Кіріспе

Г. Уэллстің "Тарихтың сызбасы" кітабы, "Адамзаттың толық тарихы" немесе "Өмір мен адамзаттың қарапайым тарихы" деген қосымша тақырыптармен, Жердің пайда болуынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі әлем тарихын баяндайды. Ол 1919 жылғы 22 қарашада басталған 24 екі апталық бөлімдерден тұратын суреттелген нұсқада жарық көрді және 1920 жылы бір томдық кітап ретінде жарияланды. Одан екі миллионнан астам дана сатылды, көптеген тілдерге аударылды және жоғары білім беру мекемелерінде тарихты оқытуға елеулі әсер етті. Уэллс "Сызбаны" Дени Дидроның "Энциклопедиясына" негіздеген.

Қайта қаралған басылымдар

Уэллс өмір сүрген кезеңде көптеген түзетілген нұсқалар жарық көрді, ал автор әлемнің түкпір-түкпірінен түскен фактілік түзетулер туралы жазбаларды сақтап келді. Оның өмірінде жарық көрген соңғы түзетілген нұсқасы 1937 жылы жарияланды. 1949 жылы Реймонд Постгейт кеңейтілген нұсқасын шығарды, ол екінші дүниежүзілік соғысты да қамтитын етіп, повестьтің көлемін ұлғайтты, содан кейін ол 1969 жылға дейінгі оқиғаларды қосатын тағы бір нұсқасын жариялады. Постгейт "Оқырмандар Постгейттің емес, Уэллстің көзқарасын естігісі келеді" деп жазды және повесть барысында Уэллстің стилін сақтауға тырысты. Кейінгі басылымдарда автордың ұлы Г. П. Уэллс, қазіргі теорияларды бейнелеу үшін тарихқа дейінгі кезеңдерді сипаттайтын алғашқы тарауларды жаңартты: мысалы, бұрынғы басылымдар Пилтдаун адамына сенім білдірген, бірақ ол әйелдің жасаған әйелі екені анықталғаннан кейін бұл деректер өзгертілді. Соңғы басылымы 1971 жылы жарық көрді, бірақ бұрынғы басылымдары әлі де басылып жатыр.

Тарих - ортақ мақсат іздеу

Неолит дәуірінен бастап (Уэллс бағалауынша 12 000–10 000 жыл бұрын) "адамзат тарихы – барлық адамдар бақытты өмір сүруі үшін ортақ мақсатты ұғынуға жасалған, сондай-ақ осы мақсатқа қызмет ететін және оны түсіндіретін ортақ білім қорын құру мен дамытуға бағытталған, көбінесе толыққанды емес әрекеттердің тарихы".

Көші-қоншылардың өркениетті қайта-қайта басып алуы

Уэллс "қалалардағы тұрақты қауымдастықтардың" Месопотамияда немесе Египетте пайда болғанын анықтауға күмәнданды. Ол өркениеттің дамуын "кеңінен тараған гелиолиттік неолиттік мәдениеттен" туындаған нәрсе деп қарастыру керек пе, әлде жеке дамыған нәрсе ме, оған да толық сенімді емес еді. Неолит дәуірінде пайда болған көшпелі мәдениеттер мен оңтүстіктегі орналасқан өркениеттер арасында ол "мыңдаған жылдар бойы көшпелілердің өркениеттерді басып алуының дерлік ритмдік қайталануын" байқады. Уэллс бойынша, бұл диалектикалық қарсылық тек билік пен ресурстар үшін күрес ғана емес, сонымен қатар құндылықтардың қақтығысын көрсетеді: "Осы схема көрсеткендей, өркениет бағынушылық қауымдастық ретінде пайда болды және мәні бойынша бағынушылық қауымдастық болды. Бірақ орман, парктері мен далалардан үздіксіз күшті жігер ағыны болды. Адам рухы соқыр бағынушылыққа толық қарсылық көрсетті және жаңа, жақсырақ өркениетке ұмтылды, ол сонымен қатар жігердің қауымдастығы болуы керек еді." Уэллс қазіргі заманның демократиялық қозғалыстарын осы қозғалыстың бір қыры ретінде қарастырды.

Еркін интеллекттің дамуы

Уэллс бардтарды, оның пікірінше, "арий тілінде сөйлейтін халықтарға" ортақ деп санайды, бұл неолиттік дәуірде жасалған барлық адам жетістіктерінің басты факторы болған сөйлеу тілінің дамуының маңызды "салдары және одан әрі факторлары" болды. Олар адам санасының күші мен ауқымындағы жаңа қадамды көрсетеді, адам ой-қиялының уақыт горизонттарын кеңейтеді. Ол ежелгі гректерде осы қабілеттердің тағы бір айқын жетістігін көрді, "қазіргі уақытта адам істерінде үстемдікке ие болып келе жатқан нәрсенің бастауы – 'адамзаттың еркін санасы'". Ол еркін сананы бейнелейтін алғашқы тұлға ретінде грек тарихшысы Геродотты атады. Еврей пайғамбарларын және олар құрған дәстүрді ол "адамзаттың еркін жан дүниесінің параллельді дамуы" деп сипаттайды. Кейінірек ол Роджер Бэконды "Еуропадағы қуатты қозғалыстың" алға басушысы ретінде атап көрсетеді, ол "сананың" дамуына үлес қосты. Бірақ "бұл зерттеулердің нәтижелері тек XIX ғасырдың 80-жылдарында ғана қарапайым адамдарға әсер ете бастады. Содан кейін электр жарығы, электрлік көлік және күштердің өзгеруі, қуатты жіберу мүмкіндігі кенеттен пайда болды және қарапайым халықтың санасына енді".

Растық немесе мәдени артықшылықты қабылдамау

Тарихтың тұжырымдамасындағы бірнеше бөлімдер нәсілшілдік ойлауды көрсететін болса да, Уэллс нәсілдік және өркениеттік басымдық туралы барлық теорияларды дәйекті түрде жобады. Нәсіл туралы мәселеде Уэллс: "Биологтың көзқарасынан адамзат – дамуы тоқтап, араласу мүмкіндігі бар жануарлар түрі. Барлық нәсілдер белгілі бір дәрежеде араласқан" деп жазады. Батыс санасының артықшылығы туралы айтқанда, ол мұндай пікірді зерттегенде "бұл жалпыламалау тым әлсіз болып көрінеді" дейді.

Әлем тарихының алынып тасталған аспектілері

"Тарихтың сызбасы" кітабында бірқатар тақырыптар көңілсіз қалдырылған: ежелгі грек философиясы және рим құқығы солардың қатарында. Басқалары, тіпті Уэллстің оларға жеке қызығушылығы болса да, мүлдем жоқ: мысалы, романтизм, Ағарту дәуірінің тұжырымдамасы және феминизм.

Уэллстің әдістемесі

"Тарихтың сызбасы" кітабын жазуға дейінгі жылдары Уэллс тарихқа көбірек ден қоя бастады, мұны көптеген еңбектері дәлелдейді. (Мысалы, "Жаңа Макиавелли", "Неке", "Англиялықтың әлемге қарауы", "Сэр Исаак Харманның әйелі", "Мистер Бритлинг оны көреді" және т.б.) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Ұлттар Лигасы Одағының мүшесі ретінде одақтың демеушілігімен әлемдік тарихты жазуды ұсынды. Бірақ ешбір кәсіби тарихшы осы жұмысты өз міндетіне алуға келіспеді. Ал Уэллс, "Мистер Бритлинг оны көреді" кітабының табысының арқасында қаржылық тұрғыдағы жағдайы жақсы болғандықтан және өз еңбегінен көп табыс күтпегендіктен, жобаға бір жыл уақытын арнауға шешім қабылдады. Оның әйелі Кэтрин (Джейн) теру, зерттеу, ұйымдастыру, хат алмасу және сын-пікір беруде оған көмектесуге келісті. Уэллс "Британика энциклопедиясына" (11-басылым, 1911 жыл) және стандартты екіншілік мәтіндерге көп сүйенді. Ол Лондон кітапханасын пайдаланды және сыншы оқырмандар ретінде "пікір мен түзетулер үшін кеңесшілер тобын шақырды, олардың ішінде Эрнест Баркер, Гарри Джонстон, Э. Рэй Ланкестер және Гилберт Мюррей есімділер бастылары болды". Содан кейін бөлімдер қайта жазылып, Уэллс олардың қанағаттанарлық деңгейге жеткенін сезінгенше одан әрі талқылау үшін таратылды. Жұмыстың көп бөлігі 1918 жылдың қазан айынан 1919 жылдың қараша айына дейін жазылды.

Плагиат туралы дәлелсіз айыптар

1927 жылы канадалық Флоренс Дикс Веллске авторлық құқықты бұзғаны және сенімін сақтай алмағаны үшін сотқа шағым түсірді. Ол, Веллс оның «Әлемнің романтикалық торы» атты еңбегінен «Тарихтың сызбасы» кітабының мазмұнының көп бөлігін ұрлап алғанын, ал ол қолжазбаны Канаданың Macmillan Canada баспасына тапсырғанын, олар тоғыз ай бойы сақтап, кейін қабылдамағанын мәлімдеді. Онтариодағы сот алдындағы қарау барысында дәлелдер жеткіліксіз деп танылды және іс тоқтатылды. Онтарио апелляциялық сотына шағым жасау да, сол кезде Британ империясының жоғарғы сатыдағы апелляциялық органы болған Тайлық Кеңесінің сот комитетіне жасалған соңғы шағым да қабылданбады. 2000 жылы А. Б. Маккиллоп, Карлтон университетінің тарих профессоры, «Спинстер және Пайғамбар; Флоренс Дикс, Х. Г. Уэллс және ұрланған өткеннің құпиясы» атты кітап жариялады. Бұл кітап Дикстің Веллске қарсы қозғалған ісін, Macmillan Canada-ға сеніп тапсырған «Әлемнің романтикалық торы» атты қолжазбасынан ақпаратты заңсыз пайдаланғанын зерттейді. Іс материалдарында оны кім қарағаны туралы нақты мәлімет жоқ, ал Маккиллоп оның қолжазбасын айлар бойы сақтағаннан кейін, бас тартқан соң, шамамен бір жыл бойы ашпай қалғанын айтады. Осыдан кейін «Тарихтың сызбасы» жарық көрді, ол бір данасын сатып алып, Веллс оның қолжазбасынан көшірген деген күдікке ілікті. Маккиллоптың баяны көбінесе кейбір аспектілерде нақты фактілердің жетіспеуіне байланысты, бірақ Macmillan жазбалары мен Дикстің түпнұсқа материалдары тексеру үшін қолжетімді болды. Ол өзінің еңбегі үшін танылу құқығын талап етуге тырысқан әйелдің бейнесін сомдайды, сонымен қатар сол кезде Канада мен Ұлыбританияда ерлерге басымдық берген заң жүйесінің салдарынан көңілі қалған. Дикстің үш сарапшы куәгері Веллс оның қолжазбасынан көшіргеніне ешқандай күмән жоқ екенін растады, ол көп пайдаланылған және дақтанған күйде қайтарылды, біреу оны айлар бойы оқығандай болды. Дикстің бастапқы ниеті тарихтағы маңызды әйелдердің өмірі мен жетістіктерін жазу еді. Кейін ол оны әлемдік тарихқа айналдырды, бірақ қазіргі феминизм деп аталатын бағытқа баса назар аударды. Веллс оның еңбегінің көп бөлігін феминистік идеяларын алып тастап пайдаланғандай болды. Дикстің қолжазбасындағы кейбір қателер Веллстің кітабында да кездесті, және оның сарапшы куәгерлері Веллс «Тарихтың сызбасын» жазған кезде барлық зерттеулерді жүргізе алмағанын, яғни оның жұмысының үлкен бөлігі Дикстің еңбегінен көшірілгенін айтты. 2004 жылы Дэнис Н. Магнуссон, Онтариодағы Квинс университетінің заң факультетінің зейнеткер профессор, Квинс заң журналында Дикске қарсы Веллс ісі туралы мақала жариялады. Онда ол Маккиллоптың кітабына сілтеме жасай отырып (редакциялық кіріспеде «роман» деп сипатталған) бұл істі қайта қарастырды. Дикске деген ықыласы болғанымен, ол оған көрсетілген «қоғамдық қолдауға» күмәнмен қарады. Ол оның жағдайының нашар болғанын және дұрыс ұсынылмағанын, адвокаттарының тарапынан гендерлік дискриминацияға ұшырағанымен, әділ сотқа түскенін мәлімдеді. Ол қолданылған заңның негізінен бүгінгі күнгі (2004 жылғы) ұқсас жағдайға қолданылатын заңмен бірдей екенін түсіндірді.

Қабылдау

"Тарихтың жоспасы" кітабына әртүрлі реакциялар болды – тұжырымды пікірлерден пародиялық туындыларға дейін. 1921 жылы Алгонкин дөңгелек үстелінің мүшесі Дональд Огден Стюарт "Тарихтың пародиялық жоспасы" атты сатирасымен алғашқы табысына жетті. "Тарихтың жоспасы" кітабы жарық көрген кезде Э.М. Форстер мен Беатрис Уэбб тарапынан мақтау алды. Эдвард Шенкс оны "тамаша кітап" деп сипаттады. Дегенмен, ол Уэллстің "сабырсыздығын" сынға алып, "М. Уэллс кейде бүкіл адамзатқа қарсы айыптаушы рөлінде қалып қоятыны өкінішті" деді. Америкалық тарихшылар Джеймс Харви Робинсон мен Карл Беккер "Тарихтың жоспасын" жоғары бағалап, Уэллсті "күшті одақтас" деп атады. 1925 жылы Г.К. Честертон "Мәңгілік адам" атты кітабын жазды, ол "Тарихтың жоспасына" католик көзқарасынан сынды білдірді. 1926 жылы Хилэр Беллок "Мистер Уэллстің Тарих жоспасына қосымша" деген мақала жазды. Беллоктың терең діншілігі Уэллстің "Тарихтың жоспасында" христиан дінін бейнелеуіне наразылық тудырды. Уэллс "Мистер Беллок "Тарих жоспасына" қарсы шығады" атты қысқаша кітап жазды. 1926 жылы Беллок өзінің жауабын, "Мистер Беллок әлі де қарсы" деген атпен жариялады. 1934 жылы Арнольд Тойнби "Тарихтың жоспасына" қатысты сынды қабылдамай, "Тарихты зерттеу" еңбегінде Уэллстің жұмысын жоғары бағалады: Г.Г. Уэллстің "Тарихтың жоспасы" кітабы көптеген тарихшылар тарапынан күдікпен қабылданды. Олар, Веллс адамзаттың бүкіл өмірін бір қиял ретінде қайта жасау арқылы олардың өзінің батылға бармаған нәрсесіне қол жеткізгенін түсінбегендей болды. Шындығында, Веллс мырзаның кітабының мақсаты мен құндылығы сол кездегі кәсіби тарихшыларға қарағанда жалпы оқырмандар тарапынан жақсы бағаланған сияқты. Тойнби "Тарихты зерттеу" кітабында "Тарихтың жоспасына" бірнеше рет сілтеме жасап, сын-тексерулер жасады, бірақ кітапқа көбінесе оң көзқараспен қарады. 1934 жылы Джавахарлал Неру "Тарихтың жоспасы" өзінің "Дүниежүзілік тарихтың көріністері" атты еңбегіне үлкен әсер еткенін айтты. Уэллс қайтыс болғаннан кейін де "Тарихтың жоспасы" тарихшылар А.Дж.П. Тейлор (оны тарихтың "ең жақсы" жалпы шолуы деп атады) және Уэллстің заманының евроцентристік және нәсілшіл көзқарастарынан аулақ болғаны үшін мақтаған Норман Стоунның құрметіне ие болды. Кристофер Ишервуд өзінің өмірбаяндық естеліктерінде 1922 жылы Францияға мектеп сапарында У.Х. Оденмен бірге Наполеонның мазарына тап болғанда, олардың алғашқы реакциясы француз билеушісіне қатысты "Тарихтың жоспасының" теріс бағасын айту болғанын еске алды. АҚШ Әскери-әуе академиясының философия кафедрасының меңгерушісі Малхам Вакин студенттерін Уэллстің "Тарихтың жоспасы" кітабындағы мына сөзіне қарсылық білдіруге шақырды: "Кәсіби әскери ойлау қажетті түрде нашар және қиялдауға келмейтін ойлау болып табылады; ешқандай жоғары интеллектуалды қабілеті бар адам өз сыйларын мұндай мамандыққа ерікті түрде шектемес еді".

Цензура

"Тарихтың сызбасы" кітабы нацистік Германияда тыйым салынған Уэллстің алғашқы кітаптарының бірі болды.

Танымал мәдениетте

1930 жылы Дэшиэлл Хэмметтің «Мальталық соқыр» кітабында Каспер Гутман былай дейді: «Бұл фактілер, тарихи фактілер, мектеп кітаптарындағы тарих емес, мистер Уэллстің тарихы емес, бірақ тарих». Вирджиния Вулфтың 1941 жылы жарық көрген «Іс-қимылдар арасында» романында Люси Свитин кейіпкері «Тарихтың жоспары» атты кітапты оқиды. Джон Хьюстонның 1941 жылғы «Мальталық соқыр» фильмінде Сидни Гринстрит ойнаған Каспер Гутман: «Бұл фактілер, тарихи фактілер, мектеп кітаптарындағы тарих емес, мистер Уэллстің тарихы емес, бірақ тарих». Фредерик Браунның 1949 жылғы «Қайырлы ғалам» ғылыми-фантастикалық романында басты кейіпкер өзін басқа ғаламға көшірілгенін көреді. Уэллстің «Тарихтың жоспары» кітабының бір данасын тапқанда, ол 1903 жылға дейін өзі білетін кітаппен бірдей болып шығады. Сол кезде басқа ғаламдағы Уэллс антигравитацияның ашылуын, адамның ғарышқа жылдам таралуын, Марсты жаулап алу үшін болған қатал соғысты, оны Уэллс қатты айыптайды, содан кейін Арктурмен болған алып қақтығысты жазады. Сатьяжит Рэйдің 1959 жылғы «Апу әлемі» фильмінде кітабы ақ матаға оралған, тек атауы ғана көрінеді, ол басты кейіпкер Апурба Ройдың кітап сөресінде тұр. Джон Апдайктың 1961 жылғы «Көгершін қауырсыны» әңгімесінде жас кейіпкер «Тарихтың жоспары» кітабын тауып алады және Уэллстің Иса туралы сипаттамаларына таңғалып, алаңдайды. Апдайк Уэллстің Иса туралы баяндауын былай сипаттайды: Ол Рим империясының шағын колониясында белгісіз саяси агитатор, көшпенді секілді болған. Қайта құру мүмкін емес жағдаймен, ол (кішкентай, қорқынышты Дэвид) өзінің айқышқа шегеленуінен аман қалды және бірнеше аптадан кейін қайтыс болды деп есептеуге болады. Осы оқиғадан кейін дін пайда болды. Сол кездегі сенімді адамдар Исаға кереметтер мен құдайлық қасиеттер тағайындады; аңыз өсті, содан кейін шіркеу пайда болды, оның діни сенімдері көбінесе Галилеялықтың қарапайым, коммунистік үйретімдеріне тікелей қайшы келді. Уильям Голдинг Веллстің неандертальдықтарды сипаттауын өзінің 1955 жылғы «Мұрагерлер» романында өзінің неандертальдық тайпасын жасау үшін негіз ретінде пайдаланды.