Кіріспе
Б.з.б. 4 ғасырдан бастап Жерорта теңізінде ескі кемелердің жаңа түрлері пайда болды, үш қатарлы кемені (триреманы) ығыстырып, теңіз соғысын өзгертіп жіберді. Кемелер үлкеніп, ауырлап, олардың арасында бұрын-соңды жасалмаған ағаш кемелер де болды. Осы дамудың алға басушысы Эллиндік Таяу Шығыс болды, бірақ Батыс Жерорта теңізінің теңіз күштері, әсіресе Карфаген мен Рим Республикасы да осы үрдіске қатысты. Шығыстағы бай мұрагерлік мемлекеттер алып соғыс кемелерін ("полиремаларды") салса, Карфаген мен Рим Пуника соғыстары кезіндегі қатыгез теңіздік бәсекелестікте көбінесе орташа өлшемді кемелерге сүйенді. Сонымен қатар, кіші теңіз державалары шағын, жылдам кемелерді пайдаланды, оларды қарақшылар да жиі қолданды. Актиум шайқасынан кейін Жерорта теңізінде Римнің толық үстемдігі орнасып, жаңадан құрылған Рим империясы ірі теңіздік қауіптерге тап болмады. Біздің заманымыздың 1 ғасырында үлкен соғыс кемелері тек бас штаб кемелері ретінде сақталды және оларды жеңіл либурниялық кемелер бірте-бірте ығыстырды. Ежелгі антикалық дәуірде оларды салу туралы білім жоғалып кетті.
From the 4th century BC on, new types of oared warships appeared in the Mediterranean Sea, superseding the trireme and transforming naval warfare. Ships became increasingly large and heavy, including some of the largest wooden ships hitherto constructed. These developments were spearheaded in the Hellenistic Near East, but also to a large extent shared by the naval powers of the Western Mediterranean, specifically Carthage and the Roman Republic. While the wealthy successor kingdoms in the East built huge warships ("polyremes"), Carthage and Rome, in the intense naval antagonism during the Punic Wars, relied mostly on medium sized vessels. At the same time, smaller naval powers employed an array of small and fast craft, which were also used by the ubiquitous pirates. Following the establishment of complete Roman hegemony in the Mediterranean after the Battle of Actium, the nascent Roman Empire faced no major naval threats. In the 1st century AD, the larger warships were retained only as flagships and were gradually supplanted by the light liburnians until, by Late Antiquity, the knowledge of their construction had been lost.
Терминология
Сол дәуірдегі әскери кемелердің көпшілігі санды және жұрнақтың қосындысынан тұратын аттарымен ерекшеленді. Осылайша, ағылшын тіліндегі quinquereme термині латын тіліндегі quīnquerēmis сөзінен шыққан, ал грек тілінде πεντήρης (pentḗrēs) деген сөзбен мағынасы бірдей. Екеуі де "бес" деген мағынаны білдіретін префикстің құрамында: латын тіліндегі quīnque, көне грек тіліндегі πέντε (pénte). Римдік жұрнақ rēmus, "ескек" сөзінен шыққан, сондықтан "бес ескек" деген мағына береді. Бірақ кемеде бес ескек болмағандықтан, бұл сөз басқа бір мағынаны білдіретін метафора болып табылады. Мүмкіндіктер көп. ηρης жұрнақ түрінде ғана кездеседі және ἐρέσσω (eréssō), "(мен) ескек есу" сөзінен туындаған. "Есуші" - ἐρέτης (erétēs), ал "ескек" - ἐρετμόν (eretmón), сондықтан ērēs екеуінің бірін де білдірмейді, бірақ глаголға негізделгендіктен, "есу" дегенді білдіруі керек. Бұл мағына латын тіліндегіден де түсініксіз. "Бес ескек" немесе "бес қатар" бастапқыда нені білдіргені, кеменің құрылысы туралы біліммен бірге жоғалып кетті және 5-ғасырдан бері қызу талқылаулардың нысаны болып табылады. Түсіндіруге жасалған әрекеттердің тарихы және қазіргі ғылыми консенсус туралы төменде қараңыз.
Дизайнның дамуы
Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдағы Персия соғыстары мен Пелопоннес соғысы сияқты ірі соғыстарда трирема Жерорта теңізі елдерінің теңіз күштері қолданған ең ауыр әскери кеме болды. Трирема (грекше: τρῐήρης (triḗrēs), "үш қатар ескекпен жүретін") үш қатар ескектермен қоздырылатын, әр ескекте бір адам отыратын кеме еді. Алайда, б.з.д. 4 ғасырдың басында триреманың түрлері пайда бола бастады: тарихшы Диодор Сицилийлік квинкереманың (грекше: πεντήρης (pentḗrēs), "бес қатар ескекпен жүретін") және гексареманың (грекше: hexērēs, "алты қатар ескекпен жүретін") ойлап табылуын Сиракузалық Дионисий I-ге жатқызады, ал квадриреманы (грекше: tetrērēs, "төрт қатар ескекпен жүретін") Аристотель Карфагендіктерге есептейді.
Керу жүйесі
Бұл кеменің құрылысы мен сыртқы келбеті туралы трирема туралы білгенімізден әлдеқайда аз. Әдеби деректер сынықты және таңдамалы, ал бейнелеу деректері түсініксіз. Триреманың үш қатарлы ескектерге ие болғаны (трикротос наус) ортағасырлық тарихшыларды, олардың құрылысының ерекшеліктері ұмытылғаннан кейін, "төрт", "бес" және басқа кемелердің дизайны логикалық түрде жалғасады деп болжауға мәжбүр етті, яғни квадрирема төрт қатар ескектерге, квинкерема бес қатарға және т.б. ие болады. Дегенмен, үлкен полиремалардың пайда болуы ("алты" және кейінірек "жеті", "сегіз", "тоғыз", "он", тіпті алып "қырық") бұл теорияны сенімсіз етті. Осылайша, Ренессанс дәуірінде және 19 ғасырға дейін трирема мен оның ұрпақтарының ескек жүйесі қазіргі заманғы галереялардың alla sensile жүйесіне ұқсас болды деп есептелді, онда әр қатарда бірнеше ескектер орналасқан және әрқайсысын бір ескекші басқарды. 20 ғасырғы зерттеулер бұл теорияны жоққа шығарды және ежелгі соғыс кемелері әртүрлі деңгейлерде, үш деңгейге дейін ескекпен жүзіп жүргенін анықтады. "Төрт", "бес" және т.б. сандарының артуы кеменің екі жағындағы ескекшілердің қатарын, емес ескектердің қатарын арттырды деп түсіндірілді. Квинкереманың басқа түсіндірмелері: бирема соғыс кемесі, жоғарғы және төменгі ескек қатарларында үш және екі ескекші бар, немесе тіпті монорема (бір қатарлы ескекке ие соғыс кемесі) бес ескекшімен. "Қос қатар" теориясы 4 ғасырғы квинкеремалардың триремалармен бірдей кеме сарайларында орналасқанымен расталады, демек олардың ені ұқсас болуы керек, бұл бір типтен екіншісіне эволюциялық даму идеясына сәйкес келеді. Полиремалардың даму себептері толыққанды түсініксіз. Ең көп айтылатын аргумент – білікті жұмыс күшінің жетіспеушілігі: трирема негізінен тарануға арналған кеме болды, ал табысты тарану тактикасы жоғары даярланған ескекші экипажын тұрақты түрде ұстауға байланысты болды, мұндай мүмкіндік Афинадан басқа, радикалды демократиясы бар мемлекеттерде болмады. Бірнеше ескекшіні пайдалану экипажға қажетті жоғары білікті адамдардың санын азайтты: ескек басындағы ескекші ғана жеткілікті дайындыққа ие болуы керек еді, ол қалғандарын басқара алатын, олар қосымша күш беруге қатысты. Бұл жүйе Ренессанс кемелерінде де қолданылған, бірақ ежелгі экипаждардың командирлерімен тұрақты жаттығуларын дәлелдейтін мәліметтерге қайшы келеді. Ескекшілердің санының артуы кең корпус талап етті, бұл бір жағынан кеменің жылдамдығын төмендетті, бірақ екінші жағынан бірнеше артықшылықтар берді: үлкен кемелер тарануға төзу үшін нығайтылуы мүмкін, ал кең корпус жүк көлемін арттырды, теңізшілерді және соңында катапульттарды алып жүруге мүмкіндік берді. Бұл кемелердің палубалары да су сызығынан жоғарырақ болды, ал кең корпусы оларға қосымша тұрақтылық берді, оларды ракеталық платформаларға айналдырды. Бұл теңіз шайқастары тарану арқылы емес, техникалық қиындықтары аз ұшақтар арқылы шешілетін заманда маңызды факті болды. Лионель Кассонның айтуынша, римдіктердің 3 ғасырғы Пуникалық соғыстарында қолданған квинкеремалар моноремалық (яғни бір қатарлы және әр ескекте бес ескекші бар) дизайнға ие болды, осылайша Экном шайқасында куәландырылған 120 теңізшінің үлкен контингентін алып жүруге қабілетті болды. Үлкен кемелерге эволюция да қажет болды, өйткені олар мұрынға мұрынмен таранудан аман қалуға жақсырақ қабілетті болды, бұл кең жақты таранумен шектелген ескі, кіші кемелерге қарағанда тактикалық икемділікті арттырды. Үлкен кемелер кең тарағаннан кейін олар жағалау қалаларын қоршау операцияларында, мысалы, Александр Македонскийдің Тирді қоршауында және оның орынбасарлары жүргізген көптеген қоршау операцияларында, мысалы, Деметрий Полиорцеттің Родосты қоршауында өздерінің пайдалылығын дәлелдеді.
Құрылыс
Жерорта теңізінде екі негізгі кеме жасау дәстүрі болды: грек және пуникалық (феникиялық/карфагендік), кейін римдіктер осы үлгіні қабылдады. Мысалы, триремада көрініп тұрғандай, гректер ескектердің жоғарғы қабатын сыртқы тіреу арқылы (парексейрезия) шығаратын, ал пуникалық дәстүр кеменің биіктігін арттырып, барлық үш қабат ескектерді тікелей кеме қабырғасынан шығаратын. Монеталардағы бейнелерге сүйене отырып, Моррисон мен Коутс б.з.д. 5 және 4 ғасырдың басындағы пуникалық триремалардың грек үлгісінен көп ерекшеленбегенін, тіпті сыртқы тіреуге ие болғанын анықтады. Бірақ б.з.д. 4 ғасырдың ортасынан бастап, феникияда квинкерема пайда болған кезде, сыртқы тіреуі жоқ кемелердің пайда болғанына куәліктер бар. Бұл ескектердің орналасуын өзгертуді қажет етті, ортаңғы қабат ішке қарай жылжытылды, сондай-ақ кеме корпусының құрылысы өзгерді, оған бүйірлік палубалар қосылды. Б.з.д. 3 ғасырдың ортасынан бастап карфагендік "бестіктерде" ескекшілерді қоршаған жеке "ескек қоймасы" пайда болды, ол негізгі корпусқа бекітілді. Бұл жаңа үлгіні дамыту одан әрі өзгерістерге әкелді, нәтижесінде ескекшілер палубадан жоғары, шамамен бір деңгейде орналасты. Бұл корпусты нығайтуға, тұтыну тауарларын тасымалдау сыйымдылығын арттыруға және ескекшілердің жұмыс жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді, бұл олардың төзімділігін сақтау үшін өте маңызды фактор болды, соның арқасында кеменің жылдамдығы ұзақ сақталады. Алайда, бұл үлгі ауыр соғыс кемелерінде қолданылған-жоқ белгісіз. Римдіктер пуникалық үлгіні өздерінің квинкеремалары үшін қабылдағанмен, императорлық кезеңнің соңына дейін қолданылған сыртқы тіреуі бар соғыс кемелерінің жеткілікті бейнелері сақталған. Афиналық Сицилия экспедициясында (б.з.д. 415–413 жж.) "афракты" (жабылмаған және қаруланбаған) афиналық триремалардың ең жоғарғы қатарлы ескекшілері, транитаи, жебелер мен катапульттардың шабуылына осал екені анықталды. Кешірек жылдары жақын арадағы шайқастардың маңыздылығын ескере отырып, кемелер "катафракт" кемелер ретінде салынды, олардың жабық корпусы ескекшілерді қорғады, ал толық палуба теңізшілер мен катапульттарды тасымалдауға мүмкіндік берді.
Төртбұрышты
Плиний бұл квадриреманы (quadriremis; τετρήρης, tetrērēs) Аристотель карфагендіктерге жатқызғанын хабарлайды. Нақты күні белгісіз болғамен, бұл тип б.з.д. 4 ғасырының екінші жартысында дамыған болуы мүмкін. Олардың алғаш рет куәландырылған пайда болуы б.з.д. 332 жылы Александр Македонскийдің Тир қамалында болды, ал бірнеше жылдан кейін Афина флотының тізімінде кездеседі. Александрдың өлімінен кейінгі кезеңде (б.з.д. 323) квадрирема өте танымал болды: афиналықтар 200 осындай кеме жасауды жоспарлады, ал Антигон I Монофталм (б.з.д. 306–301) флотының 240 кемесінің 90-ы "төрттік" болды. Кейіннен квадрирема Родос флотының негізгі соғыс кемесі ретінде таңдалды, ол Шығыс Жерорта теңізіндегі жалғыз кәсіби теңіз күштері еді. Б.з.д. 36 жылы Наулох шайқасында Секст Помпей флотындағы ең көп кездесетін кеме түрі "төрттіктер" болды, ал осы типтегі бірнеше кеме Императорлық Рим флотының екі преториандық флотында тіркелген. Екінші Пуникалық соғыс және Мила шайқасы туралы мәліметтерге сәйкес, квадриремада екі қатар ескекшілер болған, сондықтан ол квинкеремадан төмен, бірақ ені шамамен бірдей (шамамен 5,6 м) болған. Оның суыру көлемі шамамен 60 тонна, ал жүк көтергіштігі шамамен 75 сарбазға дейін жететін. Ол әсіресе жоғары жылдамдығы мен маневрлеу қабілеті үшін бағаланды, ал салыстырмалы түрде аз суға батып, жағалау операцияларына өте қолайлы болды. Римдіктер "төрттікті" "үлкен кеме" (maioris formae) деп санады, бірақ ол Египет сияқты ірі эллиндік мемлекеттердің флотында триремалармен қатарғы жеңіл кеме ретінде қызмет етті.
Квинкерем
Карфагендіктер мен римдіктер кеңінен қолданғандықтан, эллиндік дәуірдегі ең әйгілі соғыс кемесі болған квинкерема (лат. quīnquerēmis; πεντήρης, pentērēs) Сиракузаның тираны Дионисий I (б.з.д. 405–367 жж.) 399 ж.б.д. Карфагендіктерге қарсы бағытталған ірі теңіздік қарулану бағдарламасының аясында ойлап тапқан. 4-ші ғасырдың көп бөлігінде "бес" ең ауыр соғыс кемесі болып саналды және көбінесе триремалар мен квадриремалардан құралған флоттардың бас кемесі ретінде қолданылды. Сидон 351 жылы, ал Афина 324 жылы оларды пайдаланды. Шығыс Жерорта теңізінде 4-ші ғасырдың соңғы екі онжылдығында пайда бола бастаған алып полиремалар оларды ең ауыр кемелер ретінде ығыстырды, бірақ батыста олар Карфаген флотының негізгі күші болып қала берді. Әскери-теңіз флоты болмаған Рим республикасы Карфагенмен болған Бірінші Пуникалық соғысқа қатысқанда, Рим сенаты 100 квинкерема мен 20 триремадан тұратын флот құруға кірісті. Полибийдің сөзіне сәйкес, римдіктер кемесі қираған Карфаген квинкеремасын қолға түсіріп, оны өз кемелерінің жобасы ретінде пайдаланды, бірақ римдік көшірмелері сапалы салынған Карфаген кемелерінен ауыр болды. Квинкерема Рим мен Карфаген флоттарының қақтығыстарындағы негізгі күш болды, дегенмен "төрттіктер" мен "үштіктер" де айтылады. Шындығында, оның кең таралғандығы соншалық Полибий оны жалпы "соғыс кемесі" деген сөздің қысқаша түрі ретінде қолданды. Полибийдің мәліметінше, Экном мүйісіндегі шайқаста римдік квинкеремалардың экипажы 420 адамнан тұрды, оның 300-і есушілер, ал қалғаны теңізшілер болды. Палуба экипажының шамамен 20 адамын және 2-2-1 есушілер үлгісін ескерсек, квинкереманың әр жағында 90 есу және 30 қатар есушілер болар еді. Толық жабдықталған квинкерема 70-тен 120-ға дейін теңізшілерді тасымалдай алатын, яғни барлығы 400-ге жуық адамды құрайтын. "Бес" шамамен 45 метрлік, 100 тонналық, 5 метрлік ені және палубасы теңіз деңгейінен 3 метр биіктікте болар еді. Полибий квинкереманың ескі триремадан артық екенін айтты, оны көптеген кіші флоттар көптеген сандарда сақтап қалды. Ливий мен Диодор Сицилийдің еңбектері де "бес" қайықтың ауыр екенін, нашар ауа-райында триремалардан жақсы өтетінін көрсетеді. 1520 жылдары Венеция республикасы классикалық мәтіндерді оқып, оған сүйенген Веттор Фаустоның жобасы бойынша квинкерема салды.
Гексарема
Гексарема немесе сексирема (hexēris; , hexērēs) ежелгі тарихшылар Плиний Ескі және Элианның Сиракузада ойлап табылғанын растайды. "Алтылықтар" Сиракузаның Дионисий II флотында болғаны белгілі (б.з.д. 367–357 және 346–344 жылдары), бірақ олар оның әкесі Дионисий I-нің соңғы жылдарында да ойлап табылған болуы мүмкін. "Алтылықтар" кіші кемелерге қарағанда сирек кездесетін, көбінесе флагмандық кемелер ретінде кездеседі: Экном шайқасында екі римдік консулдың әрқайсысының гексаремасы болды, Птолемей XII (б.з.д. 80–58 және 55–51 жылдары) өзінің жеке флагманы ретінде біреуін, ал Секст Помпей де біреуін иеленді. Актиум шайқасында екі флотта да гексаремалар болды, бірақ айтарлықтай ерекшелік болды: Октавиан флотында олар ең ауыр типті кеме болса, Марк Антоний флотында квинкеремалардан кейін екінші орында тұрды. Кейінірек Опс атты жалғыз гексарема Мизенумның преториандық флотындағы ең ауыр кеме ретінде тіркелді. Гексареманың ескектердің орналасуы нақты белгісіз. Егер ол бұрынғы конструкциялардан табиғи түрде дамыған болса, онда ол әрбір ескекте екі гребшісі бар трирема болған болар; азырақ ықтимал нұсқа – әрқайсысында үш гребшісі бар екі деңгейлі кеме болуы. Б.з.д. 1 ғасырдағы римдік азаматтық соғыстарда қолданылған "алтылықтар" туралы мәліметтер олардың биіктігі квинкеремаларға ұқсас екенін көрсетеді және Марк Юний Бруттың флагманы ретінде қызмет еткен "алтылықтың" палубасында мұнаралардың бар екенін көрсетеді.
Септирме
Плиний Үлкені септиреманың (septiremis; , heptērēs) жасалуын Ұлы Александрға жатқызады. Курций бұл мәліметті растайды және патша Ливан тауынан 700 септиремаға арналған ағаш кесуге бұйрық бергенін хабарлайды. Бұл кемелер Арабия түбегі мен Африканы айналып өту жоспарында қолданылуы тиіс болған. Саламис үшін Деметрий Полиорцет Финикияда мұндай жеті кеме салдырған, ал кейін Птолемей II (б.з.д. 283–246) 36 септирема жасатқан. Эпирдің Пиррі (б.з.д. 306–302 және 297–272) де кем дегенде бір "жеті" кемеге ие болған көрінеді, ол карфагендіктер тарапынан басып алынып, ақырында Милае шайқасында жойылды. Шамасы, септирема гексареманың төменгі қабатына тік отырушы ескек қосу арқылы құрастырылған.
Октералар
Октералар туралы өте аз мәлімет белгілі. Олардың кем дегенде екеуі Македониялық Филипп V-тің (б.з.д. 221–179 жж.) флотында болды, б.з.д. 201 жылы Хиос шайқасында олардың мұрттарына шабуыл жасалды. Олардың соңғы пайда болуы Актиум шайқасында болды, онда Марк Антонийдің Плутарх айтуынша, көптеген "сегіздік" кемелері болған. Орозийдің Антоний флотындағы үлкен кемелердің биіктігі квинкеремалармен (олардың палубасы судан шамамен 3 метр биіктікте болды) бірдей болғаны туралы ескертулеріне сүйене отырып, "сегіздіктер", сондай-ақ "тоғыздықтар" және "ондықтар" екі қатар ескектермен жүргендігі болжанады. Леонтофорос деп аталатын ерекше үлкен "сегіздік" кеме Гераклеялық Мемнонның мәліметінше, Диадохилердің бірі Лисимах (б.з.д. 306–281 жж.) салған. Ол әсем безендірілген, 1600 ескекшіге (әр жағынан 100 адамнан 8 қатар) және 1200 теңізшіге арналған. Өте үлкен кеме болғанына қарамастан, теңіздегі өнімділігі өте жақсы болғандығы айтылады. Римдіктер де осындай кемелерді әскер тасымалдау және бас штаб кемелері ретінде пайдаланған.
Ішкі
Эннерлер алғаш рет б.з.д. 315 жылы Антигон Монофтальмустың флотына үш бірдей кеме қосылғанда тарихқа енген. Флорус пен Кассиус Дио Антонийдің Актиум шайқасындағы флотында "тоғызыншы" кемелер болғанын айтады, бірақ Плутарх нақты түрде тек "сегізінші" және "он" кемелерді ғана есімдерімен атайды. Есу жүйесі, бес және төрт ескермен жұмыс істейтін төртбұрышты кеменің өзгертілген түрі болуы мүмкін.
Десерес
Септирем сияқты, (декерэс) Плинийдің айтуынша, Ұлы Александрға жатқызылады, ол шамамен б.з.д. 120 жылы салынған; Ватикан мұражайларындағы Пий Климент мұражайында (Museo Pio Clementino) көрсетілген.
Лембо
Лембос (латын тілінде λέμβος, "жеңіл қайық") термині көбінесе қайықтарға немесе жеңіл кемелерге, ал арнайырақ айтқанда, жеңіл соғыс кемелеріне қолданылады. Ең көп кездесетін жағдайларда бұл кемелер Далмация аймағында, негізінен қақпалықтар жасаған кемелерге қатысты. Осы типтегі кемелерді Македонияның Филипп V қабылдады, одан кейін Селевкидтер, Рим және тіпті Спарта патшасы Набис Спарта флотын қайта құруға тырысқанда қолданды. Заманауи жазбаларда бұл атау нақты бір тип емес, кеме класымен байланысты болды, өйткені көздерде айтарлықтай әртүрлілік байқалады: ескектердің саны 16-дан 50-ге дейін ауысады, олар бір қатарлы немесе екі қатарлы болуы мүмкін, ал кейбір түрлерінде шаншар болмаған, олар курьерлік және жылдам жүк тасымалдауға пайдаланылған.
Гемиолия
Хемиолия немесе Хемиолос (немесе ἡμίολος [λέμβος]) – б.з.д. 4 ғасырдың басында пайда болған жеңіл және жылдам соғыс кемесі. Ол Жерорта теңізінің шығысындағы қарақшылардың арасында ерекше танымал болды, сонымен қатар Ұлы Александр Инд және Гидасп өзендеріне дейін, ал римдіктер оны әскер тасымалы ретінде пайдаланды. Бұл типті пираттар ойлап тапқан, мүмкін, Карияда. Олардың сипаттамалары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Арриан Птолемей I-ге (б.з.д. 323–283 ж.) сүйене отырып, оларды триаконторлардың қатарына жатқызады. Бір пікір бойынша, кеменің жауынгерлерге орын беру үшін ескекшілер саны екі есе кемітілген. Тағы бір пікір бойынша, әр жағында бір жарым қатар ескекшілер болған, ал қосымша жарты қатар кеменің орта тұсына орналастырылған, онда корпус оларды орналастыруға жеткілікті кең болған. Осы тұрғыдан алғанда, олардың әр жағында 15 ескек болуы мүмкін, толық қатары он, ал жарты қатары бес болған, немесе ортаңғы ескектер екі адаммен жұмыс істеген болуы мүмкін. Жеңіл корпустары, ұзындығы және жалпы жұмсақ пішініне байланысты, хемиолия тіпті либурния сияқты басқа жеңіл соғыс кемелерінен де жылдамдық бойынша басымдыққа ие болған.
Трихемиолия
Трихемиолия алғаш рет б.з.д. 304 жылы Деметрий Полиоркет Родос қаласын қоршаған кезде айғақталды, онда трихемиолиядан жасалған эскадрилья сауда кемелерін тонау үшін жіберілді. Бұл типтегі кеме Родос флотының негізгі кемелерінің бірі болды және, мүмкін, пираттардың жылдам гемиолияларына қарсы шара ретінде Родоста ойлап табылды. Родостықтар осы кеме түріне соншалықты байланысты болғандықтан, б.з.д. 46 жылы Гай Кассий Лонгин Родос флотын жойғаннан кейін бір ғасыр бойы олардың бірнешеуін салтанатты кеме ретінде сақтап қалды. Бұл тип үш қатарлы кемелермен бірге жіктеліп, әр жағында екі жарым қатар ескекшілері болған. Линдос мүсіні мен Самафракияның әйгілі Никесі, екеуі де трихемиолияны бейнелейді деп саналады, екі жоғарғы қатар ескі триреманың дәстүрлі таламиттар орналасуымен төмендегі жарты қатармен бірге ескі қорапқа орналастырылған. Линдос мүсінінде екі трихемиолия экипажының тізімі де бар, бұл әрқайсысында 144 адам болғанын, олардың 120-сы ескекшілер болғанын (сондықтан толық қатар 24 адамнан тұрған) көрсетеді. Аталған мүсіндерге негізделген реконструкция кеменің салыстырмалы түрде төмен, қорап тәрізді құрылыммен, шамамен 40 тонналық суырым сыйымдылығымен және толық триреманың жылдамдығымен шамалас жылдамдыққа жете алатынын көрсетеді. Трихемиолия өте табысты конструкция болды және Птолемей Египеті мен Афина флотының арасында қолданылды. Жеңіл әскери кемелер ретінде жіктелгеніне қарамастан, олар кейде бірінші қатарда қолданылды, мысалы, Хиос шайқасында.
Либурниялықтар
Либурн (liburna, λιβυρνίς, libyrnis) – либурндықтар тайпасы ойлап тапқан лимбо кемесінің бір түрі. Бастапқыда қарақшылық пен барлау үшін қолданылған бұл жеңіл және жылдам кемелерді римдіктер Ильриан соғыстары кезінде қабылдады, ал Актиум шайқасынан кейін Рим империясының флоттарының негізгі бөлігіне айналдырып, ауыр кемелерді ығыстырды. Әсіресе провинциялық римдік флоттардың құрамында негізінен либурн кемелері болды. Ливий, Лукан және Аппиан либурнды екі қатар ескекпен жабдықталған (бирем) кеме деп сипаттаған; олар толық қапталған (катафракт) кемелер, өткір сүйір мұрынға ие, жылдамдықты арттыруға арналған, ағымдық пішінге қол жеткізді. Жылдамдық тұрғысынан либурн, триремадан әлдеқайда баяу болғанмен, "бес" қатарлы кемемен шамалас жылдамдыққа ие болды.