Сол және оң жақты бұрылыстар: Ұғымдар мен мысалдар
Sinistral and dextral
Жықырлықтың (хиральность) екі түрі: сол жақ (sinistral) және оң жақ (dextral). Осы терминдер ғылымда қолданылады, бірақ мағынасы саласына қарай өзгереді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хиральдықтың екі түрі
Two types of chirality
Синистральдық және декстральдық, кейбір ғылыми салаларда хиральдықтың ("қолдылық") немесе салыстырмалы бағыттың екі түрі болып табылады. Бұл терминдер латын тіліндегі "сол" (sinister) және "оң" (dexter) сөздерінен шыққан. Басқа ғылым салаларында әртүрлі терминдер қолданылады (мысалы, химияда декстро және лаэво айналымы, физикада сағат тілі бойынша және сағат тіліне қарсы) немесе жай ғана сол және оң (анатомияда) қолданылады. Салыстырмалы бағыт және хиральдық – екі түрлі ұғым. Салыстырмалы бағыт – бақылаушының тұрғысынан қарағандағы нәрсе; егер жоғары, төмен және бақылау бағыты анықталған болса, толық симметриялық объектінің сол және оң жақтары болады. Дегенмен, хиральдық бақылаушыға тәуелсіз: оң бұрандалы бұрандаға қалай қарасаңыз да, ол сол бұрандалы бұрандадан өзгеше болып қалады. Сондықтан симметриялық объектінің сол және оң бағыттары бақылаушының орнына қарай кездейсоқ анықталады, ал хиральдылық көрсететін асимметриялық объектінің сол және оң бағыттары бақылаушының орнына қарамастан, объектінің қасиеттерімен анықталады.
Sinistral and dextral, in some scientific fields, are the two types of chirality ("handedness") or relative direction. The terms are derived from the Latin words for "left" (sinister) and "right" (dexter). Other disciplines use different terms (such as dextro and laevo rotary in chemistry, or clockwise and anticlockwise in physics) or simply use left and right (as in anatomy). Relative direction and chirality are distinct concepts. Relative direction is from the point of view of the observer; a completely symmetric object has a left side and a right side, from the observer's point of view, if the top and bottom and direction of observation are defined. Chirality, however, is observer independent: no matter how one looks at a right hand screw thread, it remains different from a left hand screw thread. Therefore, a symmetric object has sinistral and dextral directions arbitrarily defined by the position of the observer, while an asymmetric object that shows chirality may have sinistral and dextral directions defined by characteristics of the object, regardless of the position of the observer.
Қарыншалылар
Гастроподтардың спираль тәрізді қабықтары асимметриялық болғандықтан, олар хиральдық деп аталатын қасиетке ие – асимметриялық құрылымның "қолдылығы". Гастропод түрлерінің 90% -дан астамы орамның оң жаққа бұрылатын қабықтарына ие. Аз ғана түрлер мен туыстардың қабықтары көбінесе сол жаққа бұрылады (солқай). Көптеген түрлер оң және сол жақ ерекшеліктерінің тең араласуын көрсетеді (мысалы, Amphidromus perversus).
Because the coiled shells of gastropods are asymmetric, they possess a quality called chirality–the "handedness" of an asymmetric structure. Over 90% of gastropod species have shells in which the direction of the coil is dextral (right handed). A small minority of species and genera have shells in which the coils are almost always sinistral (left handed). Very few species show an even mixture of dextral and sinistral individuals (for example, Amphidromus perversus).
Балық
Платфиштердің ең айқын ерекшелігі, жазықтығынан басқа, олардың асимметриялық морфологиясы: ересек балықтарда екі көз де басының бір жағында орналасқан. Кейбір платфиштер тұқымдасының өкілдерінде көздер әрқашан денесінің оң жағында болады (декстральді немесе оң көзді платфиш), ал басқаларында – әрқашан сол жағында (синистральді немесе сол көзді платфиш). Бастапқы тікенді турботтарда оң және сол жақтың тең саны кездеседі және олар, әдетте, басқа тұқымдастарға қарағанда симметриялырақ болады.
The most obvious characteristic of flatfish, other than their flatness, is their asymmetric morphology: both eyes are on the same side of the head in the adult fish. In some families of flatfish, the eyes are always on the right side of the body (dextral or right eyed flatfish), and in others, they are always on the left (sinistral or left eyed flatfish). Primitive spiny turbots include equal numbers of right and left sided individuals, and are generally more symmetric than other families.
Геология
Геологияда, синистральды және декстральды терминдері ақабаудың екі жағындағы блоктардың қозғалысының көлденең компонентін немесе қима аймағындағы қозғалыстың бағытын көрсетеді. Бұл салыстырмалы бағытты сипаттау үшін қолданылатын терминдер, себебі блоктардың қозғалысы жоғарыдан қарағанда бір-біріне қатысты айқындалады. Егер ақабаудың қарсы жағындағы блок солға қарай жылса немесе ақабаудың сол жағында тұрғанда сол жақ бақылаушыға жақындаса, онда қозғалыс синистральды (сол жақты) деп аталады. Егер ақабаудың қарсы жағындағы блок оңға қарай жылса немесе ақабаудың оң жағында тұрғанда оң жақ бақылаушыға жақындаса, онда қозғалыс декстральды (оң жақты) деп аталады.
In geology, the terms sinistral and dextral refer to the horizontal component of the movement of blocks on either side of a fault or the sense of movement within a shear zone. These are terms of relative direction, as the movement of the blocks is described relative to each other when viewed from above. Movement is sinistral (left handed) if the block on the other side of the fault moves to the left, or if straddling the fault the left side moves toward the observer. Movement is dextral (right handed) if the block on the other side of the fault moves to the right, or if straddling the fault the right side moves toward the observer.