Кіріспе

Норвегияның мифологиядағы есімдік негізін қалаушысы

Нор (Ескі норвег тілінде Nórr) – «Оркней сагасы» бойынша Норвегияның есімдік негізін қалаушысы болып табылады.

Бастапқы материал

Норвегияның Норы «Fundinn Nóregr» («Норвегия құрылды») атты шығармада, бұдан әрі F деп аталатын, Оркней сагасын бастайды, сондай-ақ «Hversu Noregr byggðist» («Норвегия қалай қоныстанды») атты шығармада, бұдан әрі B деп аталатын, екеуі де Флатей кітабында кездеседі. Бұл термин әртүрлі дереккөздерде әртүрлі сипатталады.

Торри туралы

Торри (Þorri 'қатып қалған қар') королі, Ескі Снердің ("Қардың") ұлы, Форньоттың ("Йотландия (сондай-ақ Готландия деп те жазылады) патшасы, кейіннен Квеннландия және Финляндия деп белгілі болған") ұрпағы. Толық ақпарат алу үшін Снер мен Форньотқа жүгініңіз. Торри есімі ұзақ жылдар бойы норвегиялықтардың найзағай құдайы Тордың, яғни найзағайдың өзінің атымен байланысты. Король Қардың немересі, ал одан бұрын Фрост, король Нор Свада Йотүннің қызы Геддаға (Хёддуға) үйленеді, оны Даниядағы Дан ұрпақтарының бекінісі – Лейре патшаларының, Скильдингтерден тараған деп қарастыруға болады. Торри – Висбурдың анасы Дриваның ағасы, бұл туралы Ванланд (вендтер жерінен) патшасының «Инглингталь» деп аталатын өлеңдік шежіресі, сондай-ақ олардың әкесі Ескі Қар (Сnær ins Gamli) – 360 жыл өмір сүрген Фонн мен Мьолдің әкесі куәлік етеді. Ол Фросттың (Frosti) ұрпағы, арктикалық желдің иесі Каридің баласы, оттың иесі Логидің туысы, & теңіздің иесі Hler (сондай-ақ Эгир есімімен танымал, Льормен туыс, Шекспирдің Лир королімен де байланысты, сондай-ақ Лейре және Лёсёнің атымен аталады), сондай-ақ Аурбоданың күйеуі Гиммер, оның қызы әйгілі Герд Асинге айналады.

Хроника Летренс

1170 жылы жазылған Лежре хроникасы (Chronicon Lethrense) Уппсаланың алғашқы патшасы Ипперді таныстырады, оның үш ұлы Дан, кейін Данияны билеген, Нор, кейін Норвегияны билеген, және Остен, кейін шведтерді билеген. Бірақ бұл деректерде тек Данның ұрпақтары туралы айтылады. Деректер толық сәйкес келмесе де, олардың арасында кейбір сәйкестіктер бар. B дерегінде (Hversu Noregr byggðist) Нор король Остеннің немере қызы Хёддуға үйленеді, оның анасы Ашильдтің тарапынан. Оның және оның ағасы Хролф Бергтің әкесі Свада Йотун, Хьёрвард Халгисон арқылы Даннан тараған ұрпақ ретінде, сондай-ақ Хельга Фридлейфсонға үйленген Асатхор Оддинсон деп аталады; Фридлейф Дания королі Фродидің ұлы, Скилдрингтердің атасы Скьёлдрдің ұрпағынан туған. Екі деректе де жылдың ортасында, яғни қыстың ортасында үлкен құрбан шалынғаны айтылады, содан қыстың ортасындағы құрбандық атауы және қыс айының атауы Торри, римдік күнтізбесінде қаңтардың соңы мен ақпанның басына сәйкес келеді.

Нордың тарихы

Бір жылы Торридің құрбандығы кезінде Король Торридің қызы Гой кенеттен жоғалып кетті. Гойдың жағдайы білінгенше, Торри келесі айда тағы бір той жасады. Кейіннен бұл құрбандықты тұрақты түрде тойлап, Гойдың құрбандығы деп атады. Сондықтан айдың аты Гой айы деп қойылды. Гой үш жылдан кейін де табылмай, оның ағалары Нор мен Гор жеке-жеке оны іздеуге шықты. Нор өзінің ізбасарларымен бірге Кьолен тауларына (Кель) жетіп, кейін Норвегия деп аталған жерге өтті, қарсы келгендерін жеңді. F мәліметінше, Нор кейіннен Тронхеймсфьорд деп аталатын аймақтағы халықты жеңіп, Мьорс көліне (қазіргі Мьоса көлі) жақын жердегі шығыс аймақтарын басып алды. Содан кейін Сокни патшасын өлтіріп, Сокна Дале (қазіргі Согндал) мен Согнефьордтың (қазіргі Согнефьорден) құрметті атауын алып, оның патшалығына ие болды. Ал B нұсқасында төрт патша – Véi, Vei, Hunding (Hundingr) және Heming (Hemingr) жеңілгені айтылады. Сосын Нор Хайдмаркта (қазіргі Хедмаркен аймағы) төбедегі патша Хрольфпен кездесті. Хрольф – солтүстіктегі Довр тауынан шыққан алып Свадидің (Svaði) ұлы еді. B мәліметінше, Хрольфтің анасы – Хайдемарк патшасы Эйстейннің қызы Ашильд (Áshildr). Осы Хрольф Гойды тұтқынға алып, әйелі етіп алған. Нор мен Хрольф келісімге келді (F бойынша, ұзақ жекпе-жекten кейін). Хрольф Гойды әйелі ретінде қалдырды, ал Нор кейін Хрольфтың қарындасына (B нұсқасында Хёдд деп аталады) үйленді және Нордың адамы болды. Екі дерек көзінде де Гордың ақырында Норға қосылғаны және екі бауырдың келісімге келгені айтылады: Нор материктің барлығын, ал Гор материктің төңірегіндегі аралдарды билейді, материктен бекітілген рульді кеме өте алатын бұғазбен бөлінген әрбір арал Гордың иелігінде болады. Содан кейін материк Норвегия (Noregr) деп аталды. Нордың жаңа патшалығы қазіргі Норвегияның оңтүстік-шығысы болды, ол солтүстіктегі Йотунхайм тауларынан басталып, оңтүстіктегі Алфхейм (қазіргі швед Бохуслен) дейін созылды. Нордың оңтүстік шекарасы – қазіргі Гломма өзені, оның оңтүстік-батыс ағысы қазіргі Норвегияның оңтүстік-шығыс шекарасына жақын жерде орналасқан. Нордың ұлдары, немерелері және кейінгі ұрпақтары мұраларын үнемі бөлісіп отырды, сондықтан Норвегия көптеген кіші патшалықтар мен иеліктерге толы болды.

Нор ұрпақтары

Б. мәліметінше, Нордың Ходдудан туған ұлдары Трэнд (Þrándr) және Гард (Garðr) еді. Кейін Б. Нордың тағы бір ұлын айтады, оның аты Раум (Raumr) екенін көрсетеді. Демек, Раумның анасы Ходдудан өзге болған, немесе Раумның аты Ходдудың ұлдарының алғашқы тізімінен қатемен шығып қалған болуы мүмкін.

Таңдау

Трэнд Тронхеймді (Þrándheimr) биледі, ол оның атымен аталған және қазіргі Тронхейм қаласынан гөрі, қазіргі Sør Trøndelag округі мен Nord Trøndelag оңтүстік бөліктеріне жатады. Eireks saga víðförla («Саяхатшы Эйрек сағасы») Трандты Тронхеймнің алғашқы патшасы ретінде де еске алады. Трандтың тегі туралы бұл жерде айтылмайды, бірақ ол сағаның батыры Эйрек Саяхатшының (Eirekr inn víðfǫrli) әкесі. Hálfdanar saga Eysteinssonar («Хальфдан Эйстейнсонның сағасы») Тронхеймнің аты Эйрек Саяхатшының әкесі Трэнд патшадан шыққан десе, сондай-ақ Трандтың Одиннің ұлы, Халогланд патшасы Сæмингрдің ұлы екендігі және Трандтың анасы, Сæмингрдің әйелі Наума болғандығы айтылады. Сæмингр туралы толық мәліметтерді «Одиннің ұлдары» деген беттен қараңыз. Трандтың әйелі – Дагмæр, Хромунд Гриптің ұлы Громунд Гриппсонның әйелі Сванхвиттің қарындасы. Сагада айтылғандай, Трэнд пен Дагмæрдің ұлы Эйстейн, Харольд Пәліштің анасы Сигурд Харттың қызы Асаға үйленді, және ол сағаның батыры Хальфданды дүниеге әкелді. Бұл Трандты Харольд Пәліден үш буын бұрынғыға орналастырады. Бірақ бұл саға 14 ғасырдың басына жататын кешкі және дәстүрден тыс туынды болып көрінеді.

Гард

Гард Нордың ұлы Гард Агди (Garðr Agði) деп те аталды, бұл Агдир (Agðir) аймағының билеушісі болғандығын көрсетеді: қазіргі Вест Агдер және Ауст Агдер округтары. Гард Агдидің ұрпақтары Норвегияның оңтүстік-батыс өңірлерін биледі. Толығырақ ақпарат алу үшін Gard Agdi бетіне қараңыз.

Ескі Рауф

Раум оңтүстік-шығыс Норвегияны және Раума өзенінің солтүстік-батыс аңғарынан батыс теңізіне дейін жерді мұра етті, бұл аймақ Раумс Дейл (қазіргі Ромсдал) деп аталады. Осы деректе Раум оңтүстікте Альфхейм жерін де билеген. Раум және оның ұрпақтары туралы толық ақпаратты «Раум Ескі» деген мақаладан қараңыз.

Гордың ұрпақтары

Гордың Хейти және Бейти есімді ұлдары болды (Б-ге сәйкес, тағы екі ұлы – Меитир мен Геитир есімді). Хейти мен Бейти жиі Нордың ұлдарына қарсы соғыс жүргізді. Теңіз патшасы Бейти кемелерінің біріне шаңғы тағып, содан кейін Бейтстадфьорденде Бейтстад деп аталған жерден бастап, солтүстікке қарай Эллидейд ("Галлея мойыны") арқылы Наумудальға дейін кемеде әкесі Гормен бірге кеменің руліне қолы тигізіп жүзіп өтті. Осылайша, Нор мен Гор арасындағы келісім бойынша, кеме өткен жол мен теңіз арасындағы жер Бейтиге тиесілі болды. Б-де Бейти ұрпақтарының есімдері жоқ. Теңіз патшасы Хейти Свадидің әкесі болды. Геитир Гламми мен Гилфидің әкесі болды; теңіз патшасы Мейтир Мэйвил мен Миндилдің әкесі болды, ал Миндил Эккил мен Скеккилдің әкесі болды. Бірақ Ф тек Гордың ұлы Хейти туралы айтады, ол Свейдидің әкесі, ал Свейди – Ескі Хафданның әкесі. Бірақ, осы Ескі Хафдан Гордың ұрпағы деп есептеледі, және одан Оркней сағасының тақырыбы – Оркней жарылдары шықты. Бұл әулетті одан әрі зерттеу үшін Ескі Хафданға көңіл бөліңіз. Гордан тараған белгілі бір әулет бүгінгі күнге дейін 42-ші буынға дейін сақталған, ол Галтенің Хардангердегі ескі еркек әулеті.