Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Темір тұздары мен өсімдіктерден алынған танник қышқылдарынан жасалған сия – Темір сасығы (сондай-ақ қарапайым сия, стандартты сия, емен сасығы немесе темір сасығы жаңғағы сиясы деп те аталады) – өсімдіктерден алынған темір тұздары мен танник қышқылдарынан жасалған күлгін қара немесе қоңыр қара түсті сия. Бұл 5-шы мен 19-шы ғасырлар аралығындағы 1400 жыл бойында Еуропада қолданылған стандартты сия формуласы болды, 20-шы ғасырдың басына дейін кеңінен қолданылып келді және бүгінге дейін сатылуда.
Ink made from iron salts and tannic acids from vegetable sources
Iron gall ink (also known as common ink, standard ink, oak gall ink or iron gall nut ink) is a purple black or brown black ink made from iron salts and tannic acids from vegetable sources. It was the standard ink formulation used in Europe for the 1400 year period between the 5th and 19th centuries, remained in widespread use well into the 20th century, and is still sold today.
Дайындау және қолдану
Бояу дәстүрлі түрде таник қышқылының ерітіндісіне темір(II) сульфаты (FeSO4) қосылып дайындалатын, бірақ кез келген темір ионының доноры қолданылуы мүмкін. Галлотан қышқылы әдетте еменнің немесе басқа ағаштардың өскіндерінен (галдарынан) алынатын, сондықтан осылай аталады. Экстрактты ферментациялау немесе гидролизден кейін глюкоза мен галь қышқылы бөлінеді, бұл темір галлатының түзілуінен қараңғы қызғылт қара бояудың пайда болуына себеп болады. Ферменттелген экстракт темір(II) сульфатымен біріктірілді. Сүзілгеннен кейін, пайда болған ақшыл сұр ерітіндіге байланыстыратын зат (көбінесе арабика резеңкесі) қосылып, қағазға немесе пергаментке жазу үшін қолданылды. Сапалы дайындалған бояу біртіндеп қараңғыланып, терең қызғылт қара түске айналады. Соның салдарынан қалдырылған іздер пергаментке немесе веллумға берік жабысады және (индия сиясы немесе басқа формулалардан өзгеше) сүрту арқылы немесе жуу арқылы өшірілмейді. Іздерді жазу бетінен жұқа қабатты жоңқалап сызып тастау арқылы ғана жоюға болады.
The ink was traditionally prepared by adding some iron(II) sulfate (FeSO4) to a solution of tannic acid, but any iron ion donor can be used. The gallotannic acid was usually extracted from oak galls or galls of other trees, hence the name. Fermentation or hydrolysis of the extract releases glucose and gallic acid, which yields a darker purple black ink, due to the formation of iron gallate. The fermented extract was combined with the iron(II) sulfate. After filtering, the resulting pale grey solution had a binder added to it (most commonly gum arabic) and was used to write on paper or parchment. A well prepared ink would gradually darken to an intense purplish black. The resulting marks would adhere firmly to the parchment or vellum, and (unlike india ink or other formulas) could not be erased by rubbing or washing. The marks could only be erased by scraping a thin layer off the writing surface.
Химия
Таннинді темір сульфатымен араластыру арқылы суда еритін темір танатты кешен пайда болады. Оның ерігіштігінің арқасында сия қағаз бетіне сіңіп, оны өшіру қиынға соғады. Ауамен әрекеттескенде, ол қара түсті пигментке айналатын темір танатына айналады. Бұл өнім суда ерімейді, сондықтан жазу сиясы ретінде беріктігін сақтайды. Сияның қараю процесі атмосфералық оттегінің әсерінен темір иондарының темір (Fe2+) күйінен темір (Fe3+) күйіне тотығуынан туындайды. Сондықтан сұйық сияны тығыз жабылатын ыдыста сақтау қажет, және ол уақыт өте келе қолдануға жарамсыз болуы мүмкін. Темір иондары таник қышқылымен немесе одан туындаған қосылыстармен (мысалы, галлик қышқылы немесе пирогаллол) реакцияласып, полимерлі органометалл қосылысын құрайды. Бұл өте тиімді сия болғанымен, оның формуласы толыққанды емес еді. Темір саңырауқұлақтың сиясы қышқыл табиғатқа ие. Жазылатын бетке байланысты, темір саңырауқұлақтың сиясы жазу бетінің (көбінесе пергамент немесе қағаз) екінші жағында көзге көрінбейтін "көлеңке жазу" қалдыруы мүмкін. Соңында ол жазылған бетті тесіп өтуі де мүмкін. Бұл жоғары температура мен ылғалдылықтың әсерінен жылдамдайды. Дегенмен, осы сиямен жазылған кейбір қолжазбалар, мысалы, "Сақшылық сиқырлы кітаптар", жүздеген жылдар бойы қағазға зиян келтірмей сақталған.
By mixing tannin with iron sulfate, a water soluble ferrous tannate complex is formed. Because of its solubility, the ink is able to penetrate the paper surface, making it difficult to erase. When exposed to air, it converts to a ferric tannate, which is a darker pigment. This product is not water soluble, contributing to its permanence as a writing ink. The darkening process of the ink is due to the oxidation of the iron ions from ferrous (Fe2+) to ferric (Fe3+) state by atmospheric oxygen. For that reason, the liquid ink needs to be stored in a well stoppered bottle, and often becomes unusable after a time. The ferric ions react with the tannic acid or some derived compound (possibly gallic acid or pyrogallol) to form a polymeric organometallic compound. While a very effective ink, the formula was less than ideal. Iron gall ink is acidic. Depending on the writing surface being used, iron gall ink can have unsightly "ghost writing" on the obverse face of the writing surface (most commonly parchment or paper). Ultimately it may eat holes through the surface it was on. This is accelerated by high temperature and humidity. However, some manuscripts written with it, such as the Book of Magical Charms, have survived hundreds of years without it damaging the paper on which it was used.
Тарих
Емен қабығынан жасалған сияның ең алғашқы рецепттері Плиний Егдеден келген, және олар ең жақсы жағдайда тұспалдаулы. Көптеген белгілі және маңызды қолжазбалар темір емен қабығынан жасалған сиямен жазылған, соның ішінде Codex Sinaiticus – қазіргі кездегі ең көне және толық Библия, шамамен төртінші ғасырдың ортасында жазылған деп есептеледі. Темір емен қабығынан жасалған сияны жасаудың қарапайымдылығы, оның беріктігі мен суға төзімділігіне байланысты, бұл сия Еуропа және Жерорта теңізі аймағындағы жазушылардың сүйіктісіне айналды. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінен жеткен қолжазбалардың көпшілігі темір емен қабығынан жасалған сиямен жазылғанын көрсетеді, ал қалғаны шам қарасы немесе көмір қарасы сиясымен жазылған. Леонардо да Винчидің көптеген суреттері темір емен қабығынан жасалған сиямен салынған. Ұлыбритания мен Францияда барлық патшалық және заңдық құжаттардың темір емен қабығынан жасалған сияның құрамын белгілейтін заңдар қабылданды, осы кезеңде олардың беріктігін қамтамасыз ету үшін. Темір емен қабығынан жасалған сияның танымалдылығы отарлау кезеңінде және одан кейін әлемге тарады. АҚШ Пошта қызметінің барлық почта бөлімшелерінде клиенттерінің пайдалануы үшін қолданылатын ресми рецепті болды. 20-шы ғасырдың екінші жартысында химиялық түрде өндірілетін сиялар мен жазу сұйықтықтарының пайда болуына дейін ғана темір емен қабығынан жасалған сия кеңінен қолданылмай қалды.
The earliest recipes for oak gall ink come from Pliny the Elder, and are vague at best. Many famous and important manuscripts have been written using ferrous oak gall ink, including the Codex Sinaiticus, the oldest, most complete Bible currently known to exist, thought to be written in the middle of the fourth century. Due to the ease of making iron gall ink and its quality of permanence and water resistance this ink became the favored one for scribes in the European corridor as well as around the Mediterranean Sea. Surviving manuscripts from the Middle Ages as well as the Renaissance bear this out as the vast majority are written using iron gall ink, the balance being written using lamp black or carbon black inks. Many drawings by Leonardo da Vinci were made with iron gall ink. Laws were enacted in Great Britain and France specifying the content of iron gall ink for all royal and legal records to ensure permanence in this time period as well. The popularity of iron gall ink traveled around the world during the colonization period and beyond. The United States Postal Service had its own official recipe that was to be used in all post office branches for the use of their customers. It was not until the invention of chemically produced inks and writing fluids in the latter half of the 20th century that iron gall ink fell from common use.
Пайдаланудың азаюы
Темір және сасық жаңғақ формуласының беріктігі мен суға төзімділігі оны 1400 жылдан астам уақыт бойы Еуропадағы стандартты жазу сиясы етіп, ал Америкада еуропалық отарлаудан кейін пайдаланды. Оның қолданылуы мен өндірісі тек 20-шы ғасырда, қағазға жазуға арналған жақсырақ, су өткізбейтін формулалар қолжетімді болған кезде ғана азайды. Бүгінде темір саңылаулы сияны шамалы компаниялар өндіреді және оны қаламды ұнататындар мен суретшілер қолданады, бірақ әкімшілік салаларда қолданылуы шектеулі.
The permanence and water resistance of the iron and gall nut formula made it the standard writing ink in Europe for over 1,400 years, and in America after European colonisation. Its use and production started to decline only in the 20th century, when other waterproof formulas (better suited for writing on paper) became available. Today, iron gall ink is manufactured by a small number of companies and used by fountain pen enthusiasts and artists, but has fewer administrative applications.
Қаламұштар
Диппен қаламдарға арналған дәстүрлі темір саңылау сиясы капиллярлық әрекет принципі бойынша жұмыс істейтін қаламдарға жарамсыз. Қоректендіру жүйесіндегі темір галликалық жинақталу қаламның кішкентай сыя жолдарын бітеп тастайды. Сонымен қатар, қаламұшқа арналған өте қышқыл дәстүрлі темір саңылау сиясы металл қаламұш бөлшектерін коррозияға ұшыратады (редокс реакциясы/жедел коррозия деп аталатын құбылыс). Бұл құбылыстар қаламның жұмыс істеу қабілетін жояды. Оның орнына, қаламұшқа арналған заманауи темір саңылау формулалары ұсынылады, мысалы, Lamy-дің көк-қара бөтелкедегі сиясы (2012 жылы тоқтатылды), Montblanc (2012 жылы тоқтатылды), Chesterfield Archival Vault (2016 жылы тоқтатылды), Diamine Registrar’s Ink, Ecclesiastical Stationery Supplies Registrars Ink, Hero 232 және Organics Studios Aristotle Iron Gall. Басқа өндірушілер көк-қарадан басқа түсті темір саңылау сиясын ұсынады, мысалы, Gutenberg Urkundentinte G10 Schwarz (сертификат сиясы G10 қара), KWZ Iron Gall сиясы, Platinum Classic сиясы, Rohrer & Klingner "Salix" (көк-қара) және "Scabiosa" (көкшіл сұр) сиясы, сондай-ақ қаламұштарға арналған Stipula Ferrogallico сиясы. Қазіргі заманғы темір саңырауқұлақ сияларында аздаған феррогалликалық қосылыстар бар және стехиометриялық тұрғыдан оңтайландырылған формулаға ие болуы мүмкін. Тарихи сияларда көбінесе феррогалликалық қосылыстардың тотығуы кезінде тотықпаған артық қышқыл болған. Заманауи формулалар да тұз қышқылын пайдаланады, ал көптеген тарихи сиялар күкірт қышқылын қолданған. Тұз қышқылы ерітіндіде газ күйінде болады және буланып кетеді. Нәтижесінде, қазіргі заманғы қаламұшқа арналған темір саңырауқұлақ сиялары тарихи сияларға қарағанда қағазға аз зиян келтіреді және қаламұштың ішкі жағына жұмсақ әсер етеді, бірақ қаламұшта ұзақ уақыт қалдырылса, проблемалар тудыруы мүмкін. Қаламұшқа арналған заманауи темір саңырауқұлақ сиясын өндірушілер немесе сатушылар әдеттегіден гөрі мұқият тазалау режимін ұсынады – бұл қаламның нәзік бөліктеріне бітелу немесе коррозияның алдын алу үшін сияны үнемі сумен шаюды талап етеді. Темір саңырауқұлақ сиясын қаламнан жақсылап тазалау үшін қаламды сумен, сұйытылған сірке су немесе лимон қышқылымен (темір саңырауқұлақ қалдықтарын кетіру үшін), сумен, сұйытылған аммиакпен (қажет болса, бояу қалдықтарын кетіру үшін), содан кейін сумен бірінен соң бірін шаю ұсынылады. Осы заманауи темір саңырауқұлақ формулаларындағы бояу сияны жазу кезінде анық көрінуі үшін уақытша бояу ретінде қызмет етеді. Феррогалликалық қосылыстар тотығу процесі арқылы біртіндеп сұр/қара түске өзгеруіне себеп болады, ал сия толығымен құрғағаннан кейін жазу су өткізбейтін болады. Сияның түсін өзгерту қасиеті пайдаланылатын қағаздың қасиеттеріне де байланысты. Жалпы алғанда, ақтандырушы заттардың қалдықтары жоғары қағаздарда қараңғылану процесі жылдамырақ және айқынрақ жүреді. 21-ші ғасырдағы кең таралған қалам сиялары сияқты болмаса да, заманауи темір саңырауқұлақ сиялары әлі де тұрақтылық қажет болған жағдайларда қолданылады. Ұлыбританияда тіркеу кеңселерiнде туылғандық, неке, қайтыс болғандық туралы куәліктер, діни қызметкерлердің тізілімі және кемелердің бортындағы журналдар сияқты ресми құжаттарда феррогалликалық қосылыстар бар арнайы көк-қара архивтік сапалы сияны қолдану талап етіледі. Германияда нотариалдық актілерде (notariellen Urkunden) арнайы көк немесе қара түсті urkunden oder dokumentenechte Tinte немесе құжаттарды пайдалануға арналған тұрақты сия қолдану талап етіледі.
Traditional iron gall inks intended for dip pens are not suitable for fountain pens which operate on the principle of capillary action. Ferro gallic deposit accumulation in the feed system can clog the small ink passages in fountain pen feeds. Further, very acidic traditional iron gall inks intended for dip pens can corrode metal pen parts (a phenomenon known as redox reaction/flash corrosion). These phenomena can destroy the functionality of fountain pens. Instead, modern surrogate iron gall formulas are offered for fountain pens, such as blue black bottled inks by Lamy (discontinued in 2012), Montblanc (discontinued in 2012), Chesterfield Archival Vault (discontinued in 2016), Diamine Registrar's Ink, Ecclesiastical Stationery Supplies Registrars Ink, Hero 232, and Organics Studios Aristotle Iron Gall. Other manufacturers offer besides blue black other colored iron gall inks such as Gutenberg Urkundentinte G10 Schwarz (certificate ink G10 black), KWZ Iron Gall inks, Platinum Classic inks, Rohrer & Klingner "Salix" (blue black) and "Scabiosa" (purplish grey) inks, and Stipula Ferrogallico inks for fountain pens. These modern iron gall inks contain a small amount of ferro gallic compounds and are also more likely to have a formulation which is stoichiometrically optimised. Historical inks often contained excess acid which was not consumed in the oxidation of the ferro gallic compounds. Modern formulations also tend to use hydrochloric acid whereas many historical inks used sulfuric acid. Hydrochloric acid is a gas in solution, which will evaporate. As a result, modern fountain pen iron gall inks are less likely to damage paper than historical inks and are gentler for the inside of a fountain pen, but can still cause problems if left in a pen for a long period. Manufacturers or retailers of modern iron gall inks intended for fountain pens sometimes advise a more thorough than usual cleaning regimen – which requires the ink to be flushed out regularly with water – to avoid clogging or corrosion on delicate pen parts. For more thoroughly cleaning iron gall ink out of a fountain pen, sequential flushes of the pen with water, diluted vinegar or citric acid (to flush out residual iron gall compounds), water, diluted ammonia (if needed to flush out residual colour dye stains), then finally water are often recommended. The colour dye in these modern iron gall formulas functions as a temporary colourant to make these inks clearly visible whilst writing. The ferro gallic compounds through a gradual oxidation process cause an observable gradual colour change to grey/black whilst these inks completely dry and makes the writing waterproof. The colour changing property of the ink also depends on the properties of the used paper. In general, the darkening process will progress more quickly and visibly on papers containing relatively high bleaching agent residues. Though not in mainstream 21st century use like dye based fountain pen inks, modern iron gall inks are still used in fountain pens where permanence is required. In the United Kingdom the use of special blue black archival quality Registrars' Ink containing ferro gallic compounds is required in register offices for official documents such as birth certificates, marriage certificates, death certificates and on clergy rolls and ships' logbooks. In Germany the use of special blue or black urkunden oder dokumentenechte Tinte or documentary use permanent inks is required in notariellen Urkunden (Civil law notary legal instruments).
Германияның сияға қатысты ережелері (1933)
Бір литр сияда кем дегенде 27 грамм танн қышқылы мен галл қышқылы, сондай-ақ кем дегенде 4 грамм темір болуы керек. Темірдің максималды мөлшері 6 грамм/литр. 14 күн бойы шыны ыдыста сақталғаннан кейін сия шыныны боямауы және тұнба пайдармауы тиіс. Сегіз күндік жазулар сумен және спиртпен жуылғаннан кейін өте қараңғы болып қалуы керек. Сия қаламнан оңай ағып шығуы керек, тіпті кепкеннен кейін де жабысқақ болмауы керек.
In a litre of ink there must be at least 27 g of tannic acid and gallic acid, and at least 4 g of iron content. The maximum iron content is 6 g/L. After 14 days' storage in a glass container the ink must not have stained the glass or show sedimentation. Eight day old writings, after washing with water and alcohol, must remain very dark. The ink must flow easily from the pen, and may not be sticky even immediately after drying.