Кіріспе

Американдық дәрігер, профессор және ботаник Бенджамин Смит Бартон (10 ақпан 1766 – 19 желтоқсан 1815) – американдық ботаник, табиғатты зерттеуші және дәрігер. Ол Америка Құрама Штаттарында табиғат тарихы пәнін оқыған алғашқы профессорлердің бірі болды және елдегі ең ірі ботаникалық үлгілер жинағын құрды. Ол ботаника бойынша алғашқы американдық оқулықты жазды.

Ерте өмір

Бартонның әкесі, пастор Томас Бартон, 1751 жылы Пенсильвания штатының Норристаун қаласының жанында мектеп ашқан, Карикмакростан келген ирланд иммигранты еді. Оның анасы Эстер Риттенхаус, астроном Дэвид Риттенхаус әпкесі болған. 1780 және 1782 жылдар аралығында Бартон Пенсильвания штатының Ланкастер қаласындағы Йорк академиясында оқыды, онда ол сурет салуға қабілетті екенін және табиғи тарих үлгілерін жинауға қызығушылық танытты. Екі жыл өткен соң, ол Филадельфия медицина мектебінің колледжіне түсіп, Томас Шиппеннен медицинаны оқыды және 1785 жылы Бенджамин Раштың лекцияларына қатысты. Жасырағы Бартон өзінің ағасы Дэвид Риттенхауспен бірге болды, ол 1785 жылы Пенсильванияның батыс шекарасын зерттеуге жіберілген еді. Оның саяхаттары оны өмір бойына американдықтарға қызығушылық танытуға жетеледі. 1786 жылы Бартон Эдинбург университетіне ауысып, екі жыл оқығаннан кейін қаржылық қиындықтар мен екі профессормен келіспеушіліктерге байланысты дипломсыз кетіп қалды. Эдинбургтен кеткеннен кейін Бартон Геттинген университетінде оқыған-оқпағаны белгісіз. Ол Геттингенде медициналық диплом алғаны туралы халықтың пікіріне қарсы болған емес, бірақ мұндай жазбалар табылмады. Дегенмен, ол Португалиядағы Лиссабон академиясынан диплом алды және Киль университетінен құрметті дипломмен марапатталды.

Медициналық мансап

1789 жылы Филадельфияға оралған Бартон медицинамен айналысты. 1790 жылы Филадельфия дәрігерлер колледжінің мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол Адам Кунның орнын басып, Филадельфия колледжінде Табиғат тарихы және ботаника профессоры болды. Колледж және оның медициналық мектебі келесі жылы Пенсильвания университетімен бірікті. Екі жылдан кейін Бартон Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1796 жылдың басында Бартон Сэмюэл Пауэлл Гриффитттің орнын басып, Материя медика профессоры болды. Өзінің біліктілігінің жетіспеуінен ұялған Бартон 1796 жылдың тамызында Кильдегі Христиан Альбрехтс университетінен медицина докторы дәрежесін сатып алды. 1813 жылы Раш қайтыс болғаннан кейін Бартон Медицина теориясы мен практикасының профессоры болды, бірақ табиғат тарихы және ботаникадан дәріс беруді жалғастырды. Академиялық қызметімен қатар, ол 1798 жылдан 1815 жылы қайтыс болғанға дейін Пенсильвания ауруханасында дәрігер болып жұмыс істеді.

Шығармалары

Бартон АҚШ және Еуропаның табиғат зерттеушілерімен хат алмасып, өз заманының ғылыми әдебиетіне маңызды үлес қосты. 1803 жылы Бартон «Ботаника элементтері немесе өсімдіктердің табиғи тарихының жобалары» деген ботаника бойынша алғашқы американдық оқулығын жариялады. Бартонның табиғат тарихы және ботаника саласындағы жұмысына саяхатшы, ботаник және суретші Уильям Бартрам көбінесе көмектесті. Бартрам Бартонның 1803 жылғы «Ботаника элементтері» үшін Солтүстік Америка өсімдіктерінің суреттерін дайындады. 1798 жылдан 1804 жылға дейін Бартон АҚШ-тың дәрілік өсімдіктер туралы «Materia Medica-ға арналған очерктер жинағы» атты еңбегін жариялады. 1802 жылдан 1805 жылға дейін Бартон «Филадельфия медициналық және физикалық журналын» редакциялады, ал 1803 жылы Филадельфияның Америкалық Линней қоғамын құрды. Бартон анатомия және зоология саласына да қызығушылық танытты, 1796 жылы «Жыланға таңсық қабілеттер туралы естеліктер» атты еңбегін жариялады. 1803 жылы ол тіл білімі саласындағы салыстырмалы зерттеуін, «Кейбір ағылшын сөздерінің этимологиясы және олардың әртүрлі еуропалық, азиялық және американдық (үнді) халықтардың тілдеріндегі сөздермен байланысы» және «Америка тайпалары мен ұлттарының шығу тегіне жаңа көзқарас» (1797) атты алғашқы американдықтардың шығу тегі туралы мәтінді жариялады. Ол АҚШ-тағы ең көне ғылыми басылымдардың бірі – «Филадельфия медициналық және физикалық журналының» (1805–1808) редакторы болды. Бартон 1814 жылы Америкалық Антикварлық қоғамның мүшесі болып сайланды. Қоғам жинағында Бартонның бірнеше басылымдары, сондай-ақ «Филадельфия медициналық және физикалық журналының» толық жинағы сақталған.

Археология

Бартон археологиямен айналысты. 1787 жылы жарық көрген «Табиғи тарихтың кейбір аспектілері туралы байқаулар» атты алғашқы еңбегінде Огайодағы тарихқа дейінгі үйінділерді даниялықтарға қате жатқызғанмен, 1797 жылғы жұмысында (жоғарыда аталғандай) ол бұрынғы пікірін қайта қарастырып, үйінділерді салғандарды американдықтар екенін дұрыс анықтады. Ол бұл тұжырымды бірінші болып айтқан жоқ, бірақ үйінділердің өте көне екенін алғаш болып болжады, олар Джеймс Ушердің Киелі кітап бойынша жасаған уақыт есебінен бұрынғы заманға жатса керек деп санады. Нақты дәлелдердің болмауына қарамастан, Бартон американдықтардың Азиядан шыққандығы туралы пікір айтты, бұл кейінірек ғылыми қауымдастықтың қолдауына ие болды.

Тағайындаулар

Бартон 1789 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. Ол 1808 жылдан 1815 жылға дейін Филадельфия медициналық қоғамының президенті қызметін атқарды. 1812 жылы ол Швед Корольдік ғылым академиясының мүшесі ретінде сайланды.

Әр түрлі

1803 жылы, өзінің танымал экспедициясына дейін Мериуэтер Льюис Филадельфияға барып, Бенджамин Смит Бартонмен кездесті. Бартон Льюистің ботаника саласындағы білімін кеңейтуге және өсімдіктерді жинау дағдысын жетілдіруге көмектесті. Льюис 226 түрлі өсімдікпен оралды. Олар бүгінде Филадельфиядағы Ғылым академиясының Льюис және Кларк гербарийінде сақтаулы.

Өлім

1815 жылы Бартон Нью-Йорк қаласында туберкулезден қайтыс болды.

Мұра

Оның үлкен ағасы Уильям Бартон да Америка философиялық қоғамының мүшесі болды. Оның шешесінің інісі Дэвид Риттенхаус 1790 жылы қоғамның негізін қалаушы Бенджамин Франклин қайтыс болғаннан кейін Қоғамның екінші президенті болды. Оның ұлы Томас Пеннант Бартон (1803 жылы Филадельфияда дүниеге келді; 1869 жылдың 5 сәуірінде сол жерде қайтыс болды) көрнекті Шекспир кітапханасын жинады. Ол Шекспирдің ең сирек 2000-ға жуық басылымдарын қамтыды және шамамен 10 000 түрлі кітаптармен бірге Америкадағы ең маңызды жеке коллекциялардың бірін құрады. Ол өсиетімен, кітапхана оның өлімінен кейін оның шашырап кетпеуін қамтамасыз ете алатын мекемеге сатылуын тапсырды. Оның әйелі оның қалауын орындады, ал жинақ Бостон қалалық кітапханасымен сатып алынды, олар үшін арнайы бөлме бөлінді. Кітапхана туралы каталог және естелік жарияланды.