Кіріспе

Португалдық саяхатшы және жазушы Фернао Мендес Пинто (Fernão Mendes Pinto; 1509 – 8 шілде 1583) – португалдық саяхатшы және жазушы. Оның саяхаттары "Саяхат" (Peregrinação) атты өмірбаяндық естелігінде қалдырылған, ол 1614 жылы, өлімінен кейін жарияланды. Көптеген оқиғалар қиялдағыдай немесе кемінде асыра айтылғандықтан, тудырған күмән салдарынан оған Fernão Mentes Minto деген лақап ат берілді (португал тіліндегі "жауап бер, мен өтірік айтып тұрмын ба?" деген сөз тіркесі). Дегенмен, оның еңбегінің көптеген аспектілерін, әсіресе Пинтоның португал тәжіне қызмет етуі және иезуит миссионерлерімен байланысы туралы мәліметтерді растауға болады.

Ерте өмір

Пинто шамамен 1509 жылы Португалияның Монтемор-о-Вельго қаласында кедей шаруа отбасында немесе қиын жағдайға түскен шағын дворян отбасында дүниеге келген. Пинтоның екі бауыры мен екі қарындасы (сондай-ақ басқа да туыстары болуы мүмкін) болған. 1551 жылы оның бауыры Альваро португалдық Малаккада тіркелген. Сондай-ақ, хаттарда Малаккада бауыры шейіт болғаны туралы да жазылған. 1557 жылы Кочин қаласында Пинтоның бай туысы Франсиско Гарсия де Варгас тіркелген. Ол Португалияда тұратын еврей мараньоларының ұрпақтары болған бай Мендес отбасына туыс болған (сол арқылы ол еврей қайырымдысы Грация Мендес Насидің туысы еді). Олар Португалияда қара бұрыш саудасына монополия құрған және кейінірек олардың бір бөлігі Бельгияның Антверпен қаласына көшіп кеткен. Пинто бала кезін қатал деп сипаттаған. 1521 жылы, баланың болашағын жақсарту ниетімен, оның туысы оны Лиссабонға алып кетеді. Мұнда Пинто бір ақсүйек әйелдің үй шаруасында жұмыс істейді. Шамамен он сегіз айдан кейін Пинто қашып кетеді. Ол кемежайда Сетубалға бағытталған жүк кемесіне матрос болып жұмысқа орналасады. Жолда француз пираттары кемеге шабуыл жасап, жолаушыларды Алентехо жағалауына тастап кетеді. Соңында Пинто Сетубалға жетеді, онда Сантьяго орденінің рыцары Франсиско де Фарияның қызметіне кіреді. Ол онда төрт жыл қызмет етеді, содан кейін Португалия королі Жоао II-нің заңды емес ұлы, Сантьяго орденінің магистрі Хорхе де Ленкастрдің қызметіне өтеді. Пинто бұл лауазымды бірнеше жыл бойы сақтайды. Жағдайы жақсы болғанымен, одан әрі жоғарылауға мүмкіндік болмады. Сондықтан, жиырма сегіз жасында Пинто португалдық Үнді армадасына қосылу үшін кетеді.

Саяхаттар

Пинтоның саяхаттарын үш кезеңге бөлуге болады: біріншісі – Португалиядан Үндістанға, екіншісі – Африка жағалауынан Парсы шығанағына дейін Қызыл теңіз аймағы арқылы, үшіншісі – Шығыс Үндістаннан Суматраға, Сиамға, Қытайға және Жапонияға дейін. Соңында Пинто Еуропаға қайтып келді.

Үндістанға алғашқы сапары

1537 жылы 11 наурызда Пинто Лиссабоннан португалдық Мозамбик арқылы Үндістанға сапарлады. Сол жылдың 5 қыркүйегінде ол Бомбейдің солтүстік-батысында орналасқан, бекіністі арал және қала Диуге жетті (1535 жылдан бері португалдықтардың билігінде, бірақ Сүлеймен Шайқақтың қоршауында). Содан кейін Пинто Эфиопия арқылы Қызыл теңізге португалдықтардың барлау миссиясына қатысты. Миссияның мақсаты – «Престер Джонның» (Эфиопия императоры Давит II) анасын таулық бекіністе күзетіп тұрған португалдық сарбаздарға хабар жеткізу еді. Масауадан аттанғаннан кейін миссия үш түрік галерасымен шайқасты. Португалдық кемелер жеңіліске ұшырады және олардың экипаждары Мохаға құл сату үшін әкелінді. Пинто қатыгез қожайын болған грек мұсылманға сатылды. Пинто өзін-өзі өлтірумен қорқытып, еврей саудагеріне отыз дукатқа тең құрмаға сатылды. Еврей саудагермен бірге Пинто Персия шығанағындағы маңызды сауда қаласы Ормузға кербен жолымен сапарлады. Ормузда Пинто португал королінен үш жүз дукат төленген соң босатылды. Ол Ормуз бекінісінің капитаны және португал патшасының Үнді істері жөніндегі арнайы өкілі болып тағайындалды.

Үндістанға екінші сапар

Бостандыққа шыққаннан кейін Пинто португалдық жүк кемесімен Гоаға аттанды. Бірақ Пинтоның қалауынша болмады, ол жол ортасында Даттаға жақын орналасқан Дебал (қазіргі Карачи) портына бағытталған теңіз күштеріне ауыстырылды. Османдық кемелермен шайқасқаннан кейін Пинто Гоаға жетті.

Малакка және Қиыр Шығыста

1539 жылдан бастап Пинто жаңа тағайындалған Малакка капитаны Педро де Фарияның басшылығында Малаккада қалды. Пинто дипломатиялық байланыстар орнату үшін, әсіресе португалдармен одақтасқан кішкентай мемлекеттермен, Солтүстік Суматрадағы мұсылмандарға қарсы жіберілді. 1569 жылы ол Ачехте Куртоғлу Хызыр Рейс басқарған Осман флотын кездестірді.

Патани

Суматраға сапардан кейін Пинто Малайя түбегінің шығыс жағалауындағы Патаниге жіберілді. Одан Пинто Сиамға тауар жеткізуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Тауарларды қарақшылар тонап алды, ал Пинто мен Антонио де Фария оларды қуды. Пинто Оңтүстік Қытай теңізінде саудамен айналысып, әсіресе Тонкин шығанағында белсенділік танытты.

Қытай

Пинто Қытайға Сары теңізден кіріп, Қытай императорының қабірін тонады. Пинто кеме апатына ұшырап, қытайлықтар қолға түсіріп, Ұлы Қытай қабырғасында бір жылға қатаң еңбекке кесті. Жазасын толық аяқтамай тұрып, Пинтоны шапқыншы татарлар тұтқынға алды. Ол татарлардың адамы болды және олармен бірге қазіргі Камбоджа мен Вьетнамның оңтүстік бөлігі – Кочинчинаға саяхаттады. Пинто Еуропа есімді ешқашан естімеген, "папаға ұқсайтын" адаммен, мүмкін Далай-ламамен кездескенін айтады. Пинто және оның екі серігі қытай қарақшыларының кемесіне секіріп өтіп, Кюсюдің оңтүстігіндегі Жапонияның Танегасима аралында кеме апатына ұшырады.

Жапония

Пинто 1543 жылы Жапонияға қонған тұңғыш еуропалық екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол аркебусты Жапонияға әкелгенін айтты. Дегенмен, қазір көптеген адамдар Антонио Мота және Франсиско Зеимото сияқты португал саудагерлері бір жыл бұрын Жапонияға келгенін мойындайды. Жапондықтар бұл қаруды жапон азамат соғыстарында пайдаланды. Ол танегасима деп аталды. Пинто португалдар мен Жапония арасындағы сауданы жеңілдетті. Бір кезде ол Рюкю аралдарында кеме апатына ұшырады. 1549 жылы Пинто Кагосимадан жапондық қашқын Анжиромен бірге кетіп қалды. Ол католик миссионері Франциск Ксавьермен бірге Жапонияға қайта оралды. 1554 жылы Пинто Иса қоғамына қосылып, саудадан тапқан байлығының көп бөлігін миссияға сыйлады. Бунго даймёсы Отомо Йошишиге хат арқылы дінін қабылдауға уәде беріп, Пинтоны Жапонияға қайта оралуға шақырды. Хат Ксавьердің денесі Гоада көрсетілген кезде келді. Отомо сол кезде ішкі қиындықтарға байланысты дін ауыспады, бірақ Пинто өзінің өмірбаянын жазып бітірген кезде кейіннен бұған қол жеткізді. 1554-1556 жылдары Пинто Ксавьердің ізбасарымен бірге Жапонияға оралды. Ол Кюсю аралындағы Бунго даймёсына Португалиялық Үндістан вице-королінің елшісі болды. Пинто Жапониядағы шіркеуді қолдағанына қарамастан, 1557 жылы иезуиттерден кетіп қалды.

Мартабан

Пинто Малаккаға оралды, содан кейін Мартабанға жіберілді. Ол қамалданған қаланың ортасына келді және вице-корольге сатқан жалдамалы әскерлердің португалдық лагеріне сиынып, қорған іздеді. Пинто да жалдамалы әскердің бірінен сатқындалды, бірмалықтарға түсті және патшаның қазынашысына тапсырылды, ол оны Каламинхам мемлекетіне алып барды. Пинто Гоаға қашып кетті.

Жава

Пинто Гоаға оралғанда, Фария оны Қытайға сату үшін бұрыш сатып алу үшін Батамға (Ява) жіберді. Пинто тағы да кеме апатына ұшырады. Ол батпақты Ява жағалауынан шығу үшін құлдыққа түсіп, тіпті адам жеуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Пинтоны Селебес саудагері сатып алып, кейін оны Сундаға қайтарған Калапа патшасына сатты.

Сиам

Қарызға алынған ақшамен Пинто Сиамға баруға билет алды, онда ол Сиам патшасын соғыста кездестірді. Пинтоның жазбалары осы соғыстың тарихи жазбасына үлес қосады.

Португалияға оралу

1558 жылдың 22 қыркүйегінде Пинто Португалияға оралды. 1555 жылы Иса қоғамы оның бір хатын жариялағаннан кейін, ол Батыс Еуропада атымен танымал болды. Пинто 1562–1566 жылдары патшайымға қызмет еткен жылдары үшін сыйлық немесе өтемақы алу үшін сарайда болды. Ол Мария Коррея Барретоға үйленді және олардан кем дегенде екі қызы болды. 1562 жылы ол Прагалда шаруашылық сатып алды. Пинто 1583 жылдың 8 шілдесінде шаруашылығында қайтыс болды.

Мемори Peregrinação (Көшпенділік)

Пинто өзінің естеліктерін 1569 жылы бастады. Кітапты қайтыс болғаннан кейін 1614 жылы монах Белхиор Фария баспаға шығарды. Пинто замандастарынан білім алмағанымен, классикалық мәдениет пен Ренессанс эстетикасы туралы білімі болмады, бірақ оның тәжірибелік білімі мен зиялы қабілеті оған мағыналы туынды жасауға мүмкіндік берді. Пинто Алыс Шығыстағы португалдық колониализмді сынады. Оның саяхаттары туралы айтқан әңгімелері соншалықты керемет және қисынсыз болғандықтан, оларға сену қиын еді. Осыдан "Фернао, ментіс? Минто!" – "Фернао, өтірік айтасың ба? Айттым!" деген португал тіліндегі мақал пайда болды. Басылым Пинтоның қолжазбасынан айырмашылықтарға ие болуы мүмкін (кейбір сөйлемдер жойылған, ал кейбіреулері өңделген). Шығыстағы ең белсенді діни ұйымдардың бірі – Иса қоғамына жасалған сілтемелердің жоғалуы ерекше көзге түседі, себебі Пинтоның осы қоғаммен байланысы туралы нақты деректер бар. Пинтоның естеліктері – оның оқиғаларды қалай есте сақтағанының айғағы, бұл тарихи дәлдігіне күмән тудырады. Дегенмен, ол азиялық өркениеттердің еуропалықтарға тигізген әсерін көрсетеді және португалдықтардың Шығыстағы әрекеттерін (Луис де Камоестің "Os Lusíadas" шығармасымен салыстырғанда) дұрыс талдайды. Пинтоның ең даулы мәлімдемелерінің бірі – ол Жапонияға барған алғашқы еуропалық және аркебусты Жапонияға әкелгені. Оның Явада мұсылмандарға қарсы соғысқаны туралы тағы бір даулы мәлімдеме тарихшылар тарапынан зерттелді. Голланд тарихшысы П.А. Тиле 1880 жылы жазған еңбегінде Пинтоның сол науқанда болғанына сенбеді, керісінше, ол ақпаратын екінші дереккөздерден алғанын айтты. Бірақ Тиле, сол кездегі яван тарихы туралы басқа ақпараттың болмауына байланысты Пинтоның баяндамасын ескермеуге болмайды деп мойындайды. Морис Коллис Пинтоның баяндамалары толық шындыққа сай болмаса да, тарихи оқиғалармен сәйкес келеді деген пікірде. Коллис Пинтоның еңбегін 16 ғасырдағы Азия тарихының ең толық еуропалық есебі деп санайды.

Мұра

1978 жылы Меркурий планетасындағы бір кратер Пинтоның есімімен Мендес Пинто деп аталып, оның құрметіне салынды. 1965 жылы Португалияның Альмада қаласында салынған орта мектепке оның аты берілді. 2011 жылы Пинтоның туғанына 500 жыл толуына арналған 2 евро монета басылды.