Кіріспе
Меланизм – организмдегі меланиннің туа біткен артық мөлшері нәтижесінде қара пигменттің пайда болуы. Псевдомеланизм, сондай-ақ абонданизм деп аталатын пигментацияның тағы бір түрі, жануардың денесінің көп бөлігін жабатын қара дақтармен немесе кеңейген жолақтармен сипатталады, бұл оны меланистік көрінетіндей етеді. Қара түсті заттың патологиялық жиналуы, көбінесе қатерлі сипаттағы пигменттелген ісіктерге себеп болатын құбылыс меланоз деп аталады.
Melanism is the congenital excess of melanin in an organism resulting in dark pigment. Pseudomelanism, also called abundism, is another variant of pigmentation, identifiable by dark spots or enlarged stripes, which cover a large part of the body of the animal, making it appear melanistic. The morbid deposition of black matter, often of a malignant character causing pigmented tumors, is called melanosis.
Бейімделу
Адаптация процесімен байланысты меланизм адаптивті деп аталады. Көбінесе, қара түсті жануарлар қоршаған ортада жақсы жасырынуға мүмкіндік алатындықтан, тірі қалу және көбейуге бейімделеді. Бұл кейбір түрлерді хищниктер үшін көрінуді қиындатады, ал басқалары, мысалы, леопардтар, оны түнгі аң ауру кезінде азық табу артықшылығы ретінде пайдаланады. Әдетте, адаптивті меланизм мұрагерлік болып келеді: фенотипте толық немесе дерлік толық көрінетін доминантты аллель, меланиннің артық мөлшеріне жауапты. Адаптивті меланизм әртүрлі жануарларда кездеседі, оның ішінде тілсіздік, көптеген мысықтар мен қасқырлар, сондай-ақ коралл жыландары сияқты сүтқоректілер де бар. Адаптивті меланизм морфтардың пайда болуына әкелуі мүмкін, ең танымал мысалы – бұл қара күбәзі, оның Ұлыбританиядағы эволюциялық тарихы табиғи іріктеу принциптерін оқыту үшін классикалық оқу құралы ретінде қолданылады.
Өнеркәсіптік меланизм
Өнеркәсіптік меланизм – өнеркәсіптік ластануға ұшыраған аймақтардағы, мысалы, қымызқұйрық (Biston betularia) сияқты жәндіктерде кездесетін эволюциялық құбылыс. Табиғи іріктеу қара пигменттелген жекелеген түрлерді артық көреді, себебі олар ластанған фонға қарсы жақсы жасырынады. Ластану кейіннен азайғанда, ақшыл түрлер қайтадан басымдыққа ие болды және меланизм сирек кездесе бастады. Мұнан басқа, меланин пигменті иммундық қорғаныстың жұмысын жақсартады немесе қара түстің жылулық артықшылықтары бар дегендей басқа да түсіндірмелер ұсынылған.
Мысықтарда
Меланистік түстеу 37 фелид түрінің 11-інде жиі кездесетін полиморфизм ретінде байқалады және кейбір жағдайларда жоғары популяциялық жиілікке жетеді, бірақ толық бекітілуге ешқашан қол жеткізбейді. Қара пантера – меланистік леопард, Малайяның экваторлық жаңбырлы ормандарында және Африканың кейбір тауларының, мысалы Кения тауының беткейіндегі тропикалық жаңбырлы ормандарында кең таралған. Сервалдың Шығыс Африканың белгілі бір аймақтарында меланистік түрлері де кездеседі. Жагуарундидің түсі қою қоңырдан, сұрдан, ашық қызғылт сарыға дейін өзгеріп тұрады. Жагуардың меланистік түрлері Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында көптеп таралған. 1938 және 1940 жылдары Флориданың субтропиктерінде екі меланистік бобкат тірідей ұсталған. 2003 жылы ягуарлардағы меланизмнің басым мұрагерлік жолы 116 тұтқындықтағы жеке тұқым қуалаудың фенотиптік берілуін талдау арқылы расталды. Меланистік жануарларда кем дегенде бір мутацияланған MC1R реттілік аллелінің көшірмесі бар екені анықталды, ол 15 базалық жұптан тұратын ішкі фреймдегі жойылған бөлікке ие. Осы аллельге қатысты он туысқан емес меланистік ягуар гомозиготты немесе гетерозиготты болып табысты. 24 базалық жұптың жойылғандығы жагуарундиде меланизмге байланысты толық емес доминантты аллельге әкеледі. Агути генінің кодтау аймағындағы агути сигналдық пептидінің тізбесін зерттеу қара үй мысықтарында 2 базалық жұптың жойылғандығын көрсетті. Бұл варианттар Джеффри мысығының, онцилланың, пампас мысығының және Азия алтын мысығының меланистік түрлерінде кездеспеді, бұл меланизмнің мысық тұқымдасында кем дегенде төрт рет тәуелсіз пайда болғандығын көрсетеді. Леопардтардағы меланизм дақылды нысанға қатысты мендельдік, моногендік рецессивті қасиет ретінде мұрагерлікпен беріледі. Қара жануарлардың жұптасуы басқа жұптасуларға қарағанда айтарлықтай кішкентай болады. 1996 жылдың қаңтарынан 2009 жылдың наурызына дейін Малайя түбегіндегі 16 нысанда Индокитай леопарды 1000-нан астам түнгі тұзақпен бақыланды. 445 фотосуреттің 410-ы Край аралмалығының оңтүстігінде түсірілген, ал меланистік емес морф ешқашан суретке түсірілмеген. Бұл деректер аймақта қараңғы аллельдің дерлік бекітілуін көрсетеді. Тек генетикалық дрейфтің нәтижесінде осы рецессивті аллельдің бекітілу уақыты шамамен 1100 жылдан шамамен 100 000 жылға дейін ауысады. Леопардтардағы меланизмдің себебі, жабық аулауға артықшылықты ұсынуы мүмкін деп болжанады. Басқа теориялар бойынша, мысықтардағы меланизм гендері вирустық инфекцияларға қарсы тұру қабілетін немесе биікке бейімделуді қамтамасыз етуі мүмкін, себебі қара түк жылу үшін көбірек жарық сіңіреді.
Құстарда
Бұл қасиет Silkie және Ayam Cemani тауық тұқымдарында жиі кездеседі. Аям Джемани – Индонезиядан шыққан сирек және салыстырмалы түрде жаңа тауық тұқымы. Олардың гиперпигментацияны (фибромеланоз) тудыратын үңілген гендері бар, осының салдарынан тауықтың барлық бөлігі – қауырсыны, тұмсығы және ішкі мүшелері толығымен қара түсті болады. 2015 жылдың сәуір айында Жерорта теңізіндегі Кипр аралында өте сирек кездесетін қара фламинго байқалды.
Екі жүзділерде
Альпілік саламандра (Salamandra atra) түрiнiң бiр тұқымдасы (S. atra atra) толығымен қара түстi болады. Пигмент, меланин қосылысын өндiретiн меланофор деп аталатын арнайы жасушадан пайда болады. Бұл саламандраның тағы төрт түрi бар, олардың меланин пигментациясы әртүрлi деңгейде. Толығымен қара түстi фенотиптерде ксантофорлар ешқашан дамымайды. Альпілік саламандралар өздерiнiң терісiнен токсин шығарады, ал толық меланистiк қара саламандралар да, дақты саламандралар да осы қосылысты өндiредi. ДНК тарихын зерттеулер көрсеткендей, альпілік саламандраның бастапқы фенотипі сары дақтармен қара түстi болған, яғни толық қара түс уақыт өте дамып, көптеген буын бойында таңдалып алынған. Меланин – тері пигментациясының деңгейiн анықтайтын негiзгi фактор және организмдi зиянды ультракүлгiн сәулелерден қорғайды. Сол ультракүлгiн сәулелену теріде Д витаминін синтездеу үшiн қажет, сондықтан ашық түстi тері – аз меланин – экваторлық аймақтардан адамдардың ежелгi қозғалысына байланысты бейiмделу болып табылады, себебi жоғары ендiктерде күн сәулесiне аз әсер етедi. Африка, Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Австралияның кейбiр аймақтарындағы адамдардың терісi өте қара болуы мүмкiн, бiрақ бұл меланизм емес.
Пьюц-Жегерс синдромы
Бұл сирек кездесетін генетикалық аурудың белгісі – еріндерде және ауыз қуысының шырыш қабығында гиперпигментациялы дақтардың (меланоз) пайда болуы, сондай-ақ асқазан-ішек жолындағы қаусыз полиптер.
Әлеуметтік саясат
Меланизм термині Usenet, интернет-форумдар мен блогтарда қара терілі адамдар – басқа тері түстерінің пайда болуына бастау болған түпкілікті халық деп санайтын афроамерикалық әлеуметтік қозғалысты білдіру үшін қолданылған. Меланизм термині осы мағынада 1990 жылдардың ортасынан бері қолданылып келеді және Франсис Кресс Велсинг сияқты кейбір афроцентристер тарапынан қолдауға ие болды.