Кіріспе
Gazeta Wyborcza – Польшаның Варшава қаласында шығатын ұлттық күнделікті газет. Ол 1989 жылғы 8 мамырда Польша дөңгелек үстелі келісімінің негізінде және «Солидарность» кәсіподағының баспасөз органы ретінде келісім-шарт Сеймі алдындағы сайлау науқанында жарық көрді. Польшаның алғашқы жартылай еркін парламенттік сайлауын жариялау мақсатында құрылған газет, тез арада ірі басылымға айналып, 1990 жылдары ең жоғары сатысында 500 000-нан астам тиражға жетті. Gazeta Wyborcza – Польшаның либералды көзқараспен саяси, халықаралық және жалпы жаңалықтарды қамтитын маңызды газеттерінің бірі. «Агора» баспасы шығаратын газеттің бас редакторы – Лех Валенса тағайындаған Адам Михник. Gazeta Wyborcza экономика, құқық, білім және денсаулық сақтау сияқты тақырыптарға арналған қосымшаларды да жариялайды, оның ішінде Duży Format, Co Jest Grane 24 және Wysokie Obcasy бар. Gazeta Wyborcza құрылғаннан бері Польша қоғамдық пікірін қалыптастыруда маңызды рөл атқарып келеді, мысалы, 2002 жылғы Ривин ісі, Skin Hunters жанжалы және 2004 жылғы PKN Orlen дауы туралы хабарлады. Соңғы жылдары Gazeta Wyborcza шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі, азаматтық бостандықтар, әйелдер құқықтары мен ЛГБТ құқықтары сияқты мәселелердегі либералды дауыс ретінде танылды, бұл кейде Польшаның консервативті PiS үкіметімен (2015-2023 жылдары билікте болған) қақтығыстарға әкелді. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, Gazeta Wyborcza-ның 290 000-нан астам цифрлық жазылушысы және 80 000-нан астам баспа түзілімі болды. 2020 жылы Gazeta Wyborcza Еуропадағы ең көп оқылатын 10-шы газет ретінде тіркелді.
Gazeta Wyborcza (; The Electoral Gazette in English) is a Polish nationwide daily newspaper based in Warsaw, Poland. It was launched on 8 May 1989 on the basis of the Polish Round Table Agreement and as a press organ of the trade union "Solidarity" in the election campaign before the Contract Sejm. Initially created to cover Poland's first partially free parliamentary elections, it rapidly grew into a major publication, reaching a circulation of over 500,000 copies at its peak in the 1990s. It is published by Agora, with its original editor in chief Adam Michnik, appointed by Lech Wałęsa, Gazeta Wyborcza is one of Poland's newspapers of record, covering the gamut of political, international and general news from a liberal perspective. Gazeta Wyborcza also publishes thematic supplements addressing topics such as economy, law, education, and health, including Duży Format, Co Jest Grane 24, and Wysokie Obcasy. Since its founding, Gazeta Wyborcza's investigative journalism has played a key role in shaping the Polish public opinion, such as its coverage of the Rywin affair, the Skin Hunters scandal in 2002, and the PKN Orlen scandal in 2004. In recent years, Gazeta Wyborcza has emerged as a leading liberal voice on issues like the separation of church and state and civil liberties, including women's rights and LGBT rights, which has sometimes resulted in conflicts with Poland's conservative PiS led government (which was in power between 2015 and 2023). as of 2022, Gazeta Wyborcza had over 290,000 digital subscribers, and 80,000 print sales. In 2020, Gazeta Wyborcza was the 10th most read newspaper in Europe.
Негізін қалау
Gazeta Wyborcza дөңгелек үстел келісіміне сәйкес, 1989 жылғы парламент сайлауы алдындағы сайлау науқанында «Солидарлық» азаматтық комитетінің баспасөз органы ретінде құрылды. Бастапқыда газетті Gazeta Codzienna деп атау жоспарланған, ал «сайлау» деген сөз тіркесі тек сайлау науқаны кезінде қолданылатын болды. Алғашқы сегіз беттік нөмір 1989 жылдың 8 мамырында 150 000 данамен жарық көрді. Gazeta Wyborcza алғаш рет 1989 жылдың 8 мамырында «Солидарлықсыз еркіндік жоқ» деген ұранмен жарық көрді. Құрылтайшылары – Анджей Вайда, Александр Пашинский және Збигнев Буяк. Газеттің құрылуы Польша Халық Республикасының коммунистік үкіметі мен «Солидарлық» қозғалысына негізделген саяси оппозиция арасындағы келісімнің нәтижесі болды. Ол бастапқыда Agora SA компаниясына тиесілі болды. Кейіннен америкалық Cox Communications компаниясы газеттің бір бөлігін сатып алды. Хелена Łuczywo және Эрнест Скальский Михниктың орынбасарлары болды. Редакцияның мәліметінше, алғашқы таралымы аз (150 000 дана) және үкімет тарапынан қағаз жеткізілімінің шектеулі болуына байланысты салыстырмалы түрде қымбат болды. Бір жарым жылдан кейін газеттің таралымы 500 000 данаға жетті. 1990 жылдың қыркүйегінде, коммунистік үкімет құлағаннан кейін «Солидарлық» лагерінің ыдырауы кезінде Ваłęса газетке «Солидарлық» логотипін пайдалану құқығын жоққа шығарды. Осыдан кейін Gazeta Wyborcza орталық-сол және либералдық бағыттағы тәуелсіз газет болып қалыптасты. Президенттік дағдарыс кезіндегі дөңгелек үстел келіссөздерінен кейін, 1989 жылдың 3 шілдесінде Михник «Сіздің президентіңіз, біздің премьер-министріміз» деген тақырыппен мақала жариялады, онда ол Польша Біріккен жұмысшылар партиясының ұсынысы бойынша президент сайлауын қолдады, сонымен бірге үкімет құру міндетін «Солидарлық» өкіліне тапсыруды ұсынды, «демократиялық оппозицияның биліктегі лагердің реформалық қанатымен одақтасуын» жақтады. Бұл ұсыныс қазіргі уақытта «Солидарлық» лагерінің дөңгелек үстелде келісілгеннен артық билікке ие болу ниетін сезінудің белгісі ретінде қарастырылады, бірақ ресми түрде қарсылық тудырды. 1989 жылдың екінші жартысынан бастап «Выборча» газетінің редакциясындағы орта Тадеуш Мазовецкий үкіметін қолдады, сонымен бірге «Tygodnik Solidarność» газетінің өкілдерімен қақтығысты. Адам Михник премьер-министрдің жақтаушыларын қолдады, нәтижесінде 1990 жылдың қыркүйегінде «Солидарлық» ұлттық комиссиясы «Выборча» газетінің виньеткасында «Солидарлық» таңбасын пайдалану құқығын жою мақсатында қаулы қабылдады. Бұл қаулыда «Лех Ваłęсаның төрағасын қаралауға және әжуаламаққа бағытталған мақалалардың бейтараптығы» айтылды және «Газета «S» ақпараттық органы емес, жеке компания» екені түсіндірілді. Сол кезде «Tygodnik Solidarność» газетінің бас редакторы Ярослав Качиньский болды. Ол Ромуальд Szeremietiew сияқты авторлардың мақалаларын жариялады, олар газетті ақпаратты манипуляциялауда, соның ішінде оқиғаларды жасыруда айыптады. Нәтижесінде газет одақтың логотипін пайдалану құқығынан және «Солидарлықсыз еркіндік жоқ» деген ұраннан айырылды. Сонымен қатар Ваłęса Михниктің (1990 жылдың шілдесінен бастап Азаматтар қозғалысы, Демократиялық әрекет партиясының мүшесі) бас редактор лауазымынан босатуын талап етті. Михник отставкаға кетті, бірақ оның отставкасы редакция мүшелері тарапынан қабылданбады, сондықтан ол лауазымында қалды.
Даулар
Келесі жылдары «Выборча» басылымдары Польшадағы әлеуметтік-саяси оқиғаларды ашыққа шығаруға үлес қосты. Газет 1997 жылғы «желатин дауына» қатысты журналистік тергеу жүргізді, бұл монополиялық алаяқтық болды және оған кәсіпкер Казимеж Грабек қатысты.
Ривин ісі
2002 жылғы 27 желтоқсанда Wyborcza газеті "Бір пара үшін әрекет. Райвин Мичникке келеді" деген мақала жариялады, ол кино продюсері Лью Райвиннің газеттің бас редакторына пара беру әрекетіне қатысты болды. Өзін "билікті ұстап тұрған топтың" өкілі деп таныстырған Райвиннің мақсаты Мичникті биліктегі Демократиялық солшылдар альянсы дайындаған заңды қолдауға көндіру болды, бұл заң медиакомпаниялардың электрондық медиаға кеңеюіне кедергі келтіруді көздеді. Смоленскийдің мақаласы Райвин ісін бастады, нәтижесінде парламенттік тергеу комиссиясы құрылды. Алайда, Мичник өзі де "Агорамен" байланыстары тұрғысынан комиссия тексерісінен өтті, бірақ басқа медиалардан сынға ұшырады. 2003 жылы "Газета Выборча" газеті поляк кино продюсері Лью Райвиннің бас редактор Адам Мичниктен 17,5 миллион доллар пара талап еткенін, бұл ақпарат құралдарына қатысты заң жобасына түзетулер енгізу үшін жасалған әрекет деп баялады. Заң жобасының бастапқы түрі қабылданған жағдайда, Agora S. A. компаниясы Польшаның жеке телеарналарының бірі Polsat-ты сатып алу мүмкіндігінен айырылар еді. Бұл оқиға Райвин ісі деп аталды және Польша Парламенті тарапынан ресми тергеу жүргізілуіне әкелді. Нәтижесінде, Лью Райвин поляк медиа компаниясының телеарна сатып алуына жағдай жасау мақсатында парламенттік заңнамалық процеске әсер етуге тырысқаны үшін сотталды. Аталған даулы заң жобасы Польша Парламентімен қабылданбады.
Басқа да маңызды есептер
2002 жылғы 23 қаңтардағы газет мақаласы Лодзь жедел жәрдем қызметінің қызметкерлерінің науқастарды өлтіруі және жерлеу бюроларына өлім туралы ақпарат сату фактісін ашты. 2004 жылғы сәуірдегі есепте ПКН Орленнің президенті Анджей Моджеевскийді Мемлекеттік қорғау кеңсесінің ұстауы және 2002 жылғы ақпанда оны лауазымынан шеттету арқылы Орлен дауының басталуына себеп болған бұзушылықтар анықталды. Парламенттік тергеу комиссиясы Орленді жекешелендіруге жасалған әрекеттердегі түсініксіз мүдделерді көрсетті, ал Моджеевскийді ұстаған UOP басшысы Збигнев Симиятковский билікті теріс пайдаланғаны үшін кінәлі деп танылды. 2006 жылғы 4 желтоқсандағы «Өзін-өзі қорғау үшін секс үшін жұмыс» деген мақаладан кейін тағы бір саяси және моральдық дау – секс скандалы шықты. Кунцки Samoobrona RP партиясының президенті және сол кездегі вице-премьер Анджей Леппердің партия кеңселерінде жас әйелдерді секс үшін жұмысқа алғанын мәлімдеді.
Сын
"Газета Выборца" өзінің ықпалын бұрынғы коммунистерді, әсіресе генерал Ярузельскийді әктеп көрсетуге пайдаланды. Нағыз социализм құлағаннан кейін газет "күшті үгіт-насихат науқанына" қатысқаны үшін және әсіресе Ярузельскийдің беделін жақсартуға тырысқаны үшін сыналып, қарсылыққа ұшырады.
Айналым
Газет бірнеше бөлімді күнделікті газет болып табылады және ол келесі қалалар үшін күнделікті жергілікті басылымдарды шығарады: Варшава, Белосток, Бидгощ, Ченстохова, Гданьск, Горзов-Велькопольский, Катовице, Краков, Кильце, Люблин, Лодзь, Ольштын, Ополе, Плоцк, Познань, Радом, Жешув, Щецин, Торунь, Вроцлав және Зелена-Гора. 1998 жылдың алғашқы үш тоқсанында «Газета Выборча» газеті 432 000 данада таратылды. 2001 жылдың қаңтар-ақпан айларында газеттің таралымы 459 473 данаға жетті. 2003 жылы оның тиражы 542 000 дананы құрады, бұл оны елдегі ең көп сатылатын газеттердің екінші орынына қойды. 2004 жылы газеттің тиражы апта күндері 516 000 дана, ал демалыс күндері 686 000 дана болды. Осы кезде «Выборча» электрондық нұсқасына көбірек инвестиция жасауды бастады және жазылым қызметін іске қосты. 2019 жылы қағаз таралымы 86 000 данаға дейін төмендеді, ал 2020 жылдың басында 81 000 данада тұрақталды. 2021 жылдың қаңтарына қарай орташа тәуліктік тираж 62 000 дананы құрады. 2021 жылдың тамызында орташа тәуліктік таралымы 53 190 данаға дейін төмендеді.
Жұмыс режимін өзгерту
2020 жылдың қыркүйегінде Варшавадағы Czerska көшесіндегі редакция орналасқан кеңсе кеңістігі 40%-ға қысқарды, себебі газет пен оның веб-сайтының журналистері кеңседе жұмыс істемейді: газеттің қызметкерлері үйде жұмыс істей алады, ал веб-сайттың көптеген журналистері мен редакторлары қашықтан жұмыс істейді.
Бөлімдер
Gazeta Wyborcza бірнеше бөлімге бөлінеді. Күнделіктің екінші бетінде журнал редакторымен байланысы бар адамдар жазған "Басқа жағынан" атты мақалалар жинағы орналасқан. Келесі бөлімдер тақырыптары бойынша реттелген:
«Ел және Әлем» бөлімдері тиісінше Польшадан және шетелден келетін жаңалықтарға арналған. «Польшаға қош келдіңіз» бөлімінде әлеуметтік мәселелер туралы материалдар жарияланады. «Пікірлер» бөлімі редакция қызметкерлері мен тәуелсіз сарапшылардың журналистік мақалаларын қамтиды. «Мәдениет» бөлімі мәдени шараларға, суретшілермен сұхбаттарға және таңдалған мәдени салаға қатысты ой-пікірлерге арналған. «Ғылым» бөлімінде соңғы ғылыми зерттеулерді журналистік стильде баяндайтын мақалалар жарияланады. «Спорт» бөлімінде соңғы спорт жаңалықтары мен оқиғалары сипатталады. «Gazeta Wyborcza» газетінің әр нөмірінде тақырыптық апталықтар бөлігінде қосымша материалдар болады. Олар: «Үлкен Формат», «Але История», «Менің Ісім. Адамдар, жұмыс, инновациялар», «Wyborcza TV», «Co Jest Grane 24», «Magazyn Świąteczny» және «Wysokie Obcasy». «Duży Format» – «Gazeta Wyborcza» газетінің тілшілерінің журналы. Ол дүйсенбі күндері шығады. Онда әлеуметтік, мәдени және тарихи мақалалар, репортаждар жарияланады. Сейсенбі күндері «Мой Бизнес. Адамдар, жұмыс, инновациялар» шығады, ол компанияларға, кәсіпкерлікке және экономикадағы инновацияларға арналған, сондай-ақ өңірлік және ұлттық деңгейдегі салалық хабарламаларды ұсынады. «Gazeta Wyborcza» газетінің жұма күнгі қосымшалары: «Wyborcza TV» – польшалық және шетелдік телеарналардың бағдарламаларын ұсынатын апталық, сонымен қатар телешоу жасаушыларымен сұхбаттар мен тұрақты рубрикалар жариялайды, ал «Co Jest Grane 24» – аптаның соңы мен келесі аптаның мәдени шараларын жариялайтын журнал, оның редакторлары кино және театр премьералары, концерттер, көрмелер туралы жазады және таңдаулы мейрамханалар мен клубтарды ұсынады. Әр сенбі сайын «Gazeta Wyborcza» газеті «Wolna Sobota» – оқырмандарға әртүрлі көзқарастар мен әлемдерді, сондай-ақ күмәнді гипотезаларды ұсынатын 40 беттік пікір журналын, «Ale Historia» – редакторлары бұрын белгісіз фактілерді, бірегей орындар мен адамдарды, өнер туындыларын және мәдени оқиғаларды ұсынатын тарихи апталықты және «Wysokie Obcasy» – күнделікті және ерекше мәселелерді қамтитын, газет беттерінен таныс емес әйелдердің портреттерін жариялайтын әйелдер журналын жариялайды.
Басып шығару стилі
Gazeta Wyborcza бес бағанды блок форматында шығарылады, бұл формат газет басылымның бастапқы кезеңінде қабылданған. Журнал ақ қағазға түсті басылады, ал мұқабасында күнінің ең маңызды тақырыбы ірі шрифтпен беріледі. Газеттің қазіргі стилі 2006 жылдың 7 наурызында жасалған өзгеріске негізделген, сол кезде графикалық дизайны жаңартылып, Агораның жабық газеті Nowy Dzien-нен алынған. Мақалаларда негізгі қаріп ретінде Бостон қаласындағы Font Bureau компаниясы жасаған Tribune шрифті қолданылады.
Онлайн-болуы
Алғаш рет 1994 жылы «Агора» компаниясы «Газета Выборча» газетінің қосымшаларының мазмұнын интернетке жариялады. Газеттің ақпараттық веб-сайтының алғашқы мұрағатталған беттері 1996 жылдың желтоқсанынан (gazeta.pl доменінде орналасқан), ал 2001 жылдың мамырынан бастап (wyborcza.pl доменінде орналасқан) сақталған. 2001 жылы gazeta.pl доменінде жұмыс істеген веб-сайт, бастапқыда «Выборча» газетінің интернеттік нұсқасы болған, жеке ақпараттық интернет-порталына айналды. 2006 жылы gazetawyborcza.pl жеке веб-сайты gazeta.pl порталынан бөлініп, «Газета Выборча» газетінің электрондық нұсқасы болды. Қазіргі уақытта сайт wyborcza.pl доменінде жұмыс істейді және веб-сайттың атауы ретінде қолданылады. Сайттың алғашқы бас редакторы Эдвард Кремьен болды. Wyborcza.pl сайтында күнделікті басылымда және оның қосымшаларында бір мезгілде жарияланған мақалалар жарияланады. Сонымен қатар, сайтта басылымда жарияланбаған қосымша мазмұн да бар: бейнематериалдар, тақырыптық топталған фотосуреттер, суреттер. 2012 жылы «Газета Выборча» газетінің онлайн мұрағаты іске қосылды. «Выборча» газетінің мазмұны Wyborcza.pl порталымен қатар, экономика мен бизнесге арналған жеке Wyborcza.biz веб-сайтында да жарияланады. Wyborcza.pl сайты BIQdata порталымен байланыстырылған, онда әлеуметтік-саяси есептер графиктер, инфографика және сандық мәндердің басқа да графикалық түрде бейнеленген түрінде жарияланады. Оның ашылуы 2014 жылдың 23 қыркүйегінде өтті. Wysokie Obcasy.pl сайты әйелдерге қатысты мақалаларды, сондай-ақ психология, денсаулық, сұлулық, тамақ және жұмыс орындары туралы бөлімдерді қамтиды. Biqdata.wyborcza.pl сайты үлкен деректер және ақпараттық технологиялар саласы арқылы қарастырылған оқиғалар мен жаңалықтарға арналған. 2014 жылы «Газета Выборча» газеті цифрлық жазылымды енгізді. Базалық пакетке веб-сайт және қосымша арқылы жаңалықтарға қол жеткізу кіреді. Премиум пакет барлық мазмұнға, соның ішінде 28 жергілікті басылымға қол жеткізуді ұсынады. Клубтық пакет редакциялық топқа, арнайы іс-шараларға және отбасы мүшелері үшін екі қосымша жазылымға қол жеткізуді қамтиды. «Газета Выборча» газетінің интернеттегі барлық мазмұны 2014 жылдың 4 ақпанынан бастап төлемдік болып табылады. Кейінгі жылдардағы цифрлық жазылымдар саны: 55 000 (2014), 77 000 (2015), 100 000 (2016), 200 000 (2019), 220 000 (2020) және 260 000 (2021) құрады.
Мобильді қосымша
Gazeta Wyborcza-ның мазмұны дербес компьютерлерде де, мобильді қосымша арқылы да қолжетімді. 2009 жылдың 10 маусымында iPhone пайдаланушылары журнал қосымшасын App Store-дан жүктеп алуға мүмкіндік алды. 2012 жылдың 20 шілдесінде iPad қосымшасы жарияланды. 2012 жылдың ақпан айында журнал мақалаларын Kindle арқылы оқу мүмкіндігі пайда болды. Android операциялық жүйесінде жұмыс істейтін құрылғыларға арналған қосымшаның алғашқы нұсқасын We Like Caps әзірлеу студиясы 2014 жылдың 7 шілдесінде Google Play-де жариялады.
Марапаттар
Gazeta Wyborcza көптеген Grand Press сыйлықтарын алды; 2014 жылы ол жиырма бес жылдық газет атағымен марапатталды. Осы шарада Жыл журналисі атағы 2007 жылы Марцин Кёнцкиге, 2010 жылы Артур Домославскийге, 2011 жылы Анджей Почобутқа, 2013 жылы Мариуш Щигиельге және 2014 жылы Пьотр Андрушечкоға берілді. Басқа санаттарда Катажина Клуковска, Влодзимеж Калицкий, Яцек Гуго Бадер, Адам Вайрак, Иренеуш Данько, Дариуш Яновский, Марцин Фабяньский, Лешек Талко, Анна Биконт, Артур Влодарский, Томаш Патора, Марцин Стельмасяк, Анна Фостальковска, Роман Дащчинский, Кшиштоф Войчик, Анжелика Кужняк, Влодзимеж Новак, Войцех Сташевский, Магдалена Гроховска, Мачей Самчик, Йоанна Войцеховска, Павел Вейяс, Пётр Глуховский, Марцин Ковальский, Магдалена Гжебалко́вска, Уршула Яблонска, Агнешка Кублик, Бартош Т. Велиньский, Доната Субботко, Эльжбета Сиди, Анна Шмигулец және Гжегож Срочиньский марапатталды. Журналистер төрт Sharp Pen сыйлықтарын беру кезінде де марапатталды. 2004 жылы редакция 1918/1919 жылдардағы Ұлы Польша көтерілісін еске алу қоғамының бас басқармасымен "Ұлы Польша көтерілісінің домбырашысы" статуэткасымен марапатталды. 2022 жылы Gazeta Wyborcza және Gazeta Wyborcza Foundation тәуелсіз журналистика үшін күрескендері және биліктің қысымына қарамастан өз миссиясын орындағандары үшін "Алтын қалам" сыйлығын алды.