Кіріспе
Қара көпіршікті жанартаулық тас
Скория – пірокластикалық, өте көпіршікті, қара түсті жанартаулық тас. Ол жанартаудан балқыған күйде ұшырылып, ауада суытылып, класттар деп аталатын жеке-жеке түйіршіктерге айналады. Скория әдетте қара түсті (қоңыр, қара немесе қызғылт қызыл) болып келеді және базальттық немесе андезиттік құрамға ие. Скорияның тығыздығы салыстырмалы түрде төмен, себебі ол макроскопиялық эллипсоидты көпіршіктермен (газ көпіршіктерімен) толы, бірақ пемзадан айырмашылығы, скорияның нақты салмағы әрқашан 1-ден жоғары болады және ол суда батып кетеді. Скория лава ағынының бір бөлігі ретінде, әдетте оның бетіне жақын жерде немесе лапилли, блоктар және бомбалар сияқты фрагменттік шығарылым түрінде пайда болуы мүмкін, мысалы, тік беткейлі скория конустарын, сондай-ақ шлак конустарын құрайтын Стромболиан атылыстары кезінде. "Шлак" деген геологиялық термин скориямен мағынасы бірдей және оларды алмастыруға болады, бірақ ғылыми әдебиетте скория қолдануға көбірек басымдық беріледі. Бұл сөз грекше σκωρία (skōria) – тот деген сөзден шыққан. Ескі терминологияда скория көбінесе диаметрі сияқты өлшем диапазонымен анықталған, бірақ түсі мен құрамы әдетте анықтаманың бөлігі болмаған. 1980 жылдары өлшем диапазоны анықтамадан жойылды және скорияның қара немесе қызғылт түсті және/немесе мафикалық құрамды болуы талап етілді.
Салыстырулар
Скория, тағы бір көпіршікті жанартаулық жыныс – пемзадан, ірірек көпіршіктермен және қалыңрақ көпіршік қабырғаларымен ерекшеленеді, сондықтан оның тығыздығы жоғары. Бұл айырмашылықтың себебі, ысталқыш магманың төменгі тұтқырлығы болуы мүмкін, бұл ұшқыш заттардың жылдам таралуына, көпіршіктердің өсуіне, бірігуіне және жарылуына жағдай жасайды.
Құрылу
Магманың көтерілуі төмен қысымға жеткенде, еріген газдар бөлініп, көпіршіктер пайда болады. Магма салқындап, қатқанда кейбір көпіршіктер тұрып қалады. Көпіршіктер әдетте кішкентай, шар тәрізді болып келеді және бір-біріне тиіспейді; керісінше, олар аз бұрмаланумен бір-бірімен байланысады. Жанартаулық конустар скориядан жарылыс салдарынан қалдырылуы мүмкін, көбінесе шыңында кратері бар таулар түзеді. Мысалы, Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Маунгарей, сол қаланың оңтүстігіндегі Те Татуа а Риукиута сияқты, кеңінен қазба жұмыстары жүргізілген. Австралияның Солтүстік Квинсленд аймағындағы Квинкан тауында ерекше скория түрі кенді болып қазылады.
Қолданылуы
Скория әр түрлі мақсаттарда қолданылады. Ол көбінесе Еуропа, АҚШ-тың оңтүстік-батысы және Жапонияда бос құрылыс агрегаты ретінде пайдаланылады. Көктемнің тағы бір маңызды қолданысы – бетон және көктем блоктарын жасау. Скория сонымен қатар берік, ұзақ қызмет ететін жол төсеніштерін салуда қолданылады, себебі оның жоғары күші бар және ішкі үйкеліс бұрыштары жоғары. Мұндай жол төсеніштерінің жақсы жылу оқшаулағыш қасиеттері жер бетінің астындағы топырақты қырауданудан және ыстықтан қорғайды. Сондай-ақ, мұз және қармен жабылған жолдарда, сондай-ақ мұнай ұңғымаларының айналасында ауыр көліктердің салдарынан пайда болатын лайды нығайту үшін тарту күшін арттыру үшін қолданылады. Скория бағбандарында қолданылады. Ол өз көпіршіктерінде және агрегаттардың дәндері арасындағы кеңістікте суды ұстай алатындықтан, егіс топырағының суды ұстау қабілетін жақсарта алады. Белгілі бір өлшемге сұрыпталғанда және тығыз қапталғанда, ол термиттер сияқты жер қазба жәндіктеріне қарсы тиімді тосқауыл болып табылады. Скорияны газ барбекюде жоғары температурада жылу оқшаулау үшін қолдануға болады. Ежелгі римдіктер құрылыс агрегаты ретінде көктемді пайдаланған, бұл вулканизм тау жыныстарын өнеркәсіптік мақсатта қолданудың ең ерте мысалдарының бірі. Рапа-Нуи / Пасха аралында Пуна-Пау карьері әйгілі моаи мүсіндерінің пукаосын (жоғарғы түйіндерін) және тіпті кейбір моаилардың негізгі бөліктерін жасау үшін пайдаланылған қызыл скорияның көзі болды.