Фрейяның әшекейі: Брісінгамен туралы мифтер

Кіріспе

Солтүстік мифологиясындағы торк немесе алқа

Солтүстік мифологиясында Брисингэмен (немесе Брисингэ еркектері) – Фрейя қадірлісінің торк немесе алқасы. Атауы көне скандинав тілінен құралған, екінші бөлігі – "мен" – "(әсемдік) мойын сақинасы (қымбат металдан), торк". Бірінші бөлігінің этимологиясы белгісіз. Ол көне скандинав тіліндегі "брисингр" сөзінен туындаған болуы мүмкін, бұл "от" немесе "қызғылт сары" деген поэтикалық термин, "Проза Эдасының" көптеген қолжазбаларына қосылған анонимді өлеңді сөз тізімдерінде (þulur) еске алынады, соның арқасында Брисингэмен "жарық торк", "күндей торк" немесе осы сияқты аталады. Дегенмен, "брисингр" этноним болуы да мүмкін, онда "Брисингэ еркектері" – "Брисингтердің торкі"; "Беовульф" поэмасындағы көне ағылшын тіліндегі сәйкестік осы тұжырымды қолдайды, бірақ Брисингтер (көне норвег тілінде Brísingar) кім болғаны әлі де белгісіз.

Беовульф

Брисингамен англосаксондық эпоста «Бёуулф» да Brosinga mene деп аталады. «Бёуулф» поэмасындағы қысқаша айтылуы былай (аударма. Хауэлл Чикеринг, 1977):

«Бёуулф» поэты Ұлы Теодерик туралы аңыздарға нақты сілтеме жасайды. «Þiðrekssaga» сагасында батыр Хейм (ескі ағылшын тілінде Хамма) готтар патшасы Ерманаркқа («Eormanric») қарсы тұрып, оны тонағаннан кейін патшалығынан қашуға мәжбүр болады. Кейін Хама монастырға кіріп, ұрланған барлық қазынасын оларға сыйлайды. Дегенмен, бұл сагада осы әйгілі алқа туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Поэтикалық Эдда

Поэтикалық Эдданың «Þrymskviða» поэмасында, jötnar патшасы Þrymr Тордың Mjölnir балғасын ұрлайды. Фрейя Локиге оны іздеу үшін өз құсының қанатын (falcon cloak) береді; бірақ қайтып келген соң Локи Фрейяға Þrymr балғаны жасырғанын және оның орнына оған үйленуді талап еткенін айтады. Фрейяның ашуы соншалық, оның астындағы барлық ассирлердің сарайлары дірілдейді және Brísingamen мойын әшекейі оның мойнынан жұлынып түседі. Кейін Тор Фрейя кейпінде Jǫtunheimr-дегі тойға бару үшін Brísingamen-ді қарызға алады.

Эдда прозасы

Хусдрапа, Эдда прозасында ішінара сақталған скальдикалық өлең, Локидің Брисингаменді ұрлағаны туралы баяндайды. Бір күні Фрейя оянып, Брисингаменнің жоғалғанын байқағанда, оны іздеуге көмектесу үшін Хаймдаллдан жардәм сұрайды. Соңында олар ұрыны табады, ол өзін еске айналдырған Локи екені анықталады [Бұл мәтінде қайда жазылған? Көшірме керек]. Хаймдалл да еске айналып, Локимен күреседі. Сингастайндағы ұзақ шайқастан кейін Хаймдалл жеңіске жетіп, Брисингаменді Фрейяға қайтарады. Снорри Стурлусон бұл ежелгі өлеңді «Skáldskaparmál»-да келтіріп, осы аңыздың арқасында Хаймдалл «Фрейяның алқасын іздеуші» (Skáldskaparmál, 8-бөлім) деп, ал Локи «Брисингамен ұрысы» (Skáldskaparmál, 16-бөлім) деп аталатынын айтады. Ұқсас оқиға кейінірек жазылған «Сөрла таттыр» да кездеседі, онда Хаймдалл жоқ.

Қызым

Sörla þáttr – 14 ғасырдың соңында екі христиан дін қызметкері, Йон Тордсон мен Магнус Торхалсон жазған және жинақтаған Flateyjarbók қолжазбасындағы Олаф Триггвасон Сагасының кейінгі және толықтырылған нұсқасындағы қысқа әңгіме. Әңгіменің соңында христиан дінінің келуі дәстүр бойынша Рагнарёкке дейін сақталуға тиіс ескі қарғысты жояды. Фрейя Азиядағы адам, Азия елінің патшасы Одиннің сүйікті әйелі. Ол төрт эльф (Двалинн, Альфрик, Берлингр және Грер) жасаған алтын алқа сатып алғысы келгенде, оларға алтын мен күміс ұсынды, бірақ олар оны тек әрқайсысымен бір түн өткен жағдайда ғана сататындарын айтты. Ол алқамен үйге қайтып келді және ештеңе болмағандай үнсіз қалды. Бірақ Локи атты адам бұл туралы біліп, Одинге хабарлады. Патша Один Локиге алқаны ұрлауға бұйрық берді, сондықтан Локи Фрейяның бөлмесіне шыбыққа айналып кіріп, оны ұрлады. Фрейя алқасының жоғалып кеткенін байқағанда, патша Одинге шағымданды. Оның орнына Один оған екі патшаны, әрқайсысына жиырма патша қызмет ететіндей етіп, мәңгілікке соғысуға бұйырды, егер батыл христиандар соғысқа кіріп, оларды өлтірсе болмаса. Ол келісіп, алқаны қайтарып алды. Содан кейін патшалар Хёгни мен Хедин жүз қырық үш жыл бойы соғысты. Олар құлаған сайын қайта тұрып, соғыса берді. Бірақ соңында, үлкен тағдыр мен бақыты бар христиан иесі Олаф Триггвасон шомылдырылған халқымен келді, және христианның қолынан өлген адам мәңгілікке өлді. Осылайша, христиан дінінің келуімен, ескі діннің қарғысы жойылды. Содан кейін патша Олаф өз патшалығына қайтып оралды. Хёгни мен Хединнің шайқасы туралы бірнеше ортағасырлық деректерде айтылады, оның ішінде скальдтық өлеңдерде – «Рагнарсдрапа», «Скалскапармал» (49-бөлім) және «Gesta Danorum»: король Хёгнидің қызы Хильдраны король Хедин ұрлап алады. Хёгни Хединмен аралда соғысуға келгенде, Хильдра әкесіне Хединнің атынан бейбітшілік үшін алқа ұсынуға келеді; бірақ екі патша соғыса береді, ал Хильдра өлгендерді қайта тірілтіп, оларды Рагнарёкке дейін соғыстыруға мәжбүрлейді. Бұл ертеректегі деректердің ешқайсысында Фрейя немесе король Олаф Триггвасон туралы есімдер кездеспейді, ал бұл тарихи тұлға 10 ғасырда Норвегия мен Исландияны христиан дініне өткізген.

Sörla þáttr is a short story in the later and extended version of the Saga of Olaf Tryggvason in the manuscript of the Flateyjarbók, which was written and compiled by two Christian priests, Jon Thordson and Magnus Thorhalson, in the late 14th century. In the end of the story, the arrival of Christianity dissolves the old curse that traditionally was to endure until Ragnarök. Freyja was a human in Asia and was the favorite concubine of Odin, King of Asialand. When this woman wanted to buy a golden necklace (no name given) forged by four dwarves (named Dvalinn, Alfrik, Berlingr, and Grer), she offered them gold and silver but they replied that they would only sell it to her if she would lie a night by each of them. She came home afterward with the necklace and kept silent as if nothing happened. But a man called Loki somehow knew it, and came to tell Odin. King Odin commanded Loki to steal the necklace, so Loki turned into a fly to sneak into Freyja's bower and stole it. When Freyja found her necklace missing, she came to ask king Odin. In exchange for it, Odin ordered her to make two kings, each served by twenty kings, fight forever unless some christened men so brave would dare to enter the battle and slay them. She said yes, and got that necklace back. Under the spell, king Högni and king Heðinn battled for one hundred and forty three years, as soon as they fell down they had to stand up again and fight on. But in the end, the Christian lord Olaf Tryggvason, who has a great fate and luck, arrived with his christened men, and whoever slain by a Christian would stay dead. Thus the pagan curse was finally dissolved by the arrival of Christianity. After that, the noble man, king Olaf, went back to his realm. The battle of Högni and Heðinn is recorded in several medieval sources, including the skaldic poem Ragnarsdrápa, Skáldskaparmál (section 49), and Gesta Danorum: king Högni's daughter, Hildr, is kidnapped by king Heðinn. When Högni comes to fight Heðinn on an island, Hildr comes to offer her father a necklace on behalf of Heðinn for peace; but the two kings still battle, and Hildr resurrects the fallen to make them fight until Ragnarök. None of these earlier sources mentions Freyja or king Olaf Tryggvason, the historical figure who Christianized Norway and Iceland in the 10th Century.

Археологиялық дерек

1000 жыл шамасында Швецияның Эстергётланд аймағындағы Хагебихогада бір Völva зор сән-салтанатпен жерленген. Ол өзінің құлпынасымен бірге, жылқы, арба және араб қола құмырасы сияқты көптеген байлықтармен де жерленген. Сонымен қатар, мойнына кең әшекей алқа тағынған әйелді бейнелейтін күміс медальон да болған. Мұндай алқаны Темір дәуірінде тек ең беделді әйелдер ғана таққан, ал кейбіреулер оны Фрейяның Брисингамен алқасы деп түсіндіреді. Медальон Фрейяның өзінің бейнесі болуы мүмкін.

Қазіргі заманның ықпалы

Алан Гарнер 1960 жылы жарық көрген «Бризингменнің таңғажайып тасы» атты балалар фантастикалық романын жазды. Диана Паксонның «Бризингэмэн» романында Фрейя және оның білезігі суреттелген. Black Phoenix Alchemy Lab-та «Бриссингамен» деп аталатын хош иіс майы бар. Фрейяның «Брисингэмен» алқасы Бетси Тобиннің «Исландия» романында маңызды рөлде көрінеді, онда алқаның айтарлықтай қорғаныш күші бар екені айтылады. «Брисингмен» Джоэл Розенбергтің «Сырмалы жолдарды сақтаушылар» кітап сериясындағы маңызды элемент болып табылады. Онда жұлдыздар шағанағы үшін жасалған жеті асыл тас бар. Фрейя оларды жеті бөлек асыл тасқа бөліп, бүкіл әлемге жасырып қойды, себебі олар біріккенде ғаламды өз иесінің қалауынша өзгертуге қабілетті күшке ие. Кітаптың сюжеті олардың біреуін табу және Локи мен басқа скандинавиялық кейіпкерлерден сақталанып, олардың күшімен не істеу керектігін шешу туралы. Кристофер Паолинидің «Мұрагерлік циклы» еңбегінде «brisingr» сөзі отты білдіреді. Бұл сөз «бриссинга» сөзінен туындаған болуы мүмкін. Урсула Ле Гуиннің «Семлидің алқасы» деген қысқа әңгімесі, оның «Роканнның әлемі» романының бірінші бөлігі, басқа планетадағы «Брисингэмен» оқиғасының қайта баяндалуы болып табылады. «Брисингэмен» «Yu Gi Oh!» карта ойынында «Сордикалық реликвия Брисингмен» картасы ретінде бейнеленген. «Брисингэмен» MMORPG Ragnarok Online ойынының құрамына кірді, ол «Құдай нысаны» деп саналады. Ойын негізінен скандинавия мифологиясына негізделген. «Firefly Online» ойынында Химинбьёрг жүйесіндегі планеталардың бірі (герман мифологиясының кейіпкерлерінің есімдерімен аталған планеталар бар) «Брисингэмен» деп аталды. Ол жұлдыздан үшінші орында орналасқан және Фрейя, Беовульф және Альберих атты серіктері бар. «Брисингэмен» — «Castlevania: Lament of Innocence» видео ойынында табылған және қолданылатын нысан. Француз комиксі «Freaks' Squeele»-де Валькирия кейіпкері маңдайына бекітілген сәндік оғаш торқаны ұстап, костюмін өзгерту қабілетіне ие болады, ол «Бризингэмен» деп аталады.

Alan Garner wrote a children's fantasy novel called The Weirdstone of Brisingamen, published in 1960, about an enchanted teardrop bracelet. Diana Paxson's novel Brisingamen features Freyja and her bracelet. Black Phoenix Alchemy Lab has a perfumed oil scent named Brisingamen. Freyja's necklace Brisingamen features prominently in Betsy Tobin's novel Iceland, where the necklace is seen to have significant protective powers. The Brisingamen feature as a major item in Joel Rosenberg's Keepers of the Hidden Ways series of books. In it, there are seven jewels that were created for the necklace by the Dwarfs and given to the Norse goddess. She in turn eventually split them up into the seven separate jewels and hid them throughout the realm, as together they hold the power to shape the universe by its holder. The book's plot is about discovering one of them and deciding what to do with the power they allow while avoiding Loki and other Norse characters. In Christopher Paolini's The Inheritance Cycle, the word "brisingr" means fire. This is probably a distillation of the word brisinga. Ursula Le Guin's short story Semley's Necklace, the first part of her novel Rocannon's World, is a retelling of the Brisingamen story on an alien planet. Brisingamen is represented as a card in the Yu Gi Oh! Trading Card Game, "Nordic Relic Brisingamen". Brisingamen was part of MMORPG Ragnarok Online lore, which is ranked as "God item". The game is heavily based from Norse mythology. In the Firefly Online game, one of the planets of the Himinbjörg system (which features planets named after figures from Germanic mythology) is named Brisingamen. It is third from the star, and has moons named Freya, Beowulf, and Alberich. The Brisingamen is an item that can be found and equipped in the video game, Castlevania: Lament of Innocence. In the French comics Freaks' Squeele, the character of Valkyrie accesses her costume change ability by touching a decorative torque necklace affixed to her forehead, named Brizingamen.