Кіріспе
4 ғасырдағы грек мүсіншісі Лисипп (/l//aɪ/'s//ɪ//p//ɒ//s/; ) – грек мүсіншісі. Скопас пен Праксителмен бірге ол классикалық грек дәуірінің ең ұлы үш мүсіншісінің бірі саналады, және бұл кезеңнен эллинистік дәуірге өтуге үлкен үлес қосты. Лисипптің өнерін зерттеу қиындықтарға толы, себебі оның стильін сақталған көшірмелерде анықтау өте қиын. Оның үлкен шеберханасы болған және көптеген шәкірттері жақын айналасында жұмыс істеген. Сонымен қатар, оның туындыларының көшірмелеріне сұраныс болған, олар оның өмірінде де, кейін эллинистік және римдік дәуірлерде де оның шеңберінен тыс жерлерден жеткізілген. 1972 жыл шамасында табылған «Жеңімпаз жас» немесе Гетти қоласы оның туындысы деп саналады.
Lysippos (/l//aɪ/'/s//ɪ//p//ɒ//s/; ) was a Greek sculptor of the 4th century BC. Together with Scopas and Praxiteles, he is considered one of the three greatest sculptors of the Classical Greek era, bringing transition into the Hellenistic period. Problems confront the study of Lysippos because of the difficulty in identifying his style in the copies which survive. Not only did he have a large workshop and many disciples in his immediate circle, but there is understood to have been a market for replicas of his work, supplied from outside his circle, both in his lifetime and later in the Hellenistic and Roman periods. The Victorious Youth or Getty bronze, which resurfaced around 1972, has been associated with him.
Өмірбаян
Шамамен б.з.д. 390 жылы Сикионда туған Лисипп жастық шағында қоладан бұйым жасаған. Ол өзінен-өзі мүсін өнерін үйреніп, кейін Аргос және Сикион мектебінің басшысы болды. Плинийдің сөзіне қарағанда, ол 1500-нен астам туынды жасаған, олардың барлығы қоладан жасалған. Зердешілер оның әдемілігі мен жоғары шеберлігін, сондай-ақ оның мүсіндерінің симметриясын, яғни үйлесімді тепе-теңдігін атап өткен. Олардың дене бітімі Поликлейт бейнелеген идеалдан жіңірек болған және пропорционалды түрде кішірек баспен келген, бұл оларға биіктей сезім сыйлаған. Ол қабақ қабаттары мен бақайша тырнақтарының ерекшеліктеріне назар аударуымен танымал болды. Оның шәкірті, Линдостан шыққан Харес, ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – Родос Колоссын салған. Бұл мүсін қазір сақталмағандықтан, оның бөліктері қоладан құйылған ба, әлде қола жақтан соғылып жасалған ба деген пікірталас әлі де жалғасуда.
Еңбек жолы мен мұрасы
Лисипп атақты мүсінші Поликлейттің ізбасары ретінде сол замандағы беделге ие болды. Оған жатқызылатын туындылардың арасында "Сан-Марк аттары", "Арқасын керген Эрос" (оның түрлі көшірмелері бар, ең жақсысы Британ мұражайында сақталады), "Агиас" (Дельфиде табылған және сақталған мәрмәр көшірмесі арқылы белгілі), оған ұқсас "Май құюшы" (Дрезден мен Мюнхенде), "Фарнездік Геркулес" (алғашқыда Каракалла термаларында орналастырылған, алайда қазіргі сақталған мәрмәр көшірмесі Неаполь ұлттық археологиялық мұражайында) және Апоксиомен (немесе "Қырқыш", Ватикан мұражайларындағы римдік мәрмәр көшірмесінен белгілі) бар. Лисипп сонымен қатар 17 метрлік Зевс және 7 метрлік Гераклтің қоладан жасалған алып мүсіндерімен де танымал болды, екеуі де Тарас қаласынан шыққан. Мұндай мүсіндердің бірінің ғана қалдығы бар – Гликонның "Шаршаған Геракл" (Фарнездік Геркулес) атты римдік көшірмесі, ол үшінші ғасырдың басындағы Римге тән қалың бұлшық еттерімен ерекшеленеді.
Лисипп каноны
Лисипп өзінің алдыңғысы Поликлеиттен гөрі нәзік стильді дамытты және бұл Лисипп каноны ретінде танылды. Ежелгі Плиний өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде Лисипптің өнерге жаңа канон енгізгенін жазды: "ескішеге қарағанда бас өлшемдерін кішірейте отырып, денелерді нәзік және құрғақ ету арқылы, белгілердің биіктігі көбірек сезіледі", бұл "Поликлейттің канонынан түбегейлі өзгеше дене пропорцияларының каноны" дегенді білдіреді. Лисипп дене пропорцияларының "сегіз басқа тең биіктіктегі" канонын қалыптастырған деп саналады.
Жеңімпаз жастар
1972 жылы «Жеңімпаз жас», «Гетти бронзасы» немесе итальяндықтардың айтуынша «Атлета ди Фано» табылған және Пол Геттидің ұсынысымен Гетти мұражайы сатып алынған. Бронза теңізден шығарылып, қалпына келтірілді. Мүсін табылған кездегі тотығудың көп болуы және оны қалың қабат жапқандықтан, ол ғасырлар бойы суда болған деген болжам жасауға болады. Бұл аса таңқаларлық емес, себебі археологтар тапқан классикалық бронза мүсіндердің көпшілігі Жерорта теңізінен суға тартылған. Мүсін сияқты құнды заттары бар кемелердің апатқа ұшырауы жиі кездесетін жағдай еді. Оларды табуға немесе қайтаруға мүмкіндік болмағандықтан, бұл туындылар ғасырлар бойы теңіз түбінде жатысқан. Зақымдаған тотығуды скальпельмен бетін механикалық түрде тазалау арқылы жоюға болады. Кейбір мамандар «Гетти бронзасы» Лисипптің туындысы немесе кеміндегісінде оның көшірмесі болуы мүмкін деп санайды, өйткені оның егжей-тегжейі оның стильіне және пропорция канонына сәйкес келеді. Лисипптің туындылары ежелгі дереккөздерде нақтылы бейнеленген, жіңішке және көбінесе созылған пропорциялы, көбінесе шектен тыс бет пішіндерімен сипатталған. Лисипптің туындыларында бейнеленген адамдардың бас өлшемдері оның ұстазы Поликлейттің туындыларындағыдан кішірек болған, себебі ол бас пен дене биіктігі арақатынасын 1:8 пропорциясында қолданған.