Кіріспе

Жылан тұқымдасы (Viperidae) – жыландардың әлемнің көп бөлігінде, Антарктида, Австралия, Гавай, Мадагаскар, Жаңа Зеландия, Ирландия және басқа да оқшауланған аралдардан басқа жерлерде кездесетін туысы. Олар уытты және салыстырмалы түрде ұзын, иілмелі тістері бар, бұл оларға уытын терең енгізуге және инъекциялауға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда үш кіші тұқымдас ресми түрде танылған. Оларды зәһәрлі жыландар деп те атайды. "Жылан" атауы латын тіліндегі *vipera* сөзінен шыққан, ол да "жылан" дегенді білдіреді, бұл сөз *vivus* ("тірі") және *parere* ("туғызу") сөздерінен туындаған болуы мүмкін, себебі жыландардың көптеген түрлерінде, Boidae тұқымдасы сияқты, тірі туу қасиеті кең таралған.

Сипаттама

Барлық жыланқұрттардың салыстырмалы түрде ұзын соленоглифті (ойық) тістері бар, олар жоғарғы жақтардың артқы жағында, көздің артында орналасқан бездерден уды инъекциялауға арналған. Екі тістегі тістердің әрқайсысы ауыздың алдыңғы жағында, алға-артқа айналып отыратын қысқа жоғарғы жақ сүйегінде орналасқан. Қолданылмайтын кезде тістер ауыздың жоғарғы қабатына жабысып, қабықшамен қоршалады. Бұл айналу механизмі өте ұзын тістерді салыстырмалы түрде кішкентай ауызға сыйдыруға мүмкіндік береді. Сол және оң тістерді бірге немесе жеке-жеке айналдыруға болады. Шабуыл кезінде ауыз 180 градусқа жуық ашылады, ал жоғарғы жақ сүйектері алға айналады, тістерді мүмкіндігінше кеш көтеріп, зақымданудан сақтайды, себебі олар жұқа. Жауырықтар соққы кезінде жабылады, ал у бездерін қоршап тұрған бұлшықет қабықшалары жиырылады, тістер нысанаға енгенде уды инъекциялайды. Бұл әрекет өте жылдам; қорғаныс шабуылдары кезінде тістеуден гөрі тебуге жақын болады. Жыланқұрттар бұл механизмді негізінен олжаны қозғалтпай тоқтату және қорыту үшін пайдаланады. Удың құрамындағы протеазалар тіндерді ыдырататындықтан, алдын ала қорыту жүреді. Сонымен қатар, ол өзін-өзі қорғау үшін де қолданылады, бірақ адамдар сияқты олжа емес жағдайларда құрғақ тістеуі мүмкін (уды инъекцияламауы). Құрғақ тістеу жыланға өзінің бағалы у қорын сақтауға мүмкіндік береді, өйткені ол толыққан соң, оны қайта толықтыру үшін уақыт керек, бұл жыланды осал қалдырады. Құрғақ тістеуден басқа, жылан үлкен олжаға көп мөлшерде уды, ал кішкентай олжаға аз мөлшерде уды инъекциялай алады. Бұл удың ең аз мөлшерімен ең жақсы алдын ала қорытуға мүмкіндік береді. Көптеген жыланқұрттардың қабыршақтары тік жалпақ, денесі мықты, құйрығы қысқа және үшбұрышты басы мойнынан ерекшеленеді, себебі у бездері сол жерде орналасқан. Көпшілігі тік эллипстік немесе тілім пішіндес оқушылары бар, олар көздің көп бөлігін жауып немесе мүлдем жаба алады, бұл оларға жарық деңгейінің кең ауқымында көруге көмектеседі. Әдетте, жыланқұрттар түнгі жануарлар және олжасын күтіп отырып аулайды. Көптеген басқа жыландармен салыстырғанда, жыланқұрттар көбінесе жайсыз болып көрінеді. Көпшілігі - жұмыртқа туғызғыш: жұмыртқалар ананың денесінде сақталады және жас тірі туады. Алайда, кейбіреулері ұяда жұмыртқа салады. Әдетте, ұядағы балалардың саны тұрақты болады, бірақ анасының салмағы артқан сайын, үлкен жұмыртқалар туады, нәтижесінде үлкен балалар шығады.

Географиялық ауқым

Жыланның тұқымдасы Америка, Африка, Еуразия және Оңтүстік Азияда кездеседі. Америкада олар 48° солтүстік ендігінен оңтүстікке қарай таралған. Ескі әлемде, Сибирь, Ирландия және Норвегия мен Швецияның Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікке жатқан аймақтарынан басқа, барлық жерде кездеседі. Бұл маңызды бейімделу, себебі көптеген жыландардың ас қорыту жүйесі тиімді емес. Протеолитикалық удың табиғатына байланысты, жылан шағуы көбінесе өте қатты ауыруға себеп болады және оны әрқашан қабылдау керек, бірақ ол міндетті түрде өлімге әкелмейді. Жедел және дұрыс емделгенімен де, шағылған жерде қалыпты із қалуы мүмкін, ал ең жаман жағдайда зардап шеккен мүше ампутациялануы мүмкін. Жәбірленушінің тағдырын болжау мүмкін емес, өйткені ол жыланның түрі мен мөлшері, құйылған удың мөлшері (болған жағдайда) және науқастың денсаулығы сияқты көптеген факторларға байланысты. Жылан шаққан адамдар уға немесе уға қарсы сарысауға аллергиялық болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Бұл жыландар удың қаншасын шашуды жағдайға қарай өздері шеше алады. Удың жұмсалуының ең маңызды факторы – жыланның өлшемі; ірілері көбірек у шаша алады. Түрі де маңызды, себебі кейбіреулері басқаларына қарағанда көбірек у инъекциялайды, олардың қорында көбірек у болуы мүмкін, дәлірек шағып, немесе қысқа мерзім ішінде бірнеше рет шағуы мүмкін. Жыртқыштық шаққанда, инъекцияланатын удың мөлшеріне олжаның өлшемі, олжаның түрі, сондай-ақ олжаны ұстап тұруы немесе босатуы сияқты факторлар әсер етеді. Шағып, босатқаннан кейін олжаны издерлеу үшін химосенсорлық белгілеу қажеттілігі де рөл атқарады. Қорғаныш үшін шаққанда, инъекцияланатын удың мөлшері жыртқыштың (немесе қарсыластың) өлшеміне немесе түріне, сондай-ақ қауіптің бағаланған деңгейіне байланысты болуы мүмкін, бірақ үлкен шабуылдаушылар мен жоғары қауіп деңгейлері міндетті түрде удың көп мөлшеріне әкелмейді.

Таксономия

Viperidae туысының Оппельге (1811) жатқызылуы, Лорантиге (1768) немесе Грейге (1825) қарағанда, әртүрлі интерпретацияға түседі. Бірақ, жетекші сарапшылардың арасындағы басым пікір, Лоранти viperae сөзін vipera сөзінің көпше түрі ретінде қолданған (латын тілінде "ілбиті, жылан" мағынасын білдіреді) және оны жеке отбасылық топтама таксоны ретінде көрсетуді көздемеген. Керісінше, Грей Viperinae түрін бірінші болып қолданғанына қарамастан, Viperini негізіндегі Оппельдің тұжырымы бойынша, осы туыс Оппельге жатқызылады.