Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырдағы афиналық мүсінші Праксителс (/p//r//æ//k/'s//ɪ//t//iː//z/; Πραξιτέλης) Афиналық Кефисодоттың Ұлының ұлы, б.з.д. 4 ғасырындағы Аттика мүсіншілерінің ең танымал өкілі болды. Ол әйел денесін толық мөлшердегі мүсінде алғаш бейнелеген. Праксителге нақты атрибуцияланған ең бір мүсіні болмаса да, оның көптеген туындыларының көшірмелері сақталған; Плиний Ескісі сияқты бірнеше авторлар оның еңбектері туралы жазған, сондай-ақ оның түрлі танымал мүсіндерінің силуеттерімен әшекейленген сол дәуірдің монеталары да әлі бар. Праксител мен оның әдемі үлгісі, Теспиялық Фрине арасындағы болжамды қарым-қатынас, суреттен (Жером) комикалық операға (Сен-Сен) және көлеңке театрына (Доннай) дейінгі өнер туындыларында әртүрлі болжамдар мен интерпретацияларға шабыттандырды. Кейбір авторлар Праксител есімді екі мүсінші болғанын айтады. Бірі Пейдияның замандасы, ал екіншісі оның белгілі немересі. Грецияда әр буын сайын бірдей есімді қайталау жиі кездессе де, екі пікірдің де дұрыстығын растайтын нақты дәлел жоқ.

Күні

Праксителдің нақты мерзімдері белгісіз, бірақ Александр Македонскийдің тұсында ол жұмыс істемеген болуы мүмкін, себебі Александр Праксителді пайдаланғандығына ешқандай дәлел жоқ, ал ол осыны істеген болар еді. Плинийдің б.з.б. 364 жылғы жазбасы, шамасы, оның ең белгілі туындыларының біріне қатысты. Праксител бейнелеген кейіпкерлер Зевс, Посейдон немесе Фемис емес, Аполлон, Гермес және Афродита сияқты құрметті және жасы кіші қасиеттер болды. Ол, мүмкін, S қисығын ойлап тапқан. Праксител және оның оқушылары дерлік толығымен Парос мәрмәрінен жұмыс істеді. Сол кезде Парос кеніштері ең жақсы жағдайда болды, және мүсінші үшін Олимпиялық Герместен жасалған мәрмәрден артық ештеңе болмады. Праксителдің кейбір мүсіндерін суретші Никий бояды, және мүсіншінің пікірінше, олар осыдан үлкен пайда көрді.

Аполлон Сауроктонос

Праксителдің мүсінінің көшірмелері болып есептелетін басқа да туындылар Гермес пен Дионис сәбиі сияқты, тыныштықтағы әдемілік пен түсіндіріле алмайтын тартымдылықты көрсетеді. Олардың ең танымалдарының бірі – Аполлон Сауроктонос, яғни кесіртке өлтіруші. Ол ағашқа сүйеніп тұрған, қолындағы жебесімен кесірткеге мақсатсыз нұсқап жатқан жас жігітті бейнелейді. Бірінші ғасырға жататын бірнеше римдік көшірмелері белгілі, олардың ішінде Лувр мұражайындағы, Ватикан мұражайларындағы және Ливерпуль ұлттық мұражайларындағы мүсіндер бар. 2004 жылдың 22 маусымында Кливленд өнер мұражайы (CMA) Аполлон Сауроктонос есімді ежелгі қоладан жасалған мүсінді сатып алғанын хабарлады. Бұл туынды Праксителдің сақталған жалғыз толыққанды түпнұсқасы деп саналады, алайда мүсіннің жасалған мерзімі мен авторлығын анықтау бойынша зерттеулер жалғастырылуда. Бұл мүсін 2007 жылы Париждегі Лувр мұражайы ұйымдастырған Праксител көрмесіне қойылуы тиіс еді, бірақ Грекия тарапынан мүсіннің тарихы мен заңды иесіне қатысты талас туғандықтан, француз тарапы оны көрмеден шығарып алды.

Аполлон Ликей

Аполлон Ликей немесе Ликиялық Аполлон, ағашқа сүйеніп жатқан тағы бір Аполлон бейнесі, көбінесе Праксителге жатқызылады. Онда құдай тірекке (ағаш діңгегіне немесе үш аяқты тұғынға) сүйеніп, оң қолы басының үстіне тиіп, шашы балалар шашына тән кесіммен жоғарыдан өрілген. Ол "Ликиялық" деп аталады, Ликияның өзінен емес, Лукиан сипаттаған және Афина гимназияларының бірі – Ликейде көрсетілген жоғалған туындымен байланысты болғандықтан.

Капитолийлік сатир

Римдегі Капитолийдегі Сатир мүсіні Праксителдің сатир мүсіндерінің бірінің көшірмесі саналады, бірақ оның туындыларының тізімінде табылмайды. Сонымен қатар, стилі қатаң әрі нашар; Луврдегі торсода одан әлдеқайда жақсырақ көшірмесі бар. Бұл туындының позасы мен мінезі, әрине, Праксител мектебінің ерекшеліктерін көрсетеді.

Лето, Аполлон және Артемида

Аркадиядағы Мантиниядағы қазба жұмыстары Праксителдің Лето, Аполлон және Артемида тобының негізін ашты. Бұл негізді, әрине, ұлы мүсіншінің өзі емес, оның көмекшілерінің бірі жасаған. Дегенмен, ол әдемі және тарихи құндылығы бар. Паузания (VIII. 9, I) осы негізді былай сипаттайды: "Статуяларды қолдап тұрған негізде Музалар мен Марсия флейтада (аулои) ойнап жатыр." Аполлонды, Марсиясты, бір құлды және Музалардың алтысын бейнелейтін үш тақта сақталған, ал қалған үшті ұстаған тақта жоғалып кеткен.

Леконфилд бас

Леконфилд басы (Книд Афродитасының басы, 2007 жылы Луврде өткен көрмеге қосылған) Ұлыбритания, Батыс Сассекс, Петворт үйінің Қызыл бөлмесінде Адольф Фуртвенглердің пікірінше, стилі мен сапасы бойынша Праксителдің өзі жасаған туындысы болуы мүмкін. Петворттағы грек ескілігінің маңызды бөлігі саналатын Леконфилд басы, 1755 жылы Римдегі Гавин Гамильтоннан сатып алынған делінеді.

Абердин бастауы

Британ мұражайындағы Абердин басы, Гермес немесе жас Геракл басы болсын, Олимпиядағы Гермеспен көзге түсетін ұқсастығы арқасында Праксителмен байланыстырылады.

Антикираның Артемидасы

Паузанийдің мәліметінше, Фокиданың Антикира қаласындағы Артемида ғибадатханасында Праксител жасаған Артемиданың мүсіні болған. Мүсінде қалыңдық қолдарында машақ пен садақ ұстаған, ал аяқтарының түбінде иттің бейнесі салынған. Бұл мүсіннің сыртқы келбеті б.з.д. II ғасырға жататын қаланың қола монетасынан белгілі. Жақында табылған б.з.д. III-II ғасырларға жататын арнау жазуы Антикиядағы қалыңдықты Артемида Элейтия деп атап көрсетеді.

Белгісіз атрибуциялар

Витрувий (VII, 13) Маусолос кесенесінде Праксителдің есімді суретші ретінде тізген, ал Страбон (XIV, 23, 51) оған Эфестегі Артемида храмының барлық мүсіндік әшекейлеуін жатқызады. Бұл айтулардың көпшілігі күмәнді деп есептеледі.

Римдік көшірмелері

Бұл туындылардан өзге, ежелгі авторлардың жазбаларында Праксител есімімен аталған және Рим дәуірінен сақталған Гермес, Дионис, Афродита, сатирлер, нимфалар сияқты көптеген мүсіндерде Праксител стилінің алуан түрлерін көруге болады.