer price war. Software sales also remained strong; MicroProse, for example, in 1987 cited the Commodore and IBM PC markets as its top priorities.

1988-1994 жылдар

1988 жылға қарай, PC-мен үйлесімді компьютерлер үй және ойын-сауық бағдарламалық қамтамасыз ету нарықтарында бұрынғы көшбасшы Commodore-ды ығыстырып, ең ірі және ең жылдам өсіп жатқан нарыққа айналды. Commodore 64 бағдарламалық қамтамасыз ету сатылымы 1988 жылдың үшінші тоқсанында өткен жылмен салыстырғанда өзгеріссіз қалды, ал жалпы нарық 42% өсті, бірақ компания әлі де жыл сайын дүние жүзі бойынша 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін бірлікті сататын. Epyx компаниясының бас директоры Дэйв Морс: «64-ке жаңа сатып алушылар жоқ немесе өте аз. Бұл өспейтін, біздің бизнесіміздің азаятын бөлігі болып табылатын тұрақты топ», - деді. Компьютерлік ойын индустриясының бір өкілі Nintendo Entertainment System-нің үлкен танымалдығы – 1988 жылы 7 миллионнан астам сатылған, бұл C64-тің алғашқы бес жылында сатылған санына шамамен тең – C64-тің өсуін тоқтатқанын айтты. Трип Хокинс бұл пікірді қолдап, Nintendo-ны «8 бит әлемінің соңғы мерекесі» деп атады. SSI 1991 жылы, көптеген бәсекелестерінен кейін Commodore 64 нарығынан шықты. 1991 жылы жарық көрген Ultima VI Солтүстік Америкадағы соңғы маңызды C64 ойыны болды, ал Ultra Games баспасынан шыққан The Simpsons – соңғы аркадалық түрлендіру. Бұл АҚШ-та жасалған аркадалық порттың сирек мысалы болды, себебі C64-тің алғашқы жылдарынан кейін көптеген аркадалық түрлендірулер Ұлыбританиялық әзірлеушілер жасады және АҚШ нарығы үшін NTSC және дискілік форматқа түрлендірілді, ал американдық әзірлеушілер RPG және симуляциялар сияқты компьютерге бағытталған ойын жанрларына көбірек назар аударды. Еуропалық нарықта дискілік бағдарламалық қамтамасыз ету сирек кездесетін, кассеталар таратудың ең көп таралған тәсілі болды; бұл аркадалық ойындардың көп болуына және компьютердің жадына толығымен сыйып, қосымша жүктеуді қажет етпейтін кішкентай, төмен бюджетті ойындарға әкелді. Еуропалық бағдарламашылар C64 аппараттық құралдарының жетілдірілген мүмкіндіктерін АҚШ-тағы әріптестерінен көбірек пайдаланды. АҚШ-та 8 биттік компьютерлерге деген сұраныс 1990-жылдардың басында тоқтады және PC-мен үйлесімді компьютерлер компьютер нарығында толыққанды үстемдік құрды. Дегенмен, C64 Ұлыбританияда және басқа да еуропалық елдерде танымал болды. Машинаның соңғы күйреуіне сұраныстың болмауы немесе C64-тің өзінің құны (бөлшек сауда бағасы 44 пен 50 фунт стерлинг аралығында тиімді болды) емес, дискіні өндіру құны себеп болды. 1994 жылдың наурыз айында Германияның Ганновер қаласында өткен CeBIT көрмесінде Commodore компаниясы C64-тің 1995 жылы тоқтатылатынын хабарлады, Commodore 1541 дискісінің өзінен қымбат екенін атап өтті. Бірақ бір айдан кейін, 1994 жылдың сәуір айында компания банкротқа ұшырады. Commodore банкротқа ұшыраған кезде, оның барлық қоры, соның ішінде C64 өндірісі тоқтатылды, осылайша C64-тің 11,5 жылдық өндірісі аяқталды. Дүние жүзінде 17, 22 және 30 миллион C64 бірлігі сатылғаны туралы мәлімдемелер жасалды. Алайда компанияның сату деректері бойынша, олардың жалпы саны шамамен 12,5 миллионды құрады. Бұл көрсеткіш бойынша Commodore 64 компьютері 21-ші ғасырдың басына дейін үшінші орында тұрды, 2017 жылы Raspberry Pi оны алмастырды. 1982 жылы 360 000 C64 сатылса, 1983 жылы шамамен 1,3 миллион, ал 1984 жылы 2,6 миллион сатылды. Содан кейін сату жыл сайын 1,3-тен 1,6 миллионға дейін тұрақты болды, содан кейін 1989 жылдан кейін азайды. Солтүстік Америкадағы сату 1983-1985 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетіп, кейіннен біртіндеп төмендеді, ал еуропалық сату 1990-жылдардың басына дейін өте жоғары болды.

By 1988, PC compatibles were the largest and fastest growing home and entertainment software markets, displacing former leader Commodore. Commodore 64 software sales were almost unchanged in the third quarter of 1988 year over year while the overall market grew 42%, but the company was still selling 1 to 1.5 million units worldwide each year of what Computer Chronicles that year called "the Model T of personal computers". Epyx CEO Dave Morse cautioned that "there are no new 64 buyers, or very few. It's a consistent group that's not growing it's going to shrink as part of our business." One computer gaming executive stated that the Nintendo Entertainment System's enormous popularityseven million sold in 1988, almost as many as the number of C64s sold in its first five yearshad stopped the C64's growth. Trip Hawkins reinforced that sentiment, stating that Nintendo was "the last hurrah of the 8 bit world". SSI exited the Commodore 64 market in 1991, after most competitors. Ultima VI, released in 1991, was the last major C64 game release from a North American developer, and The Simpsons, published by Ultra Games, was the last arcade conversion. The latter was a somewhat uncommon example of a US developed arcade port as after the early years of the C64, most arcade conversions were produced by UK developers and converted to NTSC and disk format for the US market, American developers instead focusing on more computer centered game genres such as RPGs and simulations. In the European market, disk software was rarer and cassettes were the most common distribution method; this led to a higher prevalence of arcade titles and smaller, lower budget games that could fit entirely in the computer's memory without requiring multiloads. European programmers also tended to exploit advanced features of the C64's hardware more than their US counterparts. In the United States, demand for 8 bit computers all but ceased as the 1990s began and PC compatibles completely dominated the computer market. However, the C64 continued to be popular in the UK and other European countries. The machine's eventual demise was not due to lack of demand or the cost of the C64 itself (still profitable at a retail price point between £44 and £50), but rather because of the cost of producing the disk drive. In March 1994, at CeBIT in Hanover, Germany, Commodore announced that the C64 would be finally discontinued in 1995, noting that the Commodore 1541 cost more than the C64 itself. However, only one month later in April 1994, the company filed for bankruptcy. When Commodore went bankrupt, all production on their inventory, including the C64, was discontinued, thus ending the C64's 11 1/2 year production. Claims of sales of 17, 22 and 30 million of C64 units sold worldwide have been made. Company sales records, however, indicate that the total number was about 12.5 million. Based on that figure, the Commodore 64 was still the third most popular computing platform into the 21st century until 2017 when the Raspberry Pi family replaced it. While 360,000 C64s were sold in 1982, about 1.3 million were sold in 1983, followed by a large spike in 1984 when 2.6 million were sold. After that, sales held steady at between 1.3 and 1.6 million a year for the remainder of the decade and then dropped off after 1989. North American sales peaked between 1983 and 1985 and gradually tapered off afterward, while European sales remained quite strong into the early 1990s.

Комодор MAX

1982 жылы Commodore компаниясы Жапонияда MAX Machine шығарды. АҚШ-та ол Ultimax, ал Германияда VC 10 деп аталды. MAX – шектеулі есептеу мүмкіндіктері бар ойын консолі ретінде жоспарланған және кейін C64-те қолданылған аппараттық құрылғылар отбасының қысқартылған нұсқасына негізделген. MAX Жапониядағы нашар сатылымдарға байланысты енгізілгеннен кейін бірнеше айдан соң өндірістен алынды.

Коммодор Білім беруші 64

1983 жылы Commodore компаниясы АҚШ білім беру нарығында Apple II-нің басымдығына қарсы тұруға Educator 64 моделімен тырысты, ол негізінен C64 және PET корпусындағы "greenscale" монохромды монитордан тұрды. Мектептер стандартты C64-тің жеке компоненттеріне қарағанда, ПЭТ-тің толық металл корпусын бағалады, себебі олардың зақымдалуы, бүлінуі немесе ұрлануы оңай болды. Apple IIe ұсынатын бағдарламалық және аппараттық құралдардың кең спектріне қарағанда мектептер Educator 64-ті жақсырақ деп санамады, сондықтан ол шектеулі санда ғана шығарылды.

SX-64

1983 жылы Commodore C64-тің портативті нұсқасы – SX 64-ті шығарды. SX 64 – толық түстік бірінші коммерциялық портативті компьютер болып ерекшеленеді. Бұл форматты қолданған бұрынғы компьютерлерде тек монохромды ("жасыл экран") дисплейлер болған, ал SX 64 базалық блогы түсті катодты сәуле түтігімен (CRT) және бір кіріктірілген 1541 дискета жетегімен жабдықталған. Commodore жарнамаларында екі 1541 жетегі болатынын мәлімдегенімен, SX 64 шыққанда тек біреуі болды, ал екіншісі дискета сақтауға арналған ұяға айналды. Сонымен қатар, көптеген басқа C64-терден өзгеше, SX 64 деректер жинағыш қосылысына ие емес, сондықтан сыртқы кассета қолдану мүмкін болмады.

Комодор 128

Commodore компаниясының екі дизайнері Фред Боуэн мен Билл Херд Plus/4-тің мәселелерін түзетуге бекінді. Олар C64-тің келесі ұрпақтары – Commodore 128 және 128D компьютерлерінің (1985) Plus/4-тің кемшіліктерін болдырмау үшін C64-ке негізделгенін қалады. Ұрпақтарда графикалық және дыбыстық командалары бар BASIC (Commodore жасамайтын барлық дерлік үй компьютерлері сияқты), 80 бағандық дисплейге қолдау және толық CP/M үйлесімділігі сияқты көптеген жақсартулар болды. Commodore 128-ді C64-ке қосылатын етіп жасау туралы шешімді Боуэн мен Херд, тиісінше бағдарламалық және аппараттық дизайнерлер, Джек Трамиелден кейінгі кезеңдегі басшылықтың біліміне немесе келісіміне жеткізбей, сырттай қабылдады. Дизайнерлер жоба тым алға басып, өзгерту мүмкін болмайынша және Лас-Вегастағы Consumer Electronics Show (CES) көрмесіне үлгере алмайынша өз шешімдерін жарияламауға тырысты. C128-дің C64-ке үйлесімді болуы үшін жасалғанын білгеннен кейін Commodore маркетинг бөлімі C128-дің C64-ке 100% үйлесімді болатынын жекелеген түрде жариялады, осылайша C64 қолдауына талаптарды көтерді. Жаман ниетпен орындалған міндеттің нәтижесінде 128 дизайны толық C64 ортасын пайдалана отырып, толық үйлесімділікті қамтамасыз ету үшін жеке "64 режимін" қосу үшін өзгертілді.

Комодор 64С

C64 компьютерін жасаушылар оны жаңа, клиновидті корпусқа бір жыл ішінде шығаруды жоспарлаған, бірақ бұл өзгеріс орындалмады. 1986 жылы Commodore 64C компьютерін шығарды, ол түпнұсқасымен функционалды түрде толықтай сәйкес. Сыртқы дизайны Commodore 128 стилінде жаңадан жасалды. 64C SID, VIC II және I/O чиптерінің жаңа нұсқаларын қолданады. C64E тақтасы бар модельдерде графикалық белгілер кілттердің үстіңгі жағына, ал емес, әдеттегідей алдыңғы жағына басылды. Дыбыс чипі (SID) MOS 8580 чипіне алмастырылды, оның негізгі кернеуі 12 В-тан 9 В-қа төмендетілді. Ең маңызды өзгерістерге сүзгілер мен дыбыс деңгейін басқарудың өзгеше жұмыс істеуі жатады, нәтижесінде кейбір музыка мен дыбыс эффектілері күтілгеннен өзгеше естіледі, ал цифрлық үлгіде алынған дыбыс дерлік естілмейді (бірақ бұл екеуі де бағдарламалық жасақтама арқылы көбінесе түзетіледі). 64 КБ RAM жады сегіз чиптен екі чипке дейін азайтылды. BASIC және KERNAL екі жеке чиптен бір 16 КБ ROM чипіне біріктірілді. PLA чипі және бірнеше TTL чиптері DIL 64 контактілі чипке интеграцияланды. "252535 01" PLA түсті RAM-ды да сол чипке біріктірді. Кішірек физикалық кеңістік кейбір ішкі кеңейтімдерді, мысалы, дискінің жылдамдығын арттыру құрылғысын орнатуды мүмкін етпеді. АҚШ-та 64C көбінесе үшінші тараптың GEOS графикалық интерфейсіне (GUI) негізделген операциялық жүйесімен және Quantum Link-ке қол жеткізуге қажетті бағдарламалық жасақтамамен бірге сатылды. 1541 дискісі де сәйкес жаңа дизайн алды, нәтижесінде 1541C пайда болды. Кейіннен кішірек, әдемі 1541 II моделі және 800 КБ 3,5 дюймдік микрофлоп дискісі 1581 енгізілді.

Commodore 64 ойындар жүйесі

1990 жылы C64 ойын консолі түрінде қайта жаңартылды, оған C64 Games System (C64GS) деп ат қойылды, көптеген сыртқы қосылымдары алынып тасталды. 64C негізгі платасына жасалған қарапайым өзгеріс картридждерді үстінен салуға мүмкіндік берді. Өзгертілген ROM BASIC интерпретаторының орнына, пайдаланушыға картридж салу керектігін хабарлайтын жүктеу экранымен ауыстырылды. Nintendo Entertainment System және Sega Master System сияқты ойын жүйелерімен бәсекелесу мақсатымен жасалған бұл консоль, қарсыластарымен салыстырғанда өте төмен сатылым көрсетті. Бұл Commodore үшін тағы бір коммерциялық сәтсіздік болды және ол Еуропа шегінен тыс жерлерде жарық көрген жоқ. Commodore ойын жүйесінде пернетақта болмағандықтан, пернетақта қажет ететін ешқандай бағдарламаны қолдану мүмкін емес еді.

Комодор 65

1990 жылы C64-тің жетілдірілген жаңа нұсқасы – Commodore 65 (кейде "C64DX" деп те аталады) жасалды, бірақ 1991 жылы жобаны Commodore төрағасы Ирвинг Гулд тоқтатты. C65-тің техникалық сипаттамалары 8 биттік компьютер үшін әсерлі болды, ол 16 биттік Apple IIGS-пен шамалас мүмкіндіктерге ие болды. Мысалы, ол экранда 256 түс көрсете алса, OCS негізіндегі Amiga компьютерлері HalfBrite режимінде тек 64 түс көрсете алатын (32 түс және жартылай жарықтандыру эффектісі). C65-тің тоқтатылуының нақты себебі айтылмағанмен, ол Commodore-дің бюджеттік Amiga модельдерімен және Commodore CDTV-мен бәсекелесетін еді.

Бағдарламалық жасақтама

1982 жылы C64-тің графикалық және дыбыстық мүмкіндіктері тек Atari 8 биттік компьютерлерімен ғана бәсекелесіп, танымал Apple II-мен салыстырғанда ерекше көзге түсті. C64 көбінесе демо-мәдениетінің басталуымен байланыстырылады (Commodore 64 демоларын қараңыз). Ол әлі де демосценада, әсіресе музыка үшін белсенді қолданылады (оның SID дыбыс чипі тіпті дербес компьютерлер үшін арнайы дыбыс карталарында және Elektron SidStation синтезаторларында пайдаланылады). Басқа компьютерлер оған тез жете алғанымен, C64 Nintendo Entertainment System (NES) және Master System ойын консольдарына қарсы күшті бәсекелес болып қала берді, бұл оның сол кездегі қалыптасқан бағдарламалық базасының арқасы болды, әсіресе Солтүстік Америкадан тыс аймақтарда, ол NES-тен көп сатылды. Төмен табыс деңгейі және Ұлыбританияда ZX Spectrum-ның басымдығына байланысты, британдық C64 бағдарламалық жасақтамаларының көп бөлігі кассеталық таспаларда шығарылды. 1983 жылдан кейін АҚШ-та C64 бағдарламаларының азау саны кассеталарда жарық көрді, ал Солтүстік Америкада дискета бағдарламалық қамтамасыз етуді таратудың басты тәсілі болды. C64-тегі картридж ұясы негізінен АҚШ нарығындағы компьютердің алғашқы екі жылында қолданылды және 1541 дискінің бағасы мен сенімділігі жақсарғаннан кейін жылдам ескірді. PAL аймағындағы кейбір ойындар 16 КБ жад шегінен шығу үшін банктелген картридждерді пайдаланды.

ТАҢДЫРЫЛЫҚ

1980-ші жылдардың басындағы үй компьютерлеріне тәндей, C64 ROM-да BASIC интерпретаторымен бірге келеді. KERNAL, I/O және таспалық/дискілік дискілермен жұмыс істеуге арналған операцияларға арнайы BASIC командалары арқылы қол жеткізіледі. Дискілік дискінің өзіндік интерфейсі бар микропроцессоры және ROM (фирмалық бағдарламалық құрал) I/O процедуралары бар, бұл бұрынғы CBM/PET жүйелерімен және Atari 400 мен Atari 800 сияқты. Бұл, Apple II және TRS 80 сияқты алдыңғы жүйелерде болғандай, дискілік операциялық жүйені іске қосуға арналған жад кеңістігінің болмауымен байланысты. Commodore BASIC 2.0, PET сериясының көбірек мүмкіндіктерге ие BASIC 4.0-ының орнына қолданылады, себебі C64 пайдаланушыларына BASIC 4.0-тың дискіге бағытталған жақсартулары қажет болмайды деп есептелді. Компания көптеген пайдаланушылардың дискілік дискіні сатып алмасын деп күтті және BASIC 2.0-ты пайдалану VIC 20 иелерінің 64-ке көшуін жеңілдетті. "BASIC 2.0-ты 4.0-тан таңдау кездейсоқ емес, жан тебіренісімен жасалған шешім болды. C64-тің әдеттегі пайдаланушысы басқа кеңейтімдер сияқты тікелей дискілік командаларға көп қажеттілік сезінбейді, сондай-ақ BASIC-ке бөлінетін жад көлемі шектеулі болуы керек еді. Біз дискілік мүмкіндіктердің орнына түс және дыбыс кеңейтімдері үшін кеңейту орынын қалдыруды жөн көрдік. Нәтижесінде, сіз дискімен 'ескі күндердегідей' қиындықпен жұмыс істеуге мәжбүр боласыз". Microsoft BASIC нұсқасы толыққанды емес және дыбыс немесе графиканы өңдеуге арналған арнайы командаларды қамтымайды, оның орнына пайдаланушылар "PEEK және POKE" командаларын қолданып, графикалық және дыбыстық чиптердің тіркелімдеріне тікелей қол жеткізуі керек. Кеңейтілген командаларды, соның ішінде графика мен дыбысты ұсыну үшін Commodore BASIC 2.0 үшін екі түрлі картридждік кеңейтімдерді шығарды: Simons' BASIC және Super Expander 64. C64 үшін қол жетімді басқа тілдерге Pascal, C, Logo, Forth және FORTRAN кіреді. BASIC 2.0 үшін Petspeed 2 (Commodore-дан), Blitz (Jason Ranheim-нан) және Turbo Lightning (Ocean Software-ден) сияқты компиляторлар жасалды. Көптеген коммерциялық C64 бағдарламалық құралдары ассемблер тілінде жазылған, үлкен компьютерде немесе тікелей C64-те машиналық кодты бақылаушы немесе ассемблер арқылы жасалған. Бұл жылдамдықты арттырып, жадты үнемдеуге мүмкіндік берді. Кейбір ойындар, әсіресе квесттер, жоғары деңгейдегі сценарий тілдерін қолданды және кейде BASIC пен машиналық тілді біріктірді.

As is common for home computers of the early 1980s, the C64 comes with a BASIC interpreter, in ROM. KERNAL, I/O, and tape/disk drive operations are accessed via custom BASIC language commands. The disk drive has its own interfacing microprocessor and ROM (firmware) I/O routines, much like the earlier CBM/PET systems and the Atari 400 and Atari 800. This means that no memory space is dedicated to running a disk operating system, as was the case with earlier systems such as the Apple II and TRS 80. Commodore BASIC 2.0 is used instead of the more advanced BASIC 4.0 from the PET series, since C64 users were not expected to need the disk oriented enhancements of BASIC 4.0. The company did not expect many to buy a disk drive, and using BASIC 2.0 simplified VIC 20 owners' transition to the 64. "The choice of BASIC 2.0 instead of 4.0 was made with some soul searching, not just at random. The typical user of a C64 is not expected to need the direct disk commands as much as other extensions, and the amount of memory to be committed to BASIC were to be limited. We chose to leave expansion space for color and sound extensions instead of the disk features. As a result, you will have to handle the disk in the more cumbersome manner of the 'old days'." The version of Microsoft BASIC is not very comprehensive and does not include specific commands for sound or graphics manipulation, instead requiring users to use the "PEEK and POKE" commands to access the graphics and sound chip registers directly. To provide extended commands, including graphics and sound, Commodore produced two different cartridge based extensions to BASIC 2.0: Simons' BASIC and Super Expander 64. Other languages available for the C64 include Pascal, C, Logo, Forth, and FORTRAN. Compilers for BASIC 2.0 such as Petspeed 2 (from Commodore), Blitz (from Jason Ranheim), and Turbo Lightning (from Ocean Software) were produced. Most commercial C64 software was written in assembly language, either cross developed on a larger computer, or directly on the C64 using a machine code monitor or an assembler. This maximized speed and minimized memory use. Some games, particularly adventures, used high level scripting languages and sometimes mixed BASIC and machine language.

Баламалы операциялық жүйелер

C64 үшін көптеген үшінші тарап операциялық жүйелер әзірленді. Түпнұсқа GEOS-тан басқа, GEOS-ке үйлесімді екі үшінші тарап жүйесі жазылды: Wheels және GEOS megapatch. Бұл екеуіне де бастапқы C64-ке аппараттық жаңартулар қажет. WiNGS OS, Unix сияқты командалық жолдан басқарылатын LUnix және толық графикалық интерфейсі бар кіріктірілген жүйе OS Contiki сияқты бірнеше басқа операциялық жүйелер де болды немесе бар. Басқа, аз танымал операциялық жүйелерге ACE, Asterix, DOS/65 және GeckOS кіреді. CP/M нұсқасы да шығарылды, бірақ оны пайдалану үшін кеңейту шинасына сыртқы Z80 процессорын қосу керек. Сонымен қатар, Z80 процессоры C64 жад шинасымен үйлесімді болу үшін төмендетілген жиілікте жұмыс істейді, сондықтан оның өнімділігі басқа CP/M жүйелерімен салыстырғанда нашар. C64 CP/M және C128 CP/M екеуі де бағдарламалық қамтамасыз етудің жетіспеушілігінен зардап шегеді; көптеген коммерциялық CP/M бағдарламалары осы жүйелерде жұмыс істей алғанымен, бағдарламалық қамтамасыз ету орталары платформалар арасында үйлесімсіз. Commodore компьютерлерінде CP/M-нің сирек қолданылуы бағдарламалық жасақтаманы жасаушылардың Commodore дискісі форматына арналған нұсқаларды жасауға инвестиция салу қажеттігін сезінбегенін білдіреді. C64 CP/M картриджі тек алғашқы 326298 аналық платалармен ғана үйлесімді.

Желілік бағдарламалық қамтамасыз ету

1980 жылдары Commodore 64 компьютерлері Punter BBS, Bizarre 64, Blue Board, C Net, Color 64, CMBBS, C Base, DMBBS, Image BBS, EBBS және The Deadlock Deluxe BBS Construction Kit сияқты бағдарламалық пакеттерді пайдаланып, хабарландыру тақталарын (бюллетень тақталарын) іске қосу үшін қолданылды, көбінесе жүйе операторы (sysop) жасаған өзгерістермен. Мұндай тақталар кейде бұзуылған бағдарламалық жасақтаманы тарату үшін пайдаланылды. 2013 жылдың желтоқсанына дейін Telnet протоколы арқылы қолжетімді 25 мұндай хабарландыру тақтасы жүмыс істеді. Compunet (Ұлыбритания), CompuServe (АҚШ, кейін America Online сатып алды), The Source (АҚШ) және Minitel (Франция) сияқты көптеген ірі коммерциялық онлайн қызметтер де болды. Бұл қызметтерге әдетте модеммен бірге келетін және тегін онлайн уақытты қамтитын арнайы бағдарламалық жасақтама қажет болды, себебі төлем минут бойынша есептелді. Quantum Link (немесе Q Link) – 1985 жылдың 5 қарашасынан 1994 жылдың 1 қарашасына дейін Commodore 64 және 128 персональды компьютерлері үшін АҚШ және Канададағы онлайн қызмет. Оны 1991 жылдың қазан айында өзін America Online деп атаған Вирджиния штатының Вена қаласындағы Quantum Computer Services компаниясы басқарды және IBM PC мен Apple Macintosh компьютерлері үшін AOL қызметін жалғастырды. Q Link – Control Video Corporation (CVC, кейін Quantum Computer Services деп аталды) лицензиялаған PlayNET жүйесінің өңделген нұсқасы.

Онлайн ойын

Бірінші графикалық кейіпкерге негізделген интерактивті орта – Club Caribe. Алғаш рет 1988 жылы Habitat деп шығарылған Club Caribe, LucasArts компаниясы Q Link клиенттеріне Commodore 64 компьютерлері арқылы ұсынды. Пайдаланушылар бір-бірімен байланыса алады, әңгімелесе алады және заттармен алмасады. Ойынның ашық әлемі өте қарапайым болғанымен, онлайн-аватарларды пайдалануы және чат пен графиканың үйлесімі революциялық жаңалық болды. 1980-жылдардың соңында онлайн-графика модем арқылы деректерді секундына 300 биттен төмен жылдамдықпен жіберу қажеттілігімен күрт шектелген. Habitat графикасы жергілікті дискетада сақталғандықтан, оны желі арқылы жіберудің қажеті болмады.

Процессор мен жады

C64-те 8 биттік MOS Technology 6510 микропроцессоры қолданылады, ол 6502-ге ұқсас, бірақ үш күйлі шинасы, басқа пиноут, сәл өзгеше сағат сигналдары және осы қолданбаға арналған басқа да шағын өзгерістер бар. Сонымен қатар, 40 түйінді IC пакетінде басқаша пайдаланылмаған тіректе алты I/O желісі бар. Олар C64-те екі мақсатта қолданылады: машинаның жазбаға арналған жадының (ROM) процессордың адрестік кеңістігіне және одан шығуына, сондай-ақ деректерді сақтау таспасының жұмыс істеуіне. C64-те 64 биттік кең динамикалық RAM, мәтін режимі үшін 1 биттік кең статикалық түсті RAM бар, ал 38-і Commodore BASIC 2.0 құрамында бастапқы жүктеу кезінде қолжетімді. ROM-ның 20-сы BASIC интерпретаторынан, KERNAL-дан және символдар ROM-нан тұрады. Процессор бір уақытта тек 64 адресті ғана пайдалана алатындықтан, ROM жадқа бекітілді және бастапқы жүктеу кезінде тек 38911 байт жад (плюс 4 ROM арасында) қолжетімді болды. Көптеген "breadbin" Commodore 64-тер 4164 DRAM-ды сегіз чиппен 64К жүйелік RAM үшін қолданды. Кейінгі үлгілерде Assy 250466 және Assy 250469 аналық платалары бар, 41464 DRAM (64K × 4) чиптері қолданылды, олар 32 биттен сақталды (осылайша тек екеуі қажет болды). 4164 DRAM-ның көлемі 64K×1 болғандықтан, бір байт жасау үшін сегіз чип қажет; компьютер олардың барлығы болмаса жұмыс істемейді. Бірінші чипте 0 бит, екінші чипте 1 бит және т.б. бар. C64 қосылғанда RAM-ды тексереді және егер RAM қатесі анықталса, бос BASIC жадының мөлшері әдеттегі 38,911-ден төмен болады. Егер ақаулы чип төменгі жадта болса, онда әдеттегі BASIC бастау баннері емес, "OUT OF MEMORY IN 0" қатесі көрсетіледі. C64 күрделі жадты банктеу схемасын қолданады; әдеттегі қуатты қосу кезінде BASIC ROM картасы және экран редакторы (KERNAL) ROM орналасқан. Жүйелік ROM-дардағы RAM-ға ROM-дарды алмастырмай-ақ жазуға болады, бірақ оқуға болмайды. Жад орнында жүйелік ROM-дарды қосу немесе өшіру үшін басқару биттері бар тіркегіш және I/O аймағы бар. Егер KERNAL ROM ауыстырылса, BASIC бір уақытта алынып тасталады. BASIC KERNALсыз белсенді емес; BASIC жиі KERNAL реттіліктерін шақырады, ал BASIC үшін ROM кодының бір бөлігі KERNAL ROM-да болады. Символдар ROM әдетте процессорға көрінбейді. Символдар ROM -ге орналастырылуы мүмкін, содан кейін ол CPU-ға көрінеді. Бұл үшін I/O тіркегіштерін ауыстыру қажет болғандықтан, алдымен үзілістерді өшіру керек. I/O-ны жад картасынан алып тастау арқылы бос RAM болады. C64 картридждері CPU-ның адрестік кеңістігіндегі тағайындалған диапазонға орналасады. Картридждің ең көп таралған автоматты басталуында "" тізбегі бар, содан кейін бағдарламаны орындау басталатын мекенжай. 1982 жылы шыққан бірнеше C64 картридждері Ultimax режимін (немесе MAX режимін) қолданады, бұл сәтсіз MAX машинасының қалған ерекшелігі. Бұл картридждер KERNAL ROM-ға орналасады және оны басқа орынға ауыстырады. Ultimax режимі қолданылса, бағдарламалаушы жүйелік үзілістерді басқару үшін кодты ұсынуы керек. Картридж портында 16 адрес жолы бар, қажет болған жағдайда компьютердің барлық адрес кеңістігіне қол жетімділік береді. Дискі мен таспа бағдарламалық жасақтамалары әдетте BASIC жадының басында жүктеледі ($0801), және бағдарламаның басына өту үшін кішкентай BASIC түймесін (10 SYS(2064) сияқты) қолданады. C128 компьютерінен басқа Commodore 8 бит машинасы дискетадан автоматты түрде жүктемеге қабілетті болмаса да, кейбір бағдарламалық қамтамасыз ету жүктеу процесінде белгілі бір BASIC векторларын қасақана ауыстырып жазады, сондықтан орындау автоматты түрде басталады (пайдаланушыдан жүктеуден кейін BASIC шақыруында RUN деп жазуды талап етудің орнына). C64 үшін шамамен 300 картридж шығарылды, негізінен машинаның алғашқы 2 1/2 жылында, содан кейін бағдарламалық жасақтаманың көпшілігі 16 картридждік шектеуден асып кетті. Ocean Software сияқты ірі бағдарламалық қамтамасыз ету компаниялары C64 соңғы жылдары 16 картридждік шектеуді жеңу үшін банкке ауыстырылған картридждерде ойындар шығара бастады. Commodore CBM II желісіне дейін өзінің компьютерлерінде қайта қосу батырмасын енгізбеді, бірақ үшінші тараптың картридждерінде қайта қосу батырмасы болды. Жұмсақ қалпына келтіруді (64738) деген CPU қалпына келтіру режімін пайдалану арқылы іске қосуға болады. Кейбір бағдарламалар бұл функцияны шығыс ретінде қолданады, бірақ ол жадыны тазартпайды. KERNAL ROM үш рет қайта қарастырылды, негізінен қателерді түзетуге арналған. Бастапқы нұсқа тек 326298 негізгі платаларда (алғашқы өндіріс үлгілерінде пайдаланылады) кездеседі және NTSC немесе PAL VIC II бар-жоғын анықтай алмайды. Екінші қайта өңдеу 1982 жылдың соңында 1985 жылға дейін жасалған барлық C64-терде кездеседі. KERNAL ROM соңғы нұсқасы 250466 негізгі платасында (соңғы модельдерде 41464 RAM бар) енгізілді және барлық C64C-лерде кездеседі. 6510 CPU 1.023 (NTSC) және 0.985 (PAL) жиілігімен сағатталады, бұл кейбір бәсекелес жүйелерге қарағанда төмен (мысалы, Atari 800 1.79 МГц жиілікте сағатталады). Өнімділікті VIC II бейне шығысын тіркегіш арқылы өшіру арқылы сәл арттыруға болады. Бұл мүмкіндік көбінесе таспа және дискіні жылдам жүктеушілерде, сондай-ақ KERNAL кассеталық режімінде VIC II шинаны бөлісу арқылы өзгертілмейтін стандартты CPU циклдік уақытын сақтау үшін қолданылады. Restore пернесі тікелей CPU-ның NMI желісіне қосылған және басылғанда NMI-ды тудырады. KERNAL NMI үшін басқарушы run/stop пернесі де басылған-жоғын тексереді; егер басылмаса, NMI-ды елемейді және шығып кетеді. Run/stop restore әдетте BASIC-тегі жұмсақ қалпына келтіру болып табылады, ол барлық I/O тіркегіштерін қуатты қосу кезіндегідей күйіне келтіреді, бірақ жадты тазартпайды немесе көрсеткіштерді қайта орнатпайды; жадтағы BASIC бағдарламалары өзгеріссіз қалады. Машина тіліндегі бағдарламалық жасақтама әдетте run/stop restore-ды NMI векторын бос RTI нұсқауына қайта бекіту арқылы өшіреді. NMI бағдарламалармен қосымша үзіліс тізбегі үшін де қолданылуы мүмкін, бірақ restore пернесінің кездейсоқ басылуынан жүйе құлыпталып қалуы немесе басқа жағымсыз әсерлер туындауы мүмкін.

The C64 uses an 8 bit MOS Technology 6510 microprocessor that is almost identical to the 6502 but has three state buses, a different pinout, slightly different clock signals and other minor changes for this application. It also has six I/O lines on otherwise unused legs on the 40 pin IC package. These are used for two purposes in the C64: to bank switch the machine's read only memory (ROM) in and out of the processor's address space, and to operate the datasette tape recorder. The C64 has 64 of 8 bit wide dynamic RAM, 1 of 4 bit wide static color RAM for text mode, and 38 are available to built in Commodore BASIC 2.0 on startup. There is 20 of ROM, made up of the BASIC interpreter, the KERNAL, and the character ROM. Because the processor can only address 64 at a time, the ROM was mapped into memory and only 38911 of RAM (plus 4 between the ROMs) were available at startup. Most "breadbin" Commodore 64s used 4164 DRAM with eight chips totaling 64K of system RAM. Later models, featuring Assy 250466 and Assy 250469 motherboards, used 41464 DRAM (64K×4) chips which stored 32 per chip (so only two were required). Because 4164 DRAMs are 64K×1, eight chips are needed to make an entire byte; the computer will not function without all of them present. The first chip contains Bit 0 for the memory space, the second chip contains Bit 1, and so forth. The C64 performs a RAM test on power up and if a RAM error is detected, the amount of free BASIC memory will be lower than the normal 38,911. If the faulty chip is in lower memory, then an ?OUT OF MEMORY IN 0 error is displayed rather than the usual BASIC startup banner. The C64 uses a complicated memory banking scheme; the normal power on default is the BASIC ROM mapped in at , and the screen editor (KERNAL) ROM at –. RAM under the system ROMs can be written to, but not read back, without swapping out the ROMs. Memory location contains a register with control bits for enabling or disabling the system ROMs and the I/O area at If the KERNAL ROM is swapped out, BASIC will be removed at the same time. BASIC is not active without the KERNAL; BASIC often calls KERNAL routines, and part of the ROM code for BASIC is in the KERNAL ROM. The character ROM is normally invisible to the CPU. The character ROM may be mapped into –, where it is then visible to the CPU. Because doing so necessitates swapping out the I/O registers, interrupts must first be disabled. By removing I/O from the memory map, – becomes free RAM. C64 cartridges map into assigned ranges in the CPU's address space. The most common cartridge auto starting requires a string at which contains "" followed by the address where program execution begins. A few C64 cartridges released in 1982 use Ultimax mode (or MAX mode), a leftover feature of the unsuccessful MAX Machine. These cartridges map into and displace the KERNAL ROM. If Ultimax mode is used, the programmer will have to provide code for handling system interrupts. The cartridge port has 16 address lines, which grants access to the computer's entire address space if needed. Disk and tape software normally load at the start of BASIC memory ($0801), and use a small BASIC stub (such as 10 SYS(2064)) to jump to the start of the program. Although no Commodore 8 bit machine except the C128 can automatically boot from a floppy disk, some software intentionally overwrites certain BASIC vectors in the process of loading so execution begins automatically (instead of requiring the user to type RUN at the BASIC prompt after loading). About 300 cartridges were released for the C64, primarily during the machine's first 2 1/2 years on the market, after which most software outgrew the 16 cartridge limit. Larger software companies, such as Ocean Software, began releasing games on bank switched cartridges to overcome the 16 cartridge limit during the C64's final years. Commodore did not include a reset button on its computers until the CBM II line, but third party cartridges had a reset button. A soft reset can be triggered by jumping to the CPU reset routine at (64738). A few programs use this as an exit feature, although it does not clear memory. The KERNAL ROM underwent three revisions, mainly designed to fix bugs. The initial version is only found on 326298 motherboards (used in the first production models), and cannot detect whether an NTSC or PAL VIC II is present. The second revision is found on all C64s made from late 1982 through 1985. The final KERNAL ROM revision was introduced on the 250466 motherboard (late breadbin models with 41464 RAM), and is found in all C64Cs. The 6510 CPU is clocked at 1.023 (NTSC) and 0.985 (PAL), lower than some competing systems; the Atari 800, for example, is clocked at 1.79). Performance can be boosted slightly by disabling the VIC II's video output via a register write. This feature is often used by tape and disk fast loaders and the KERNAL cassette routine to keep a standard CPU cycle timing not modified by the VIC II's sharing of the bus. The restore key is gated directly to the CPU's NMI line, and will generate an NMI if pressed. The KERNAL handler for the NMI checks if run/stop is also pressed; if not, it ignores the NMI and exits. Run/stop restore is normally a soft reset in BASIC which restores all I/O registers to their power on default state, but does not clear memory or reset pointers; any BASIC programs in memory will be left untouched. Machine language software usually disables run/stop restore by remapping the NMI vector to a dummy RTI instruction. The NMI can also be used for an extra interrupt thread by programs, but risks a system lockup or other undesirable side effects if the restore key is accidentally pressed (which activates the NMI thread).

Жойстиктер, тышқандар және қайықтар

C64, VIC 20-ның DE 9 Atari джойстик портын сақтап, тағы бір портын қосты; кез келген Atari стандартындағы ойын контроллерін C64-те пайдалануға болады. Джойстиктер және регистрлерден оқылады, және көптеген бағдарламалар басқару үшін 1-порт емес, 2-порттағы джойстикті пайдалануға арналған; регистрдің жоғарғы биттері пернетақтамен пайдаланылады, соның салдарынан I/O қақтығысы тууы мүмкін. C64-те Sega геймпадтарын қолдануға болады, бірақ ол ұсынылмайды; олардың сәл өзгеше сигналы CIA чипіне зақым келтіруі мүмкін. SID чипінің падалдарды басқаруға арналған регистрі – аналогтық кіріс. Компьютердің өмірлік циклының басында шыққан аз ғана ойындар падалдарды қолдайды. 1986 жылы Commodore, C64 және C128 үшін екі тышқан шығарды: 1350 және 1351. 1350 – джойстик регистрлерінен оқылатын цифрлық құрылғы, ол джойстик кірістімін қолдайтын кез келген бағдарламамен пайдаланылуы мүмкін. 1351 – SID-тің аналогты-цифрлық түрлендіргішімен оқылатын аналогтық потенциометрге негіделген тышқан.

Мәтін режімдері

Стандартты мәтін режимі, көптеген Commodore PET модельдері сияқты, 40 бағаннан тұрады; кіріктірілген таңба кодтауы стандартты ASCII емес, ASCII 1963-тің кеңейтілген түрі PETSCII болып табылады. KERNAL ROM, қосылғанда, VIC II-ді ашық көк жиекпен және мәтінмен қою көк түсті фонға орнатады. PET және VIC 20-ден айырмашылығы, C64 екі есе енірек мәтінді пайдаланады; кейбір ерте VIC II-лердің бейне сапасы нашар болды, нәтижесінде сурет бүркелеңгір болып шықты. Көптеген скриншоттарда экранның айналасында жиектер көрсетіледі, бұл VIC II чипінің ерекшелігі. Үзілістерді пайдаланып, аппараттық тізілімдерді дәл уақытта қайта орналастыру арқылы, графиканы жиектерге орналастыру және толық экранды пайдалану мүмкін болды. C64-тің ажыратымдылығы 320×200 пикселге жетеді, ол 8×8 таңбалық блоктардан тұратын 40×25 тордан құралған. Ол 255 алдын ала анықталған таңбалық блоктарды, PETSCII деп белгіленген, қамтиды. Таңбалар жиынтығын оперативті жадқа көшіруге және бағдарламашы оны өзгерте алады. Екі түс режимі бар: жоғары ажыратымдылық, әр таңбалық блок үшін екі түс (бір алдыңғы және бір артқы) және көп түсті (бір таңбалық блок үшін төрт түс, үш алдыңғы және бір артқы). Көп түсті режимде атрибуттар пиксел жұптары арасында бөліседі, сондықтан нақты көрінетін ажыратымдылық 160×200 пикселді құрайды; VIC II бейне процессоры үшін бар болғаны 16 КБ жад қол жетімді. C64 биттік карталы экранға ие болғандықтан, әр пикселді жеке-жеке салуға болады (бірақ бұл баяу процеске ие). Көптеген бағдарламашылар Commodore PET және TRS 80 сияқты биттік картасы жоқ бұрынғы жүйелер үшін жасалған әдістерді қолданды. Бағдарламашы таңбалар жиынтығын қайта жасайды, ал бейне процессор экранды жоғарғы сол жақ бұрышынан төменгі оң жақ бұрышына дейін блоктармен толтырады. Анимацияның екі түрі қолданылады: таңбалық блок анимациясы және аппараттық спрайттар.

Аңдардың блогын анимациялау

Пайдаланушы адамның қадам басатын кейіпкерлерін салады, мүмкін екеуі блок ортасында, ал тағы екеуі блокқа кіріп-шығып жүреді. Пайдаланушы оларды тізбектеп қойып, кейіпкер блокқа кіріп, қайтадан шығатындай етеді. Мұндай кейіпкерлердің тізбегін салу арқылы адам экранды кесіп өтеді. Телевизор экраны қараңғыланып, экранда сурет салуды жаңадан бастаған сәтте қайта салу уақытын дұрыс реттеу арқасында, ешқандай жыпылықтау болмайды. Мұны істеу үшін пайдаланушы VIC II-ге бейне қайталау кезінде растрлық үзіліс жасау үшін бағдарлама жазады. Бұл техника Space Invaders аркада ойынында қолданылады. Екі аппараттық жылжыту тіркегіші бір таңбалық блокқа дейін көлденең және тік пикселдерді жылжытуды қолдайды. Уақытқа байланысты, аппараттық жылжыту бүкіл экранға немесе таңбалық блоктардың таңдалған қатарларына әсер етеді. Эмуляцияланбаған C64-те жылжыту мөлдір әрі бұрмаланбаған болады.

Жабдықтар шприттері

Сприт – экранның бір аймағында қозғалып, фонға бейнелейтін және қозғалғаннан кейін оны қайта жаңартатын кейіпкер. Бұл кейіпкерлік блоктардың анимациясынан өзгеше, онда пайдаланушы кейіпкерлік блоктарды аударып жатады. C64 жүйесінде VIC II бейне контроллері сприттің эмуляциясының көп бөлігін жүзеге асырады; бағдарламашы спритті және оның орналасуын анықтайды. C64 екі түрлі спритке ие, олар түс режимінің шектеулерін сақтайды. Жоғары ажыратымдылықтағы сприттерде бір түс (бір фон және бір көрінетін бөлік), ал көп түсті сприттерде үш түс (бір фон және үш көрінетін бөлік) болады. Түс режимдерін бір экранда бөлуге немесе терезелеуге болады. Сприттің өлшемін тік және көлденең бағытта төрт есеге дейін ұлғайтуға болады, бірақ пиксель атрибуттары өзгермейді – пиксельдер «жуандайды». Сегіз сприт бар, және олардың барлығын бір горизонтальді сызықта бір мезгілде көрсетуге болады. Сприттер экрандағы таңбалардың және басқа сприттердің алдынан және артынан шыныдай тегіс қозғала алады. C64-тің аппараттық сприттерін бит картасымен (жоғары ажыратымдылық) экранда немесе мәтіндік режимдегі экранда жылдам және тегіс таңбалық блоктардың анимациясымен бірге көрсетуге болады. Apple II және ZX Spectrum сияқты аппараттық сприттерді қолдамайтын жүйелерде бағдарламалық эмуляцияланған сприттерге бит картасымен экран қажет болды. Сприттердің бір-бірімен және сприттердің фонмен соқтығысуы аппараттық деңгейде анықталады, ал VIC II тиісті үзілісті іске қосу үшін бағдарламалана алады.

Дыбыс

SID чипінде әрқайсысы өз ADSR конверті генераторы мен сүзгі мүмкіндіктеріне ие үш арна бар. Сақиналық модуляция үшінші арнаны қалған екі арнамен жұмыс істеу үшін пайдаланады. Боб Яннес SID чипін жасап шығарды, ал кейін синтезатор компаниясы Ensoniq-ті бірлесіп құрды. C64-тегі ойын музыкасының композиторлары мен бағдарламалаушылары: Роб Хаббард, Джерон Тел, Тим Фоллин, Дэвид Уиттакер, Крис Хюльсбек, Бен Даглиш, Мартин Галвей, Кьелл Нордбо және Дэвид Данн. Чиптің үш арнасы болғандықтан, аккордтар көбінесе арпеджио түрінде орындалады. Сондай-ақ, 4 биттік цифрланған аудионы ойнату үшін үлгіленген деректермен негізгі дыбыс деңгейін үздіксіз жаңартуға болады. 2008 жылға қарай, төрт арналы 8 биттік аудио үлгілерін және екі SID арнасын ойнатуға болып, әлі де сүзгілеуді қолдану мүмкін еді. SID чипінің екі нұсқасы бар: 6581 және 8580. MOS Technology 6581 бастапқы ("breadbin") C64-те, 64C-нің алғашқы нұсқаларында және Commodore 128-де қолданылды. 6581 1987 жылы MOS Technology 8580 чипімен ауыстырылды. 6581 дыбыс сапасы сәл айқын болғанымен, 8580-нің мүмкіндіктеріне жете алмайды; 8580 әр арнадағы барлық қолжетімді толқын формаларын араластыра алады, ал 6581 арнадағы толқын формаларын шектеулі түрде ғана араластыра алады. 6581 мен 8580 арасындағы басты айырмашылық – қуат көзінің кернеуі; 6581 12 вольт, ал 8580 9 вольт талап етеді. 6581 чипін 9 вольтты чип қолданатын жаңа 64C тақтасында пайдалану үшін модификация жасауға болады. 1986 жылы Commodore 64 үшін Sound Expander шығарылды. Бұл, негізінен кәсіби музыка өндірісі үшін арналған FM синтезіне қабілетті Yamaha YM3526 чипі бар дыбыс модулі болды.

Қайта қаралулары

Commodore C64 аппараттарына көптеген өзгерістер енгізді, кейде үйлесімділік мәселелерін тудырды. Компьютердің қарқынды дамуы және Commodore мен Jack Tramiel өнімді сынақтан өткізудің орнына шығынды қысқартқаны бірнеше кемшіліктерге әкелді, бұл Epyx сияқты әзірлеушілердің наразылығына және көптеген түзетулерге себеп болды; Charpentier «сапаға жеткілікті жақындамау» компанияның қатесі болғанын айтты. Шығынды азайту – түзетулердің басым бөлігінің себебі болды. Баға соғысы мен 16 биттік дәуірдің қиын жылдарында Commodore-дің өмір сүруі үшін өндіріс шығындарын төмендету аса маңызды болды. C64-тің бастапқы (NMOS негізіндегі) аналық платасы екі маңызды қайта жобалаудан және бірнеше түзетулерден өтті, VIC II, SID және PLA чиптерінің орналасуын өзгертті. Бастапқыда шығындардың көп бөлігі диодтар мен резисторлар сияқты дискретті компоненттердің санын азайту арқылы қысқартылды, бұл кішірек басылған схемалық тақтаны жасауға мүмкіндік берді. Өндірісті жеңілдету және өндіріс шығындарын азайту үшін 16 C64 аналық платасы жаңартылды. Кейбір платалар тек PAL аймақтары үшін арналған. Барлық C64 аналық платалары Гонконгте өндірілді. IC орналасуы әрбір аналық платаның жаңартылуымен бірге жиі өзгерді, сондай-ақ VIC II-нің айналасындағы металл RF экранының болуы (немесе болмауы); PAL платаларында металл экранының орнына алюминийленген картон жиі қолданылды. SID және VIC II барлық платаларда сокеттелген, бірақ қалған IC-лер сокеттелген немесе тікелей дәнекерленген болуы мүмкін. 1982 жылдан 1983 жылдың басына дейін жасалған алғашқы C64 үлгілері «күміс таңба» үлгілері деп белгіленді, себебі корпуста күміс түсті «Commodore» логотипі болды. Қуат индикаторының айналасында «64» деген жазуы бар күміс таңба орналасқан. Бұл машиналар тек бес контактілі бейне кабельді қолдайды және S-Video шығара алмайды. Commodore 1982 жылдың соңында танымал «жаңбырлы белгі» корпусын ұсынды, бірақ 1983 жылдың басына дейін шығарылған көптеген машиналар қордағы күміс таңбалы корпус қолданылды. 326298 бастапқы платасы 1983 жылдың көктемінде 250407 аналық платасымен ауыстырылды, ол сегіз контактілі бейне ұңғымасын және S-Video қолдауын қосты. Бұл корпус дизайны 1986 жылы C64C пайда болғанға дейін қолданылды. Барлық IC-лер пластикалық қабыққа ауысты, бірақ күміс таңбалы C64-терде (әсіресе VIC II) кейбір керамикалық IC-лер сақталды. Корпус ABS пластигінен жасалған, ол уақыт өте қоңыр түске өте алады; бұл мәселені retrobright көмегімен шешуге болады.

Commodore made many changes to the C64's hardware, sometimes introducing compatibility issues. The computer's rapid development and Commodore and Jack Tramiel's focus on cost cutting instead of product testing resulted in several defects which caused developers like Epyx to complain and required many revisions; Charpentier said that "not coming a little close to quality" was one of the company's mistakes. Cost reduction was the reason for most of the revisions. Reducing manufacturing costs was vitally important to Commodore's survival during the price war and lean years of the 16 bit era. The C64's original (NMOS based) motherboard went through two major redesigns and a number of revisions, exchanging positions of the VIC II, SID and PLA chips. Much of the cost was initially eliminated by reducing the number of discrete components, such as diodes and resistors, which enabled a smaller printed circuit board. There were 16 C64 motherboard revisions to simplify production and reduce manufacturing costs. Some board revisions were exclusive to PAL regions. All C64 motherboards were manufactured in Hong Kong. IC locations changed frequently with each motherboard revision, as did the presence (or lack) of the metal RF shield around the VIC II; PAL boards often had aluminized cardboard instead of a metal shield. The SID and VIC II are socketed on all boards, but the other ICs may be socketed or soldered. The first production C64s, made from 1982 to early 1983, are known as "silver label" models due to the case having a silver colored "Commodore" logo. The power LED had a silver badge reading "64" around it. These machines have only a five pin video cable, and cannot produce S Video. Commodore introduced the familiar "rainbow badge" case in late 1982, but many machines produced into early 1983 also used silver label cases until the existing stock was used up. The original 326298 board was replaced in spring 1983 by the 250407 motherboard, which had an eight pin video connector and added S Video support. This case design was used until the C64C appeared in 1986. All ICs switched to plastic shells, but the silver label C64s (notably the VIC II) had some ceramic ICs. The case is made from ABS plastic, which may become brown with time; this can be reversed with retrobright.

IC-тер

VIC II 5 микрометрлік NMOS технологиясымен өндірілді және 17.73447 МГц (PAL) немесе 14.31818 МГц (NTSC) жиілігімен синхрондалды. Ішкі синхрондау нүктелік синхрондау (шамамен 8 МГц) және екі фазалы жүйелік синхрондау (шамамен 1 МГц) жасау үшін бөлінді; пикселдік және жүйелік синхрондау жылдамдықтары NTSC және PAL машиналарында сәл өзгеше болды. Мұндай жоғары жиіліктерде чип көп мөлшерде жылу шығарды, бұл MOS Technology компаниясын CERDIP деп аталатын екі қатарлы керамикалық корпуста жасауға мәжбүр етті. Керамикалық корпус қымбат болғанмен, пластиктен гөрі жылуды тиімдірек таратуға мүмкіндік берді. 1983 жылы жаңадан жобаланғаннан кейін VIC II пластиктен жасалған екі қатарлы корпуста шығарылды; бұл шығындарды айтарлықтай төмендетті, бірақ жылу мәселесін жойған жоқ. Керамикалық корпусы болмағандықтан VIC II жылуды таратуға арналған төбешік қажет болды. Қосымша шығындарды болдырмау үшін металл радиожиілік қалқан VIC-тің жылу төбешігі ретінде де пайдаланылды; алайда, барлық құрылымдар осындай қалқанмен жеткізілмеді. Еуропадағы C64-тің көп бөлігі металл фольгамен жабылған картон RF қалқанымен жеткізілді. Картонның тиімділігі күмәнді болды; ол оқшаулағыш ретінде әрекет етіп, ауа ағынын тоқтатып, SID, VIC және PLA чиптерінің шығарған жылуын тұтқындады. SID бастапқыда 7 микрометрлік және кейбір аймақтарда 6 микрометрлік NMOS технологиясын қолданып өндірілді. Прототип SID және кейбір алғашқы өндіріс үлгілерінде екі қатарлы керамикалық корпус болды, бірақ (VIC II-ден айырмашылығы) олар өте сирек кездеседі; SID 1982 жылдың басында өндіріс басталғанда пластикпен қапталды.

Негізгі тақта

1986 жылы Commodore классикалық C64 негізгі платасының соңғы нұсқасын шығарды. Ол 1984 жылғы үлгіден дерлік еш айырмайтын, бірақ бастапқы сегіз 64 килобит × 1 бит IC-дің орнына екі 64 килобит × 4 бит DRAM чипі қолданылды. Commodore 64C шығарылғаннан кейін MOS Technology бастапқы C64 чипсетін HMOS технологиясын пайдалану үшін қайта жаңартуға кірісті. HMOS-тің басты артықшылығы – интегралды схеманы басқару үшін аз вольттаж қажет етіп, аз жылу бөліп шығаруы еді. Бұл SID және VIC II құрылғыларының сенімділігін арттырды. Жаңа чипсет HMOS-қа көшуді көрсететіндей 85xx ретімен қайта нөмірленді. 1987 жылы Commodore қайта жобаланған негізгі платасы бар 64C нұсқасын, оны "қысқа плата" деп атады. Жаңа плата HMOS чипсетін және жаңа 64 контактілі PLA чипін пайдаланды. Оны "SuperPLA" деп атады, ол дискретті компоненттер мен транзисторлық логикалық (TTL) чиптерін біріктірді. 64C негізгі платасының соңғы нұсқасында 2114 4 биттік кең түсті RAM SuperPLA-ға енгізілді.

Электрмен жабдықтау

C64 сыртқы қуат көзін, коммутаторлық режимде жұмыс істейтін (қазіргі PC қуат көздерінде қолданылатын) қуат көздерінен ерекшеленетін, көптеген шығыршықтары бар сызықтық трансформаторды қолданды. Ол эпоксидті шайыр гелімен құйылған, бұл оны бұзуды қиындатқан, бірақ пайдалану кезінде жылуды күшейтті. Бұл дизайн компьютер корпусында орынды үнемдеп, халықаралық нұсқаларды жасауды жеңілдетті. 1541 II және 1581 дискілік жетектері, сондай-ақ үшінші тараптың клондары да, көптеген сыртқы құрылғылар сияқты, сыртқы қуат беру "блогын" пайдаланды. Commodore қуат көздері көтерілген күтілгеннен бұрын жиі істен шықты. 1983 жылдың соңында компьютердің қайтарым көрсеткіші 30 пайызды құрады, ал өнеркәсіпте қабылданатын көрсеткіш 5–7 пайызды құрады; Creative Computing жеті C64-тің төртеуі жұмыс істейтінін хабарлады. Бұзылған қуат блоктары RAM чиптерін зақымдауымен әйгілі болды. Олардың жоғары тығыздығы және бірнеше тізбек (5 В) болғандықтан, олар кернеудің артуына төзімділігі төмен болды. Әдетте істен шығатын кернеу реттегіші, жаңа реттегішті тақтаға қосып, үстіне жылуды таратуға арналған элемент орнату арқылы ауыстырылуы мүмкін. 1982 және 1983 жылдардың басындағы алғашқы PSU модельдерінде 5 контактілі қосқыш болды, оны кездейсоқ түрде компьютердің бейне шығысына қосуға болады. Кейін Commodore дизайнын өзгертті, шығындарды азайту үшін шайыр гелін алып тастады. Келесі модель, Commodore 128, үлкен, жақсартылған қуат көзін пайдаланды, ол қорғағыш сақтандырғышты қамтыды. Commodore REU қуат көзі Commodore 128-ге ұқсас болды, бұл аксессуарды сатып алған тұтынушылар үшін жаңартуды қамтамасыз етті.

Өндіріс шығындары

Тік интеграция Commodore 64 өндірісінің құнын төмен ұстаудың кілті болды. 1982 жылы енгізілген кезде өндіріс құны 135 АҚШ доллары, ал бөлшек сауда бағасы 595 АҚШ доллары болды. 1985 жылы бөлшек сауда бағасы 149 АҚШ долларына дейін төмендеді (1985 жылы 149,0 АҚШ доллары бүгінгі күнгі соңғы жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) және өндіріс құны 35–50 АҚШ доллары аралығында болды деп есептелді (Commodore бұл құнды растамады). Berkeley Softworks компаниясының Dougherty, Mattel және Imagic компанияларындағы тәжірибесіне сүйене отырып, Commodore 64 бөліктерінің құнын бағалады. +Құны 1985 жылғы АҚШ долларында Бөлім 1 ROM 8 1,85 Динамикалық жад (RAM) 4 SID (дыбыс) чипі 4 VIC II (графика) чипі 3 RF модулятор жиынтығы 1–2 6510 8 биттік микропроцессор 5 TTL, буферлер, қуат реттегіштері және конденсаторлар (бірнеше) 10 максимум Пернетақта 1–2 Басылған схемалық тақта 1–2 Пластикалық корпус 5–10 Қуат көзі және әртүрлі қосылыстар 1–2 Қаптама және нұсқаулық Барлығы: 52,8–61,8

Құнды төмендету үшін TTL чиптері арзан, тапсырыс бойынша жасалған чиптерге ауыстырылды және дыбыс пен графика чиптерінің өнімділігін арттыру жолдары табылды. 6567 видео чипінің керамикалық корпусы пластикпен ауыстырылды, бірақ жылуды тарату үшін чипті қайта жобалау және керамика сияқты жылуды таратуға қабілетті пластикалық корпус әзірлеу қажет болды.

Клондар

Клондар – C64 функцияларын имитациялайтын компьютерлер. 2004 жылдың ортасында, 10 жылдан астам үзілістен кейін, компьютер өндіруші Tulip Computers (1997 жылдан бері Commodore брендінің иелері) C64 Direct to TV (C64DTV) құрылғысын жариялады: C64 негізіндегі, 30 ойынмен жабдықталған және джойстик арқылы басқарылатын теледидар ойыны. C64DTV-ді Jeri Ellsworth жасады, ол C One C64 жобасын дамытқан тәжірибесі бар, өздігінен білім алған компьютер дизайнері. Бұл құрылғы, шартты түрде табысқа жеткен Atari 2600 және Intellivision сияқты басқа мини-консольдерге ұқсас болды. C64DTV 2004 жылғы мерекелік маусымда АҚШ-тағы QVC телеарнасында жарнамаланды. 2015 жылы Individual Computers компаниясы Commodore 64-ке үйлесімді негізгі платаны шығарды. C64 Reloaded деп аталған бұл плата, Commodore 64 негізгі платасының 250466 нұсқасының жаңартылған түрі болып табылады және бірнеше жаңа мүмкіндіктерге ие. Негізгі плата C64 немесе C64C бос корпусына орнату үшін жасалған. Бұл Commodore 64 клонының шектеулі санымен шығарылған модельдерінде, арнайы C64 чиптерін орнатуға арналған ZIF ұялары бар. Платада VIC II және SID чиптерінің әртүрлі нұсқаларын қолдауға мүмкіндік бар, сонымен қатар PAL және NTSC бейне жүйелері арасында ауысу опциясы қарастырылған. Ол бірнеше инновацияларды қамтиды, соның ішінде KERNAL және символдар ROM-дарын таңдау (қалпына келтіру пернесі арқылы), қуат түймешігіндегі қайта орнату функциясы және бастапқы теледидар модулятордың орнына S-Video ұясы. Негізгі плата, түпнұсқа Commodore 64 қуат блогының орнына (жиі бұзылатын) 12 В ток адаптерінен қуат алатын DC-DC түрлендіргішімен жұмыс істейді.

Қосымша жабдық

C64 әуесқойлары 2008 жылы жаңа аппараттық құралдарды, оның ішінде Ethernet карталарын, арнайы бейімделген қатты дискілерді және флэш-карта интерфейстерін (sd2iec) жасап шығарды. 2022 жылы C64-ке «вау-вау» эффектін сыйлайтын SID ұсынылды.

Брендті қайта пайдалану

C64 бренді 1998 жылы вебке арналған түрде қайта қолданылды. Бұл – аз қуатты, интернетке бағытталған, MS DOS және Windows 3.1 жүйелерін іске қосатын, барлық дерлік мүмкіндіктері бірге біріктірілген x86 компьютер – it Internet Computer. Ол 16 МБ жадты, AMD Élan SC400 SoC процессорын, 3,5 дюймдік дискета жетегін, 56k модемін және PC Card ұясын пайдаланады. Commodore 64 деген атауына қарамастан, C64 Веб. ол сыртқы түрінен өзгеше және түпнұсқамен тек қоса берілген эмуляция бағдарламалық жасақтамасы арқылы ғана үйлесімді. Commodore тауарлық белгісіне лицензия алған Commodore USA компаниясы C64x брендімен PC клондарын 2011 жылдың маусым айынан бастап сатуға шығарды. C64x корпусы түпкілікті C64 компьютеріне ұқсас, бірақ – Веб сияқты – ол x86 архитектурасына негізделген және Commodore 64 компьютермен үйлесімсіз.

Виртуалды консоль

Бірнеше Commodore 64 ойындары Еуропа және Солтүстік Америкадағы Nintendo Wii Virtual Console қызметі арқылы жарық көрді. Олар 2013 жылдың тамызында қызметтен алынып тасталды.

THEC64 және THEC64 Mini

THEC64 Mini, Commodore 64-ті эмуляциялайтын, ресми түрде тіркелмеген Linux негізіндегі консоль, 2018 жылы Ұлыбританиядағы Retro Games компаниясымен шығарылды. Консоль – екі USB және бір HDMI портымен, сондай-ақ жүйені қуаттауға арналған шағын USB қосылымы бар, жартылай өлшемдегі Commodore 64-тің декоративті құрылғысы. Консольдің пернетақтасы жұмыс істемейді; жүйе жиынтықтағы THEC64 джойстигімен немесе жеке USB пернетақтасымен басқарылады. Жаңа бағдарламалық ROM-дар консольге жүктелуі мүмкін, ол бағдарламалық қамтамасты орындау үшін x64 эмуляторын (VICE құрамының бір бөлігі ретінде) пайдаланады және кіріктірілген графикалық операциялық жүйеге ие. THEC64 толық өлшемді нұсқасы 2019 жылы Еуропа мен Австралияда шығарылды, ал Солтүстік Америкада 2020 жылдың қараша айында шығару жоспарланған. Консоль мен кіріктірілген пернетақта бастапқы Commodore 64-ке сәйкес масштабталған, оның ішінде функционалды пернетақта да бар. Жаңартулар VIC 20 эмуляциясын, төрт USB портын және жаңартылған джойстикті қамтиды. Ешбір өнімнің Commodore тауарлық белгісі жоқ. Бастапқы пернетақтадағы Commodore пернесі THEC64 пернесімен ауыстырылды; Retro Games жүйелік ROM-дар Cloanto Corporation компаниясынан лицензияланған болса да, ешбір өнімді C64 деп атауға құқығы жоқ. Консольді карусель режимінде (кіріктірілген ойын кітапханасына қол жеткізу үшін) және классикалық режимде ауыстыруға болады, онда олар дәстүрлі Commodore 64 сияқты жұмыс істейді. USB жад құрылғысын дисктерді, картридждерді және машинамен пайдалануға арналған таспалардың бейнелерін сақтау үшін пайдалануға болады.

Эмуляторлар

Commodore 64 эмуляторларына VICE, Hoxs64 және CCS64 сияқты ашық көзді бағдарламалар жатады. C64 порттарының жинағымен бірге iPhone қосымшасы да шығарылды.