Грек мәрмәр Aphrodite мүсіні: Милос Венерасы

Кіріспе

Ежелгі грек мармар мүсіні, Афродита құдайы – Милоның Венерасы немесе Мелостың Афродитасы – эллинистік кезеңде жасалған ежелгі грек мәрмәр мүсіні. Оның нақты мерзімі белгісіз, бірақ қазіргі айналымдағы пікір оны б.з.д. II ғасырында, шамамен б.з.д. 160-110 жылдар аралығында жасалған деп санайды. Ол 1820 жылы Грекияның Милос аралында қайта жаратылды және 1821 жылдан бері Лувр мұражайында қойылған. Табылғанынан бері ол әлемдегі ежелгі грек мүсіндерінің ең танымал туындыларының біріне айналды. Милолық Венера грек махаббат құдайы Афродитаны бейнелейді деп есептеледі, оның римдік баламасы Венера болды. Пария мәрмәрінен жасалған мүсін, өмірден үлкен, екі метрден астам биіктікте тұр. Мүсіннің екі қолы да жоқ. Бұл жоғалған қолдардың бастапқы орны белгісіз. Мүсін бастапқыда Афродитаның алауыздық алмасын ұстап тұрғаны бейнеленген, себебі оның жанында алма ұстаған мәрмәр қол табылды; жақында жүргізілген ғылыми талдау осы қолдың мүсіннің бөлігі екенін растады. Мүсіннің жанында табылған, қазір жоғалған жазу негізінде, ол Меандр өзенінің Антиохиясынан шыққан Александросқа тиесілі деп есептеледі, бірақ жазудағы есім нақты емес және оның Венерамен байланысы даулы. Милолық Венера Наполеон соғыстарынан кейін Луврдің ежелгі өнер коллекциясының маңызды бөлігіне айналды, ал оның даңқы фотосуреттер мен үш өлшемді көшірмелер арқылы тарады. Мүсін 70-тен астам өлеңге шабыттандырды, 19 ғасыр өнеріне және 20 ғасырдың басындағы сюрреализм қозғалысына әсер етті, сондай-ақ фильм мен жарнаманы қоса алғанда, түрлі заманауи өнер жобаларында пайда болды. Мүсінді көпшілік жоғары бағаласа да, ғалымдар оны сынға алды. Табылған кезде Венера классикалық шедевр деп есептелгенімен, эллинистік кезеңге жатқызылғаннан кейін классиктер Венераны ескі жазбаларда аталған мүсіндерді зерттеуге басымдық берді, тіпті олар Венерадан техникалық тұрғыдан нашар көшірмелер ретінде сақталған болса да.

Ancient Greek marble statue of the goddess Aphrodite

The Venus de Milo or Aphrodite of Melos is an ancient Greek marble sculpture that was created during the Hellenistic period. Its exact dating is uncertain, but the modern consensus places it in the 2nd century BC, perhaps between 160 and 110 BC. It was rediscovered in 1820 on the island of Milos, Greece, and has been displayed at the Louvre Museum since 1821. Since the statue's discovery, it has become one of the most famous works of ancient Greek sculpture in the world. The Venus de Milo is believed to depict Aphrodite, the Greek goddess of love, whose Roman counterpart was Venus. Made of Parian marble, the statue is larger than life size, standing over high. The statue is missing both arms. The original position of these missing arms is uncertain. The sculpture was originally identified as depicting Aphrodite holding the apple of discord as a marble hand holding an apple was found alongside it; recent scientific analysis supports the identification of this hand as part of the sculpture. On the basis of a now lost inscription found near the sculpture, it has been attributed to Alexandros from Antioch on the Maeander, though the name on the inscription is uncertain and its connection to the Venus is disputed. The Venus de Milo rapidly became a cornerstone of the Louvre's antiquities collection in the aftermath of the Napoleonic Wars, and its fame spread through distribution in photographs and three dimensional copies. The statue inspired over 70 poems, influenced 19th century art and the Surrealist movement in the early 20th century, and has been featured in various modern artistic projects, including film and advertising. In contrast to the popular appreciation of the sculpture, scholars have been more critical. Though upon its discovery the Venus was considered a classical masterpiece, since it was re dated to the Hellenistic period classicists have neglected the Venus in favour of studying sculptures mentioned in ancient written sources, even though they only survive as later copies which are technically inferior to the Venus.

Сипаттама

Милолық Венера - бұл өте биік париялық мәрмәр мүсін. Екі жазу да қазір жоғалып кеткен. Сол уақытта табылған басқа мүсін фрагменттеріне үшінші герм, тағы екі қол және сандал киген аяқ кіреді. Дюмон Д'Урвилл осы табылу туралы есеп жазды. Оның куәлігіне сәйкес, Венера мүсіні төртбұрышты нишада табылған. Егер бұл табылу орны Венераның бастапқы контексі болса, ниша мен гимназиархтың жазуы Милолық Венера Мелос гимназиясында орнатылғанын көрсетеді. Саломон Рейнах ұсынған балама теорияға сәйкес, табылу орны шындығында әк пешінің қалдықтары болған, ал басқа фрагменттер Венерамен байланысты емес; алайда, Кристофилис Магидис бұл теорияны "фактикалық негізі жоқ" деп жоққа шығарды. Мелоста тоқтағаннан кейін Д'Урвиллдің кемесі Константинопольге бағыт алды, онда ол француз елшісі Шарль Франсуа де Риффардоның көмекшісі граф де Марцеллусқа табылу туралы хабарлады. Ривьер Марцеллустың Мелосқа барып мүсінді сатып алуына келісті. Марцеллус Мелосқа келген кезде, мүсінді тапқан шаруа оны сатып алу туралы тағы бір ұсыныс алған еді және ол кемеге тиеліп қойылған; француздық тарап араласып, Марцеллус Венераны сатып ала алды. Ол Францияға әкелінді, онда Людовик XVIII оны Лувр мұражайына орналастырды. Сол кездегі әдетке қайшы, Кватремере де Куинситің ұсынысы бойынша Венера айтарлықтай қалпына келтірілмеді, бірақ ол табылған күйінде қойылды. Кватремер Венераның бастапқыда Марс мүсінімен бірге болған топтың бөлігі болғанына сенді, және Марс мүсіні толығымен жоғалып кеткендіктен мүсінді қалпына келтіру мүмкін емес деп сақты.

Көрсетілім

Милолық Венера 1821 жылы Луврде орнатылды; ол 1848 жылға дейін Саль-дю-Тибрде ұзақ уақыт бойы тұрғанға дейін екі рет жылжытылды. Содан кейін ол Саль де л'Изиске көшірілді, онда 1870 жылы Париж Коммунасы кезінде қорғау үшін музейден шығарылғанға дейін қалды. 1880 жылдары Саль де л'Изис жаңартылғанда, Венераға жаңа пьедестал берілді, бұл көрермендерге мүсінді айналдыруға мүмкіндік берді; сонымен бірге мүсінге жақындау басқа ежелгі Венера мүсіндерімен толтырылды. 1919 жылы Венераны Леонардоның «Мона Лиза» және Микеланджелоның «Өлі құл» және «Қарсылық құл» туындыларымен бірге көрсету туралы ұсыныс іске аспады, бірақ 1936 жылы скульптура Луврге келушілердің көптігіне байланысты тағы бір рет Саль де ла Венера де Милоға көшірілді; басқа Венера мүсіндері келушілердің назарын Венера де Милоға шоғырландыру үшін алынып тасталды. Осы кезде Лувр арқылы келушілердің бағыты хронологиялық ретпен өзгертілді, ол архаикалық және классикалық мүсіндер галереялары арқылы өтіп, эллиндік кезеңге арналған галереяға жетті; Милоның Венерасы классикалық және эллиндік галереялар арасында орналастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мүсін Луврден қайтадан алынып, Шато-де-Валенсайда сақталды. 1964 жылы ол Токио мен Киотода көрмеге қойылды; Лувр сатып алғаннан бері мүсін Франциядан тек бір рет шықты. 1972 жылы мүсін үшін жаңа орынмен тәжірибе жасалды және ол 1980 және 1990 жылдардағы жөндеу жұмыстарына мүмкіндік беру үшін уақытша көшірілді. 1999 жылы Венераға келушілер саны көбейіп, Лувр басшылығы мүсінді бұрынғы орнына қайтаруды қарастырды. 2010 жылы мүсін жаңа орнына орнатылды, оның жанында табылған мүсін фрагменттері де сол бөлмеде қойылды.

Сәйкестендіру

Милолық Венера, әдетте, құдайша Афродитаның мүсіні саналады, бірақ оның фрагментті күйде болуы нақты анықтауды қиындатады. Мүсіннің ең алғашқы жазбаша есептері, француз капитаны мен француз вице-консулы Мелос аралында жасаған, оны Афродитаның алауыздық алмасын ұстаған күйде бейнелейтінін көрсетеді, бұл қазір жоғалған, мүсінмен бірге табылған алманы ұстаған қолының негізінде болған. Рейнах ұсынған нұсқа бойынша, ол теңіз құдайы Амфитритті бейнелейді және бастапқыда 1878 жылы табылған Мелос аралындағы Посейдон мүсінімен бірге топтастырылған. Басқа ұсынылған нұсқаларға Муза, Немезис немесе Сапфо кіреді. Милолық Венераның авторлығы мен жасалған мерзімі оның табылған сәтінен бастап даулы болды. Лувр мүсінді сатып алғанынан бір ай өткен соң, үш француз ғалымы мүсін туралы мақалалар жариялады, оның түсіндіруінің барлық аспектілері бойынша келіспейді: Туссен Бернар Эмерик Дэвид оны шамамен б.з.д. 420-380 жылдарға, Фидий мен Пракситель мүсіншілерінің арасына жатқызды; Куатрмер де Кинси оны төртінші ғасырдың ортасына және Пракситель шеңберіне жатқызды; ал граф Кларак оны Праксительдің туындысының кейінгі көшірмесі деп санады. 19 ғасырдағы ғалымдардың пікірінше, Венераның жасалған мерзімі б.з.д. төртінші ғасырға жатады. 1893 жылы Адольф Фуртвенглер оның шын мәнінде соңғы эллинистік дәуірге, шамамен б.з.д. 150-50 жылдарға жататынын алғаш айтты, және бұл мерзімге қазірге дейін кеңінен сенеді. Мүсінмен бірге табылған жазулардың бірі, Дебай мүсіннің жоғалған тұғырының бөлігіне сәйкес келетінін суреттеген, мүсіншінің атын [ ]андр, [М]енидтің ұлы, Майандр өзенінің жанындағы Антиохиялық деп көрсетеді. Жазу б.з.д. 280 жылдан кейін, Майандр өзенінің жанындағы Антиохия қаласы құрылғаннан кейін жасалған болуы керек; жазудың әріптері б.з.д. 150-50 жылдарға жататындығын көрсетеді. Магидис осы жазуға, сондай-ақ мүсіннің стиліне және сол кездегі Мелос аралының римдіктердің араласуына байланысты өркендеуіне сүйене отырып, мүсінге тапсырыс берудің ықтимал жағдайы б.з.д. 150-110 жылдарға жатады деп санайды. Рейчел Куссер Фуртвенглердің мүсіннің жасалған мерзімімен келіседі. Марианна Хамио б.з.д. 160-140 жылдарға жатады деп ұсынады. Фрагменттік суретшінің қолының мүсінмен байланысы, демек мүсіншінің Антиохиялық Александрос ретінде танылуы баршаға қабылданбады. Куссер мен Жан-Люк Мартинес екеуі де осы байланысқа күмәнмен қарайды. Куссердің айтуынша, Дебайдың суретінде тақта Венераның сынған табанына сәйкес келсе де, суретте оның тірегі болған сол аяғының жоқтығы туралы ешқандай дәлел жоқ, ал Вуттье жасаған суретте тақта Венераның жанында табылған гермалардың бірінің негізі ретінде көрсетілген. Жазу жоғалғандықтан, оның Венерамен байланысын доказать не жоққа шығару мүмкін емес. Магидис Милолық Венераны Мелостың Посейдонын жасаған мүсіншінің туындысы деп болжайды. Исмени Трианти Мелоста табылған тағы үш мүсінді бір суретшіге жатқызуға болады деп ұсынады: екі әйел мүсіні және құдайдың алып мүсіні.

The Venus de Milo is probably a sculpture of the goddess Aphrodite, but its fragmentary state makes secure identification difficult. The earliest written accounts of the sculpture, by a French captain and the French vice consul on Melos, both identify it as representing Aphrodite holding the apple of discord, apparently on the basis of the now lost hand holding an apple found with the sculpture. An alternative identification proposed by Reinach is that she represents the sea goddess Amphitrite, and was originally grouped with a sculpture of Poseidon from Melos, discovered in 1878. Other proposed identifications include a Muse, Nemesis, or Sappho. The authorship and date of the Venus de Milo were both disputed from its discovery. Within a month of its acquisition by the Louvre, three French scholars had published papers on the statue, disagreeing on all aspects of its interpretation: Toussaint Bernard Éméric David thought it dated to c. 420 BC – c. 380 BC, between sculptors Phidias and Praxiteles; Quatremère de Quincy attributed it to the mid fourth century and the circle of Praxiteles; and the Comte de Clarac thought it a later copy of a work by Praxiteles. The scholarly consensus in the 19th century was that the Venus dated to the fourth century BC. In 1893, Adolf Furtwängler was the first to argue that it was in fact late Hellenistic, dating to c. 150 BC – c. 50 BC, and this dating continues to be widely accepted. One of the inscriptions discovered with the statue, which was drawn by Debay as fitting into the missing section of the statue's plinth, names the sculptor as [ ]andros, son of [M]enides, of Antioch on the Maeander. The inscription must date to after 280 BC, when Antioch on the Maeander was founded; the lettering of the inscription suggests a date of 150–50 BC. Maggidis argues based on this inscription, as well as the style of the statue and the increasing prosperity of Melos in the period due to Roman involvement on the island which he suggests is a plausible context for the commissioning of the sculpture, that it probably dates to c. 150 BC – c. 110 BC. Rachel Kousser agrees with Furtwängler's dates for the sculpture. Marianne Hamiaux suggests c. 160 BC – c. 140 BC. The association of the fragmentary artist's signature with the sculpture, and thus the identification of the sculptor as Alexandros of Antioch, is not universally accepted. Kousser and Jean Luc Martinez both question this connection. Kousser notes that though the plaque is shown fitting into the broken base of the Venus in Debay's drawing, the drawing shows no evidence of the sculpture's missing left foot which would have rested on it, while in Voutier's sketch of the finds the plaque is shown as the base of one of the herms found alongside the Venus. As the inscription is lost, its connection to the Venus cannot be either proven or disproven. Magiddis suggested that the Venus de Milo was carved by the same sculptor who also made the Poseidon of Melos. Isméni Trianti has suggested that three further sculptures found in Melos can be attributed to the same artist: two statues of women, and a colossal statue of a god.

Қайта құрулар

Қолсыз мүсіннің бастапқыда қандай болғаны белгісіз. Венераның бастапқы келбеті 1821 жылдан бері даулы болып келді, де Кларак Венераның алма ұстаған жеке тұлға болғанын, ал Кватремер оның екінші бір тұлғаны қолдарымен құшақтаған топтың бір бөлігі болғанын айтты. Басқа ұсыныстарда Венераның гүл шоқтарын, көгершін немесе найзаларды ұстағаны көрсетілген, осылар бойынша қалпына келтіруге болады. Вильгельм Фронер 1876 жылы Венера Милоның оң қолы белінен сырғып түсіп жатқан киімді ұстағанын, ал сол қолы алманы ұстағанын болжады; бұл теорияны Фуртвенглер одан әрі дамытты. Коусер мұны "ең сенімді" реконструкция деп есептейді. 2010 жылы Венераны қалпына келтіру барысында жүргізілген ғылыми талдаулар, мүсілмен бірге табылған алма ұстаған қол фрагментінің бастапқыда Венераның бөлігі болғанын растады; Мартинес мүсілдің Венераның алма ұстаған түрінде танылғанын нақты дәлелдеді деп санайды. Хамио Милолық Венераның Капуан Венерасымен және Пергедегі Афродитаның тағы бір мүсінімен бірдей мүсіндік типке жататынын айтады. Ол барлығының Акрокоринфтегі Афродита ғибадатханасындағы құдай мүсінінен шыққанын, онда Афродита қалқандағы өз бейнесіне таңданып қарағанын көрсетеді. Кристин Митчелл Хавелок Капуан Венерасы Мило Венерасына негізделгенін есептейді, ал Мелиан мүсінін эллинистік кезеңнің "жаңа туындысы" деп санайды.

Қабылдау

Ежелгі дәуірде Мило Венерасы туралы ешқандай мәлімет табылмаған, сондай-ақ ежелгі гректердің өнер сапасын қалай бағалағандығы туралы жеткілікті дәлелдер де жоқ, сондықтан мүсін ежелгі әлемде қалай қабылданатындығын анықтау қиын. Бірақ Кеннет Кларктың (1949 ж.) айтуынша, "1820 жылы табылғаннан кейін бірнеше жыл ішінде Мило Венерасы бұрын Медичи Венерасы иеленген орталық, берік орнына ие болды, тіпті қазір танымал мамандар мен археологтардың қызығушылығынан айырылса да, ол әдеміліктің символы немесе тауарлық белгісі ретінде танымал бейнелерде өз орнын сақтап келеді". Бүгінде Мило Венерасы – әлемдегі ең танымал ежелгі грек мүсіні, оны жыл сайын жеті миллионнан астам адам көреді. Ол ашылғаннан кейін көп ұзамай Лувр мұражайының ежелгіліктер коллекциясының маңызды бөлігіне айналды. Сол кезде Лувр Наполеон соғыстарынан кейін бірнеше маңызды туындыларын жоғалтты, себебі Наполеон сатып алған заттар өз елдеріне қайтарылды. Мило Венерасы тез арада Еуропадағы ең әйгілі ежелгі бұйымдардың біріне айналды. 19 ғасырда ол гипстен құйылған көшірмелері, фотосуреттері мен қоладан жасалған нұсқаларымен таратылды. 1822 жылы Лувр Мило Венерасын сатып алғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның гипстен құйылған көшірмесі Берлин академиясына жіберілді және Кристалл сарайында қойылды. Мило Венерасы ашылғаннан бері әдебиет пен бейнелеу өнерінің тақырыбы болып табылады. Венера туралы 70-тен астам өлең жарық көрді. 19 ғасырдағы Венера суреттерінде кейде фигураның мүсіндері бейнеленген, мысалы, Оноре Домьедің "Коннойссер" атты туындысында. 19 ғасырдың суретшілері де Венераны модель ретінде пайдаланды: Макс Клингер өзінің "Париж үкімінде" Минерваны Мило Венерасына негіздеді, ал Эжен Делакруа "Халықты бастап бара жатқан Бостандық" картинасы үшін оны пайдаланған болуы мүмкін. 20 ғасырдың басында Мило Венерасы сюрреалистік қозғалыстың назарын аударды. Эрвин Блюменфельд пен Кларенс Синклер Булл екеуі де Венераның суреттерін фотомонтажға түсірді. Макс Эрнст Венераны өзінің "нұсқаулықтарында" пайдаланды, Рене Магритт Венераның гипстен құйылған көшірмесін бояп, денесін қызғылт, шапанын көк, ал басын ақ қалдырды, ал Сальвадор Дали бірнеше суреттер мен мүсіндерін, соның ішінде "Галлюциногенді тореадор" картинасын оған негіздеді. Заманауи өнерде Ники де Сен-Фаль Венераның көшірмесін өнер көрсетілімінде пайдаланды, Ив Клейн International Klein Blue түсінде көшірме жасады, ал Арман, Клайв Баркер және Джим Дайн сияқты суретшілер Венерадан шабыттанған мүсіндер жасады. Мило Венерасының мәдени мәртебесінің арқасында 20 ғасырда ол фильмдерде және жарнамаларда қолданылды: 1932 жылғы "Жас Венера" фильмінің плакатында Марлен Дитрих Мило Венерасы ретінде бейнеленген, ал 2003 жылы Ева Грин ақ жайма мен қара қолғаптарды киіп, "Түс көрушілер" фильмінде мүсінді қайта жасады. Әйелдер жиі Венерамен салыстырылады: 1928 жылы Photoplay журналындағы мақалада Джоан Кроуфордтың дене пропорциялары Мило Венерасына ең жақын екені айтылды, ал Клара Боу мен Жан Харлоу журналдар үшін Венера ретінде суретке түсірілді. Келоггтың жүгері ұяшықтары, General Telephone & Electronics компаниясының алғашқы динамик телефоны, Levi's джинсы және Mercedes Benz автомобильдерінің жарнамаларында Венера бейнеленген. Венераның халық арасында танымал болуына және өнерде бағалануына қарамастан, Фюртванглер мүсінді эллинистік кезеңге жатқызғаннан бері кейбір ғалымдар оны сынға ала бастады. Мартин Робертсон өзінің "Грек өнерінің тарихы" еңбегінде мүсіннің даңқы оның өзінің көркемдік құндылығына қарағанда, үгіт-насихаттың нәтижесі екенін айтады. Ғалымдар ежелгі дереккөздерде айтылған классикалық мүсіндердің көшірмелерін зерттеуге көбірек көңіл бөлді, мысалы, Книд Афродитасы, тіпті олардың көшірмелері Венерадан техникалық жағынан төмен саналса да. Элизабет Преттеджон бұл классицистердің жазбаша дереккөздерге, визуалды емес, көбірек сенімділігіне байланысты деп санайды.

No ancient source can be securely identified as discussing the Venus de Milo, and there are neither enough surviving ancient statues, nor enough evidence about how ancient Greeks judged artistic quality, to judge how the sculpture would have been received in the ancient world. But, according to Kenneth Clark (in 1949), "within a few years of her discovery in 1820, the Venus de Milo had taken the central, impregnable position formerly occupied by the Venus de' Medici, and even now that she has lost favour with connoisseurs and archaeologists she has held her place in popular imagery as a symbol, or trade mark, of Beauty". Today the Venus de Milo is perhaps the most famous ancient Greek statue in the world, seen by more than seven million visitors every year. It established itself as a key part of the Louvre's antiquities collection soon after its discovery. At this time, the Louvre had recently lost several major works following the Napoleonic Wars, as objects acquired by Napoleon were returned to their countries of origin. The Venus was soon one of the most famous antiquities in Europe; in the 19th century it was distributed in plaster casts, photographs, and bronze copies. A plaster cast was sent to the Berlin Academy in 1822, only a year after the Louvre acquired the Venus, and a cast was displayed at The Crystal Palace. The Venus de Milo has been the subject of both literature and the visual arts since its discovery. More than 70 poems about the Venus have been published. In the 19th century paintings of the Venus often depicted statuettes of the figure, for instance in Honoré Daumier's The Connoisseur. 19th century artists also used the Venus as a model: Max Klinger based the Minerva in his Judgement of Paris on the Venus de Milo; Eugene Delacroix may have used it for Liberty Leading the People. In the early 20th century, the Venus de Milo caught the attention of the surrealist movement. Erwin Blumenfeld and Clarence Sinclair Bull both made photomontages based on the Venus. Max Ernst used the Venus in his "instruction manuals"; René Magritte painted a plaster copy of the Venus, making her body pink, her robe blue, and leaving the head white; and Salvador Dalì based several paintings and sculptures, including his painting The Hallucinogenic Toreador, on her. In contemporary art, Niki de Saint Phalle has used a reproduction of the Venus in a performance, Yves Klein produced a copy in International Klein Blue, and artists including Arman, Clive Barker, and Jim Dine have all made sculptures inspired by the Venus. The iconic status of the Venus de Milo has meant that in the 20th century it has been used in film and advertising: a poster for the 1932 film Blonde Venus shows Marlene Dietrich as the Venus de Milo, while in 2003 Eva Green, wearing only a white sheet and black arm length gloves, recreated the sculpture in The Dreamers. Actresses have frequently been compared to the Venus: an article in Photoplay in 1928 concluded the Joan Crawford was the Hollywood actress whose measurements most resembled the Venus de Milo, Clara Bow and Jean Harlow were both photographed as the Venus for magazines. Advertisements for Kellogg's cornflakes, an early speakerphone made by General Telephone & Electronics, Levi's jeans and Mercedes Benz cars have all used the Venus. In contrast with the popular and artistic appreciation of the Venus, since Fürtwangler re dated the sculpture to the Hellenistic period some scholars have been more critical. In his History of Greek Art, Martin Robertson argues that the sculpture's reputation is due more to propaganda than to its own artistic merit. Scholars have concentrated on studying copies of classical sculpture mentioned in ancient sources, such as the Aphrodite of Knidos, than the Venus de Milo, even when those copies are generally considered to be technically inferior to the Venus; Elizabeth Prettejohn argues that this is due to classicists' bias towards written sources over visual ones.