Кіріспе

Жылдық тізілім (алғашқыда "Жылдың тарихы, саясаты және әдебиетіне шолу") – жыл сайын жазылып, жарияланатын, әлемдегі маңызды оқиғаларды, дамуларды және үрдістерді тіркеп, талдайтын ұзақ жылдар бойы қалыптасқан анықтамалық еңбек. Ол алғаш рет 1758 жылы Эдмунд Берктің редакторлығымен жазылды және одан бері үздіксіз шығарылып келеді. Қазіргі түрінде кітаптың бірінші жартысы әлем елдері мен аймақтарына арналған мақалалардан тұрады, ал екінші жартысында халықаралық ұйымдар, экономика, қоршаған орта, ғылым, құқық, дін, өнер және спорт туралы мақалалармен қатар, некрологтар, маңызды оқиғалардың жылнамасы және таңдалып алынған құжаттар бар. Кітап жыл сайын қалың қаптамада жарық көреді, сонымен қатар электронды түрде де шығарылады, ал оның 260 жылдық архиві ProQuest баспасынан онлайн режимінде қолжетімді.

Эдмунд Берк және Жылдық тіркелімнің құрылуы

Жылдық тіркелім 1758 жылы Джеймс және Роберт Додсли баспагерлерімен құрылды. 1758 жылдың 24 сәуірінде Додсли ағайындары Эдмунд Беркпен (1729–97) келісімшартқа қол қойды. Бұл келісімшарт сол кездегі тарих, саясат және әдебиетті шолу мақсатындағы, жыл сайын жарық көретін "Жылдық тіркелім" үшін материал жазу және редакциялау жөнінде болды. Ирландияда дүниеге келген Бёрк, заңгерлік мамандығынан бас тартып, жазушылыққа бет бұрды. Ол зиялы қауымда өркендеп келе жатқан тұлға еді және Додсли баспасында бірнеше маңызды еңбектер жазған болатын. Додслимен жасалған келісімшарт бойынша, Берк "Жылдық тіркелім" редакторы ретінде жылына 100 фунт жалақы алды. Алғашқы нұсқасында "Жылдық тіркелім" "Қазіргі соғыстың тарихы" (Жеті жылдық соғыс 1756–63) тақырыбындағы кең тарихи мақаладан, өткен жылдағы Ұлыбританиядағы қызықты және маңызды оқиғаларды баяндайтын "Хронологиядан" және "Мемлекеттік құжаттар" жинағынан – ресми құжаттар, сөздер, хаттар мен есептерді қамтитын бастапқы деректер жинағынан тұрды. 1758 жылғы томға жазған алғы сөзінде Бёрк кітаптың тарих бөлімін жазу кезінде кездескен қиындықтарды атап өтті. Ол, "үзіліс-үзіліс, байланысы жоқ материалдарды" жинап, олардан "бір-бірімен байланысқан тұтас повествование" жасаудың "көрер көзге қарағанда күрделірек еңбек" болғанын айтты. Дегенмен, оның табандылығы мен тарихшы ретіндегі шеберлігінің арқасында "Жылдық тіркелімнің" бірінші томы соғыстың бірегей, заманауи есебін қамтыды, оның бастауын және дамуын сол кездегі газеттер мен журналдарда кеңінен қол жетімді емес болатын көзқараспен талдады. Осының нәтижесінде кітап кеңінен таралды, алғашқы томы алғашқы 10 жылда бес рет қайта басылды. Сол кездегі қағидаларға сәйкес, журналистика джентльмен үшін беделсіз мамандық саналды, сондықтан Бёрк "Жылдық тіркеліммен" байланысы туралы көп айтпады. Алайда, оның өмірбаяуын жазғандар Бёрк 1765 жылға дейін, Парламентке сайланғанға дейін кітапты жеке өзі жазғанын және редакциялағанын бір ауыздан айтады. Осы уақыттан бастап Томас Инглиш кітап жазуға белсенді қатысты және кейбір зерттеушілер оның сол жылы Бёрктен редакторлық қызметін алғанын айтады. Ғалымдар Бёрктің одан кейінгі кітапқа қатысы туралы әртүрлі пікірде, бірақ көптегендері оның тарих бөліміне үлес қосуын жалғастырғанын және 1790 жылдарға дейін "Жылдық тіркелімдер" жинағын бақылауда ұстағанын, тіпті сол кезде редакциялық жұмыстың көп бөлігі басқалардың күшімен жасалғанын көрсетеді.

Сайысқа қатысқан басылымдар

1760 жылдары «Жылдық тіркелім» басылымдағы ең беделді журналдардың бірі ретінде танылды. Дегенмен, жұмыстың зор көлемі оның алғашқы жылдарында жарияланудың жиі кешігуіне және 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында осы атаудың екі бәсекелес нұсқасы пайда болған кезеңде, әрқайсысы оның нақты түрі екенін мәлімдеді. 1758 жылы құрылған «Жылдық тіркелімді» Додсли ағайындары 1763 жылға дейін, ал Роберт Додслинің қайтысынан кейін 1790 жылға дейін Джеймс Додсли жеке басып шығарды. Бірақ Додсли томдарының тізбегі, басылған жыл мен белгілі бір томдағы оқиғалардың жылы арасындағы (кейде үш жылға дейін созылған) кешігуді жасыру мақсатымен бірқатар алғашқы басылымдарға жалған дата қою салдарынан шатастырылды. Додсли кезеңінде бірнеше қайта басылымдар мен «жалған алғашқы» басылымдар жарық көрді. 1790 жылғы том 1793 жылғы желтоқсанда жарық көргеннен кейін Додсли «Жылдық тіркелімнен» бас тартыды. Ол бұрын басылған томдардың қоры мен авторлық құқығын Отридж мырзаларға сатты және болашақ томдарға жауапкершілікті басқа баспагер, Ривингтонға жүктеді. Жаңа баспагердің басшылығымен кешігулер одан әрі ұлғайды, «Genuine» («Нақты») «Жылдық тіркелімнің» 1792 жылғы томы 1798 жылғы қыркүйекке дейін (Томас Инглиштің қайтысынан кейін үш ай өткен соң) және 1793 жылғы том 1806 жылғы шілдеге дейін жарық көрмеді. Осы кезеңде Отридж өзінің «Original» («Түпнұсқа») «Жылдық тіркелімінің» томдарын шығарды, ол жетіспейтін жылдарды қамтыды және оларды 8 шиллингке сатты, ал Ривингтон 13 шиллинг сұрады. Үлкен ресурстары бар бәсекелес тарапынан туындаған бұл бәсекелестікке тап болған Ривингтон, артта қалған міндеттемелерді өтеуге тырысып, сонымен қатар келесі томдарды жылдамдатуға ұмтылды. Бірқатар мәселелер шешілді, бірақ 1813-19 жылдар аралығындағы бірнеше жылдар әлі де жарық көрмеген болатын, содан кейін Ривингтон ақыры Болдуин Краддок пен Джоймен серіктестікке кірісті, бұл баспагер 1815 жылы Отриджтің үлкен үлесін сатып алған еді. Осылайша, 1825 жылғы басылымнан бастап (1826 жылы жарық көрген), бәсекелес «Жылдық тіркелімдер» Болдуин және Компаниямен бір атауға біріктірілді.

Кейінгі дамуы

XIX ғасырдың қалған бөлігінде "Жылдық тіркелім" үлкен қиындықсыз жарық көрді. 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, ол Ұлыбритания тарихына арналған бірнеше тарауларды қамтитын және Парламент отырыстарын жақыннан қадағалайтын форматты қабылдады. Содан кейін, басқа елдерге арналған тараулар да келді, енді олар тек Еуропамен ғана шектелмеді. Тарих бөлімінің кеңеюі бұрынғы томдарға тән әртүрлі материалдың азаюын білдірді. Дегенмен, 1862 жылға дейін өлеңдер де кірістірілді және кітап сол кездегі өзекті мәселелерді көрсетуді жалғастырды. 1947 жылы "Жылдық тіркелім" алғаш рет кеңесші кеңес құрды, оған сол кездегі редактор Айвисон Макадам, редактордың көмекшісі Хью Латимер және мына ұйымдардан тағайындалған бес өкіл кірді: Ағылшын қауымдастығы, Ұлыбританияның өнер кеңесі, ғылымды дамыту жөніндегі британдық қауымдастық, Халықаралық қатынастардың корольдік институты және Корольдік тарихи қоғам. Бұл жаңалықты түсіндіре отырып, Макадам 1947 жылғы томның алғы сөзінде бұл "осы күрделі заманда мамандану қажеттілігін мойындау" екенін айтты. 1994 жылы, Лонгманның бір ғасырлық иелігінен кейін, "Жылдық тіркелім" Картермиллге берілді. 1996 жылы ол АҚШ-тың "Keesing's Worldwide" баспасына сатылды, ол кітаптың кең ауқымды мұрағатын цифрландыру және оны алғаш рет жазылушыларға қолжетімді ету процесін жүзеге асырды. 2005 жылдың соңында бұл атау тағы бір АҚШ баспасы "Cambridge Scientific Abstracts" сатып алды, ол кейін "ProQuest" болып өзгерді.

Редакцияның мақсаттары

Жылдық тізілім қазіргі түрінде жылдың тарихын сенімді, дәл және қызықты түрде қамтитын мазмұнды ұсынуды мақсат етеді. Бұл жекелеген елдердің жақын тарихын баяндауды, сондай-ақ ғылым мен гуманитарлық салалардың кең ауқымындағы жаңалықтарды қамтиды. Ол "Жылдық тізілімнің" дәстүрлі беделді анықтамалық жұмыс ретіндегі орнын сақтап қалуға, сонымен қатар оны қызықты және оқуға тартымды етуге тырысады.

Қазіргі заманғы пішім

"Жылдық тізілім" жылды жалпы шолумен басталып, танымал қазіргі заман тарихшысының ой қозғайтын эссесімен жалғасады. Соңғы жылдары осы мақаланың авторлары Пауль Роджерс, Анатоль Ливен, Филип М. Х. Белл, М. Р. Д. Фут, Ричард Овери және Дж. М. Робертс болды. Одан кейін әлемдегі әр ел (немесе елдер тобы) туралы бірнеше жүзден 10 000 сөзге дейін созылатын мақалалар келеді. Кітаптың екінші жартысында маңызды халықаралық және аймақтық ұйымдар туралы мақалалар мен түрлі тақырыптарға арналған зерттеулер бар. Олар халықаралық экономика, ғылым және қоршаған орта, құқық және дін, өнер мен спорт салаларындағы жаңалықтарды қамтиды. Кітаптың соңғы бөлімдерінде таңдалып алынған құжаттар мен статистика, қайтыс болғандар туралы хабарламалар бөлімі және жылдың оқиғаларының күнделікті тізімі берілген. Жылдың маңызды жаңалықтарын көрнекті ету үшін бірнеше карталар мен түрлі-түсті фотосуреттер қосылған.

Қатысушылар

Әр мақала сол саланың сарапшысымен жазылған. Шамамен тоқсан автордың ішінде, олардың кейбіреулері 40 жылдан бері "Жылдық тіркелімге" жазып келеді, көпшілігі ғалымдар немесе журналистер. Авторлар әлемнің түкпір-түкпіріне тарап кетсе де, баспагер оларды жыл сайынғы кешкі асқа шақырады, ол кітапты талқылауға арналған аламат ретінде қызмет етеді. Ас ішілген соң, Эдмунд Берктің мәңгілік естелігіне арналған дәстүрлі тост порт шарабымен ішеді.

Қазіргі редакторлар

Д. С. Льюис Манчестер университетінде тарих және экономиканы оқыды, ал 1983 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1987 жылы ол «Illusions of Grandeur: Mosley, Fascism and British Society» (MUP) атты еңбегін жариялады, ал 1997 жылдан 2007 жылға дейін «Киссингтің Дүниежүзілік оқиғалар тізімі» журналының редакторы қызметін атқарды. 1999 жылы «Жыл сайынғы тіркелім» кеңесші кеңесінің төрағасы болды, бірақ келесі жылы кітаптың редакторы болып тағайындалғаннан кейін осы лауазымнан бас тартты. Венди Слейтер Кембридж университетінде орыс тілін, ал Манчестерде кеңестік зерттеулерді оқыды. Журналистика саласында бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін 1998 жылы Кембридж университетінде докторлық диссертациясын қорғады, ал 1999 жылдан 2003 жылға дейін UCL славян және Шығыс Еуропа зерттеулер мектебінде (SSEES) қазіргі заманғы ресей тарихынан лекция оқыды. 2002 жылы «Жыл сайынғы тіркелім» редакторының орынбасары болғаннан кейін бұл қызметтен кетті. 2007 жылы ол «Николай II-нің көптеген өлімі: Реликвиялар, қалдықтар және Романовтар» (Routledge) атты еңбегін жариялады.

Қазіргі баспагер

Жылдық тізілім қазіргі уақытта ProQuest компаниясынан жарияланады. Компания (сол кезде CSA деп аталған) 2005 жылдың соңында Keesing's Worldwide компаниясынан осы басылымды сатып алды.

2008 жылғы беделді сыйлықтың иегері

2008 жылы Арнайы ақпаратты жариялаушылар қауымдастығының (SIPA) төрешілер алқасы «Жылдық тіркелімге» оның «редакциялық сапасы» үшін 2008 жылғы үздік анықтамалық басылым сыйлығын берді.

Онлайн мұрағат

Жылдық тізілімнің толық мұрағаты қазір абоненттерге онлайн режимінде қолжетімді. Бұл 1758 жылдан бері жарық көрген барлық томдарды қамтиды және әрбір жаңа том аяқталғанда жыл сайын жаңартылып отырады. Барлық беттер сканерленген. Ертегі томдардағы мәтін OCR (оптикалық таңбаларды тану) технологиясы арқылы алынса, жаңа томдарда мәтін баспаға дайындау үшін қолданылған файлдардан тікелей алынған. Онлайн нұсқасында мазмұндамалар мен көрсеткіштер бар, олар пайдаланушыларға жеке томдарды қарауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тұтас мәтін бойынша кілт сөздерді іздеуге болады. https://about.proquest.com/en/products-services/ann-reg/

Жылдық тіркелім Эдмунд Берктің лекциялары

2011 жылдан бері баспагер "Жылдық тізілім" журналы қамтыған салалардың бірінде көрнекті тұлғаның жылдық лекциясын өткізіп келеді. Лекция шақырылған тыңшылар алдында, Кеңесші кеңесінің мүшелерін ұсынатын мекемелердің бірінің Лондондағы бас кеңсесінде таныстырылады.