Кіріспе

Танзанит – зоизит минералының көк түстен күлгін түске дейінгі нұсқасы, ол өте күшті трихроизммен ерекшеленеді. Кристаллдың бағытына байланысты көк, күлгін және бордо түстерде көрінеді. Танзанитті әртүрлі жарық жағдайында қарағанда да әртүрлі түстерде көруге болады. Флуоресценттік жарықта көк түстері анық байқалады, ал күлгін түстері шам жарығында жақсы көрінеді. Шикі күйінде танзанит қызыл қоңырдан мөлдір түске дейін болады, сондықтан оның қоңыр "төбесін" жою және тастың көк-күлгін түсін ашып көрсету үшін оны қыздырып өңдеу қажет. Бұл бағалы тасқа "Танзанит" деген атты Tiffany & Co. компаниясы оны тапқан Танзания елінің құрметіне берген. Тиффанидің маркетинг бөлімі "көк күлгін зоизит" ғылыми атауының тұтынушылар үшін жеткілікті тартымды емес деп ойлады және оны 1968 жылы нарыққа енгізді. 2002 жылы Американың асыл тастар сауда қауымдастығы танзанитті желтоқсан айының туған тасы деп таңдады, бұл 1912 жылдан бергі туған тастар тізіміне енгізілген алғашқы өзгеріс болды.

Геология

Танзанит шамамен 585 миллион жыл бұрын Эдиакаран кезеңінің ортасында, болашақта Килиманджаро тауы болып қалатын аймақтағы күшті тектоникалық қозғалыстар мен жоғары температураның әсерінен пайда болды. Бұл минерал салыстырмалы түрде күрделі геологиялық ортада кездеседі. Кен орындары көбінесе изоклинальды жиырылған жерлердің "бүгілген бөлігінде" табылады.

Ашылу

Танзаниттің табылғаны туралы көптеген әңгімелер бар, бірақ Танзания үкіметі тек біреуін ғана мойындайды. 1967 жылдың қаңтар айында Джуманне Мхеро Нгома (алғашқыда Саме ауданының тұрғыны, Килиманджаро) сол кездегі Аруша облысының (қазіргі Маниара облысы) Китето ауданындағы Мерерани төбелерінде жылтыр көк тастарға кез болып, тапқан. Оған үш жылдан кейін сол кездегі президент Юлиус Ньерре тарапынан мойындау куәлігі және оның еңбегі үшін 50 000 танзаниялық шиллинг ақшалай сыйлық берілді. 1984 жылы Танзания ғылым және технология комиссиясы оған ғылыми жаңалық ашқаны үшін сертификат тапсырды.

Коммерциялық тарихы

1967 жылдың шілдесінде Арушада тұратын гоандық тігінші және арасында алтын іздеумен айналысатын Мануэль де Суза, Арушаның оңтүстік-шығысында, Мерераниға жақын бір жотада көк және көкшіл-күлгін түсті асыл кристаллдардың мөлдір сынықтарын тапты. Ол минералдың оливин (перидот) екенін ойлады, бірақ одан кейін ол емес екенін түсінген соң, оны "думортиерит" (көк түсті асыл тас емес минерал) деп қорытындылады. Біраз уақыттан кейін тастарды Найробиде тұратын геолог-консультант және асыл тастар сатушы Джон Соулға көрсетті. Кейіннен Кенияның Цаво аймағындағы танымал рубин кен орындарын тапқан Соул, думортиерит пен кордиерит болу мүмкіндігін жоққа шығарды және үлгілерді әкесіне, Нью-Йорктегі Saks Fifth Avenue компаниясының вице-президенті Хайман Саулға жіберді. Хайман Саул үлгілерді Америка гемологиялық институтына алып барды, онда жаңа асыл тас минерал зоизиттің бір түрі екені анықталды. Гарвард университетінің, Британ мұражайының және Гейдельберг университетінің минералогтары да оны дұрыс анықтады, бірақ оны бірінші болып дұрыс анықтаған адам – Танзанияның Додома қаласындағы мемлекеттік геолог Ян МакКлауд болды. Ғылыми тұрғыдан "көк зоизит" деп аталатын асыл тасқа Луи Комфорт Тиффанидің шөбересі және Tiffany & Co компаниясының вице-президенті Генри Б. Платт "танзанит" деген атау берді. Ол асыл тастың сирек кездесетін және бірегей орнынан пайдалануды көздеді, сондай-ақ "көк зоизит" (мүмкін "көк өз-өзіне қарсы" деп айтылуы мүмкін) жақсы сатылмауы мүмкін деп ойлады. Tiffany компаниясының алғашқы жарнамасында танзанитті екі жерде табуға болатыны жазылған: "Танзанияда және Tiffany-де". 1967 жылдан бастап Танзанияда екі миллион караттан астам танзанит өндірілді, бірақ 1971 жылы Танзания үкіметі кен орындарын мемлекеттік меншікке алғанға дейін.

Танзанит кен өндірудің дамуы

1990 жылы Танзания үкіметі танзанит кендерін төрт бөлімге бөлді: А, В, С және D блоктары. А және С блоктары ірі операторларға берілді, ал B және D блоктары жергілікті кеншілерге қалдырылды. 2005 жылы үкімет C блогының жалға беру шартын TanzaniteOne компаниясына жаңартты, компания жалға алу және өндіру лицензиясы үшін 40 миллион АҚШ долларын төледі. 2003 жылдың маусым айында Танзания үкіметі өңделмеген танзанитті Үндістанға экспорттауға тыйым салатын заң енгізді. (Көптеген асыл тастар сияқты, танзаниттің көпшілігі Джайпурда өңделеді.) Бұл тыйым салудың себебі – жергілікті өңдеу қуаттылықтарын дамытуға ынталандыру, осылайша экономиканы жандандыру және пайданы қайтару. Бұл тыйым екі жыл бойы кезең-кезеңмен енгізілді, осы уақытқа дейін тек 0,5 граммнан асатын тастарға ғана әсер етті. 2010 жылы Танзания үкіметі бір грамнан астам салмақты тас экспорттауға тыйым салды. TanzaniteOne Mining Ltd компаниясы Richland Resources компаниясына тиесілі, бірақ 2010 жылы Танзанияда қабылданған заң бойынша олар тау-кен өндіру лицензиясының 50%-ын Танзания мемлекеттік тау-кен компаниясына (Stamico) беруге міндетті болды. 2011 жылы өндіріс көлемі 24 миллион долларды құрады. Қауіпсіздікті жақсарту және контрабанданың алдын алу үшін кен орындарының айналасына қоршау қабырғасы салынғаннан кейін, өндіріс 2018 жылдан 2019 жылы рекордтық деңгейге дейін өсті. 2020 жылдың 24 маусымында әлемдегі ең ірі танзанит тасы үшін жаңа рекорд орнатылды. Шағын кенші Саниу Лайзер екі тасты қазып алды, олардың салмағы және болды, және оларды Танзания Үкіметіне Тау-кен министрлігі арқылы 7,74 миллиард теңгеге (3,35 миллион АҚШ доллары) сатты, бұл 2005 жылы TanzaniteOne компаниясы тапқан рекордты асып түсті. Танзаниттің жалпы қоры 2018 жылы жарияланған есеп бойынша бағаланды. C блогы, ең үлкен кен орны, 2040 жылдарға дейін созылатын Шахтаның өмір сүру мерзімімен (LOM) бағаланды.

Құнға әсер ететін факторлар: сыныптау

Түсті асыл тастарды бағалаудың жалпыға қабылданған әдісі жоқ. TanzaniteOne компаниясы, танзанит нарығындағы маңызды коммерциялық ойыншы, өзінің коммерциялық емес еншілес компаниясы Tanzanite Foundation арқылы өз түс бағалау жүйесін енгізді. Жаңа жүйенің түс бағалау шкалалары танзанит түстерін көкшіл-қызғылт, индиго және қызғылт-көк түстерінің аралығында бөліп көрсетеді. Танзаниттегі қалыпты негізгі және қосалқы түстер көк және қызғылт түсті болып табылады. Өңделмеген танзанит – трихроизмді асыл тас, яғни анизотроптық кристалға кіретін жарық әртүрлі бағыттарда сындырылады, әрқайсысы үш оптикалық ось бойында әртүрлі түсті сіңіреді. Осы құбылыстың нәтижесінде әртүрлі үлгілерде күлгін, қызғылт, индиго, көк, бирюза, жасыл, сары, қызғылт, қызыл және қоңыр түстердің көптеген түрлері байқалды. Қыздырудан кейін танзанит дихроизмді болады. Дихроизмдік түстер қызғылттан көкшіл-қызғылт, индиго және қызғылт-көкке дейін, содан кейін көк түске дейін өзгереді. Түсті асыл тастардың тазалығын бағалау көзбен көрінбейтін кірікпелердің болмауына негізделген, яғни асыл тас кірікпелер көзбен көрінбесе (20/20 көру қабілеті болған жағдайда) мінсіз деп есептеледі. Сирек жағдайларда, сапалы танзанит қыздыру кезінде көк немесе қызғылт негізгі түске ие болады, көбінесе көк немесе қызғылт қосалқы түспен бірге. Мұндай жасыл танзаниттер коллекционерлер нарығында құнды, бірақ коммерциялық сатып алушылар үшін көбінесе қызығушылық тудырмайды. Пеште жылумен өңдеу әдетте 30 минут бойы жүргізіледі. Тастарда жарықтар мен көпіршіктер болмауы керек, өйткені олар пеште қыздыру кезінде жарылып, жарықтардың/көпіршіктердің көлемі ұлғаюы мүмкін. Алғашқы кезде жер бетіне жақын табылған кейбір тастар (қазір D блогы деп аталатын аймақта) жылумен өңдеуді қажет етпей, асыл тас сапасы көк түсті болды, бұл аймақтағы өрт салдарынан тастардың жер астында қыздырылуынан туындаған болуы мүмкін. Осыдан "D блогы" тастары танзаниттің кішкентай тау-кен аймағының басқа аймақтарында табылған танзанитке қарағанда бағалы деген ой пайда болды. Жылумен өңдеу кең таралғандықтан, ол бағаға әсер етпейді және дайын асыл тастар жылумен өңделген деп есептеледі. Американың гемологиялық институты жылу көзі гемологиялық тұрғыдан анықталмайтынын, бірақ оның кең таралғандығына байланысты болжам жасалатынын мәлімдейді. Танзанит басқа да өңдеу түрлеріне де ұшырауы мүмкін. Жақында AGTA және AGL зертханаларында жабынмен жабылған танзаниттер табылып, тексерілді. Түсті жақсарту үшін рентгендік флуоресценция арқылы анықталған кобальттан тұратын жұқа қабат жағылған. "Жабындар, әсіресе, тұрақты болып саналмайды" деп атап өтілді және АҚШ-та сату орнында ашып көрсету талап етіледі.

Танзаниттегі плейхоризм

Плеохроизм – тасқа түсетін жарықтың бұрышына қарай әртүрлі түстерде көрінетін физикалық қасиет. Танзанит – плеохроизмдік асыл тас. Көптеген танзаниттер бір бағыттан қарағанда көк түсті болады, ал басқа бағыттан қарағанда күлгін немесе қызыл түске өзгеруі мүмкін. Осы физикалық ерекшеліктер тасты кесу процесін қиындатады, себебі ең жақсы түсті таңдау мәселесі туындайды. Асыл тастың түсі, кесу кезінде жарық қалай шағылыстырылғанына байланысты өзгереді.

Көмектеме және кобальтпен қапталған танзанит

2020 жылға дейін танзанит зертханада сәтті синтезделмеген, сондықтан барлық нағыз танзанит табиғи түрде кездеседі. Дегенмен, танзаниттің сирек кездесуі мен нарықтағы сұранысы оны түрлі жолдармен имитациялауға әкелді. Осы мақсатта кубикалық цирконий, синтетикалық шпинель, итрий алюминий гранаты және боялған шыны сияқты материалдар қолданылады. Тасқа дихроскоп арқылы жасалған тест оларды нағыз танзаниттен оңай ажыратады, себебі тек танзанит қана қосқырылымды болып көрінеді: дихроскоптың екі терезесі нағыз танзанитті қарағанда әртүрлі түстерді (бір терезе көк, екіншісі күлгін) көрсетеді, ал имитацияланған тастардың барлығы біртұрлымды және екі терезенің де бірдей түспен (күлгін) көрінуіне себеп болады. Синтетикалық форстерит (оливиннің магнийге бай құрамы) де танзанит ретінде сатылады және оған ұқсас көрінеді. Оны танзаниттен үш тәсілмен ажыратуға болады. Біріншісі – рефрактометрді пайдалану: форстерит 1,63-тен 1,67-ге дейінгі сыну көрсеткішін көрсетеді, ал танзанит 1,685-тен 1,707-ге дейін жоғары көрсеткішті көрсетеді. Екінші тәсіл – Ханеман сүзгісін қолдану: осы сүзгі арқылы нағыз танзанит қызғылт-сары түсті, ал форстерит жасыл түсті болып көрінеді. Үшінші тәсіл – кесілген тасты оның тәжіндегі граней арқылы қарап, стандартты зергерлік лупа арқылы тастың арт жағындағы павильондық кесінділерді қарау: форстерит екіұштылық көрсетеді, бұл павильондық кесінділерді «қос көрініспен» көрсетеді, ал танзаниттің екіұштылығы төмен болғандықтан мұндай ерекшелік байқалмайды. Танзаниттің төмен сапалы түрлері кейде кобальт қабатымен күшейтіледі, себебі кобальт көк түстің тереңдігін арттырады. Кобальт қабаты осы тастарға жақсы жабыспайды және уақыт өте келе тозады, нәтижесінде тастың түсі айтарлықтай азаяды. Бұл әлі де танзанит болғанымен, кобальтпен қаптау практикасы, егер жақсы жарнамаланбаса, алдаушылыққа жатады.