Кіріспе

Драугр немесе друг (, көпше draugar; қазіргі , , және даниялық, шведтік және друг) – скандинавиялық сага әдебиеті мен халық аңыздарынан шыққан қайтыс болғаннан кейін тірі қалған жаратылыс. Зерттеушілер "драугр" терминін ортағасырлық әдебиеттегі қайтыс болғаннан кейін тірі қалғандарды белгілеу үшін қолданады, тіпті мәтінде олар туралы тікелей айтылмаса да, оларды "хаугбýи" ("қорғанда тұратын") немесе "аptrganga" – сөзбе-сөз "қайта оралып жүруші" деп атайды.

Шолу

Драугарлар өздерінің қабірлерінде немесе патша сарайларында өмір сүреді, көбінесе өздерімен бірге жерленген қазынаны қорғайды. Олар қайта тірілгендер, яғни денесі бар жансыз денелер, ал әуестер (перілер) – материалдық емес рухани денеге ие.

Терминология

Ежелгі скандинав тіліндегі draugr "көкiрек, рух, әсіресе, қорғандағы қайтыс болған адамның жаны" деп анықталады. Көп жағдайда draugr-ды жын емес, қайта тірілген адам ретінде қарастырады, алайда "қорғандағы сақшы" – бұл хаугбуиннның ("хоу тұрғыны" деген мағынада) нақты аудармасы, ол әдетте "қорғандағы тұрғын" деп аударылады.

Туған есімдер мен этимология

Ежелгі норвегия тілінде draugr термині ағаш діңін немесе құрғақ өлі ағаш дегенді білдіреді, ал поэзияда адам немесе жауынгерді де білдіруі мүмкін, себебі ежелгі норвегия поэзиясында адамдарды бейнелеу үшін ағаштарға қатысты сөздер жиі қолданылатын, әсіресе кеннингтерде. Бұл Один құдайы мен оның бауырларының алғашқы адамдарды – Ask және Embla-ны ағаштардан жасаған деген мифке сілтеме жасайды. Осылайша, кесілген ағаш діңі мен өлген адамның денесі арасында байланыс болды. Швед тілінде draug – бұл Батыс скандинавия тілінен алынған қазіргі заманғы сөз, ал швед тіліндегі drög сөзі "өзін сүйреп жүретін, әлсіз, әсерсіз және ақылы төмен адам" деген мағынаны алған. Бұл сөздің түбін прото-үнді-еуропа тіліндегі * "алдау" деген сөзден шыққан * "фантом" деген түбірге дейін іздеуге болады (сонымен қатар Авеста тіліндегі "druj" сөзі де қарастырылады). Британдық фольклорындағы "shag boys" және "hogboons" сияқты жандар өз атауларын осыдан алған.

Кеңейтілген қолдану

Гретти сағасындағы Карр инн гамлиден (Кар Ескі) өзгешелігі, ол нақты draugr деп аталады, бірақ бұл вампиризмнің жұқпалылығы немесе берілетін қасиеті, яғни, вампирдің өзіне ұқсас жаңа вампир қалай жасауы, шабуылдаған құрбанын өз түріне айналдыру арқылы. Кейде жұқпалы тізбек індетке ұласады, мысалы, Þórólfr bægifótr (Thorolf Ләм фут немесе Бұрылыс аяқ) жағдайында, тіпті Þórgunna (Thorgunna) жағдайында «эпидемия» деп те аталады. Вампиризмнің тағы бір болжамды мысалы – Гламр, оған киелген шаруашылыққа қой бағу тапсырылды, кейін ол мойны мен барлық сүйектері сынған күйі өлген күйде табылған. Зерттеушілер Гламрдың шаруашылықты киелген күштің әсерінен «зарарланып» draugr-ға айналғанын болжайды.

Физикалық ерекшеліктері

Драугарлар әдетте адамнан асып түсетін күшке ие болды және "көрінісімен әдетте қорқынышты" болды, некротикалық қара немесе көк түсті болды және "шiрудың иісімен" немесе, дәлірек айтқанда, жағымсыз иіс шығаратын жерлермен байланысты болды. Драугарлар hel blár ("өлім көк") немесе nár fölr ("майысқан ақ") деп сипатталды. Гламр өлген күйде табылғанда "blár sem Hel en digr sem naut (тозақтай қара және бұқадай ісінген)" деп суреттелді. Шал аяқтың жатқанда "бүлінбеген" көрінетіні айтылады, сондай-ақ ол "өлімдей қара, өгіздей ісінген және көгерген" еді. Осы сипаттамалардың өте ұқсас екені байқалады. Валландтың берсеркі Трайн (Траин) "өзін трольға айналдырды", Hrómundar saga Gripssonar бойынша ол дөлгр (dólgr) еді, ол "қара және зор, қатты дауыстап, от шашып" тұрды, сонымен қатар, ұзын, қырылатын тырнақтары болды, ал тырнақтары мойынға ілініп, кейіпкер Хромундрды драугарды мысық деп атауға итермеледі. Ұзын тырнақтарға ие болу тағы бір қайтыс болған жағдайда да кездеседі, Асвир (Асвитус) түнде тіріліп, асырап алған ағасы Асмундрға (Асмунд) шабуыл жасап, бетін тырнап, құлағының біреуін жыртып алды. Драугрлар көбінесе шiрулiк иіс шығарады, ол шiрiп бара жатқан дене иісіне ұқсайды. Қарт Карр жерленген үйіндісі қатты иіспен толы болды. Хардар сагасында Хорд Гримкелсонның екі қол астындағы адамдары Викинг Сотидің үйіндісіне кірмей жатып, одан "жел және иіс (одаун)" шығуынан көз жұмады. Hrómundar saga Gripssonar бойынша Трайнның "көмірі қорқынышты иіске толы" болды.

Пішіннің өзгеруі

Лакстаела сағасындағы өлі емес Вига Храпп Сумарлитасон (Қойғыш Храпп), қазынаның дәстүрлі сақшысынан өзгеше, жерленген жерінде қалып отырмай, Храпстадыр шаруашылығында тірілерге қауіп төндіріп аралап жүреді. Вига Храпптың әруағы, адам сияқты көздері бар еске айналуға қабілетті болған, ол кемемен өтіп бара жатқан Þorsteinn svarti/surt (Қара Торстейн) алдында пайда болып, отбасының Храпстадырға жетуіне кедергі келтіріп, кеменің батып кетуіне себеп болды деп есептеледі. Исландиялық әруақтарға, әсіресе еске айналуға қабілеттілік таныс. Исландиялық халық әңгімелеріндегі дрейгр қазіргі заманда ірі жалаңаштанған бұқаға, арқасы сынған, құлағы мен құйрығы жоқ сұр жылқыға, ал ұйықтап жатқан адамның кеудесіне отырып, құрбаны тұншығып кеткенше салмағы артатын мысыққа айналуы мүмкін.

Басқа сиқырлы қабілеттері

Драугарлар тірілердің түсіне кіре алады, ал бұл от тірілер мен өлгендер әлемі арасындағы кедергі құрайтын еді. Өлі емес Вига Храппр, Олафр Хёскульдссонның мақтанышынан қашу үшін жерге сіңіп кету қабілетін көрсетті. Кейбір драугарлар қару-жараққа төзімді келеді, және осындай қаһарлы қарсыластың алдында тұруға қажетті күш пен батылдық тек батырдың ғана қолынан келеді. Аңыз бойынша, батыр көбінесе драугарды күресіп, қайтадан қабіріне жеткізіп, осылай жеңуге тиіс болған, себебі қарудың күші жетпейтін еді. Бұған Hrómundar saga Gripssonar-да жақсы мысал бар. Темір драугарға зиян келтіре алады, көптеген мистикалық жаратылыстар сияқты, бірақ оны тоқтатуға жеткіліксіз. Кейде батырға мәйітті әдеттен тыс жолмен жою талап етіледі. Ең қолайлы жолы – драугардың басын кесіп, денесін өртеу және күлін теңізге тастау – драугардың толығымен өлгенін және жойылғанын қамтамасыз ету мақсатында.

Жүріс-тұрысы мен мінез-құлқы

Кез келген қатыгез, жаман мінезді немесе ашкөз адам драугрға айналуы мүмкін. Арманн Якобссон атап өткендей, "ортағасырлық исландиялық әулеттердің көпшілігі зұлым немесе шеттетілген адамдар. Егер олар наразы немесе зұлым болмаса, олар таныс емес болатын".

Ашкөздік

Драухрдың басты себебі - қызғаныш пен ашкөздік. Ашкөздік оны қабір тонауға тырысатын кез келген адамға қатал шабуыл жасауға мәжбүр етеді, бірақ драур сонымен қатар тірілерге деген құштарлықпен туындайтын өмірлік нәрселерге деген құмарлықты білдіреді. Олар сондай-ақ орасан зор және тойына алмайтын ашкөздік танытады, бұл Аран мен Асмундтың кездесуінде көрінеді, егер біреу өлген жағдайда, екіншісі үш күн бойы қабірдің ішінде сергек отыратын болады деп ант берген семсер ағайындары. Аран қайтыс болған кезде Асмунд өзінің мүліктерін алып келді – тулар, қарулар, бүркіт, итті және жылқы – содан кейін үш күн күтуге кірісті.

Бірінші түнде Аран орындығынан тұрып, бүркіт пен итті өлтіріп жеді. Екінші түнде ол қайтадан орындығынан тұрып, жылқыны өлтірді және оны бөліктерге бөлді, содан кейін жылқы етін тістерімен үлкен тілімдермен шайнады, ол жеп жатқанда аузынан қан ағып жатты. Үшінші түнде Асмунд өте шаршады, ал ол білген бірінші нәрсе – Аран оны құлақтарынан ұстап, жыртып алды.

Қанды аң

Драухрдың құрбандары тек оның үйіне басып кіргендермен ғана шектелмеді. Көшпенді өлместер малдарды өлтіріп, жануарларды мініп немесе жарым-жартылай терісі сыпырылған қорқынышты түрде қуу арқылы құртты. Шопандардың міндеттері оларды түні бойы сыртта ұстады, сондықтан олар өлместердің ашкөздігі мен жек көруіне ең көп ұшырады: Терольфтің денесін тасымалдауға қолданылған өгіздерді демон-перілер өлтірді, ал оның қабіріне жақындаған әрбір жануар ақылдан безіп, өлімге дейін айқайлады. Хваммдегі шопан көбінесе Торольфтің артынан қуа жүгіріп үйге оралатын. Бір күні сол күзде қой да, шопан да шаруашылыққа қайтып оралмады. Драухрдың қабіріне жақын мал жеген жануарлар оның ықпалынан есі кіргіш болуы мүмкін. Олар сондай-ақ, ақылдан адасып қалудан да өлуі мүмкін. Мысалы, Торольф оның қабір үстіндегі тостағанынан ұшып өткен құстарды құлатып өлтірді.

Отырған күйі және жаман көз

Өлген адамның draugr болатынын көрсететін басты белгі – дене көлденең жатпай, тік тұрған (Víga Hrappr) немесе отырысқан (Þórólfr) күйде табылса, ол қайтыс болған адамның қайта оралуы мүмкін екенін көрсетеді. Арманн Якобссон одан әрі draugr-дың дене күйін өзгерту, draugr-ды жою үшін қажетті немесе көмектесетін қадам екенін ұсынады, бірақ мұндай әрекет жаман көз тию қаупімен байланысты. Бұл қауіп Гламрдан қарғыс алған Греттер мысалында нақты айтылған, ал Þórólfr жағдайында оның ұлы басқаларды Þórólfr-дың отырған күйін түзету кезінде сақ болуға ескертеді, яғни бұл жайт тек меңзеледі.

Жою

Оларды одан әрі мазалаудан тоқтату үшін бас кесу қажет болған қайтыс болған draugr отбасы сагаларында жиі кездесетін тақырып. Исландияда дәстүр бойынша, жаңадан қайтыс болған адамның кеудесіне ашық темір қайшы қойылып, киімдерінің арасына сабан немесе бұтақ жасырылатын. Өлген адамның үлкен бақайлары бір-біріне байланатын немесе табандарына ине шаншылатын. Дәстүр бойынша, табын үш түрлі бағытта көтеріліп, түсіріліп, үйден шығарылғанда, мүмкін болатын draugr-дың бағыт сезімін шатастыру қажет. Өлгендердің қайтып келуін болдырмаудың ең тиімді жолы – мәйітті аяқтары алға қаратып шығаратын арнайы есік жасау деп есептелді. Кейін есік кірпішпен мөрленетін, осылай қайта оралудың жолы жабылатын. Бұл сенім Данияда пайда болып, содан кейін викинг мәдениетіне тарады деп болжанады, негізінде өлілер тек кірген жолымен ғана шыға алады деген идея жатыр. "Eyrbyggja saga"-да draugar "есік соттары" арқылы қуылған. Олар бірінен кейін бірі шақырылып, сотталып, осы заңды тәсілмен үйден шығарылатын. Содан кейін үйді қасиетті сумен тазартып, олар ешқашан қайтып келмеуі үшін шаралар қабылданды.