Кіріспе

Темір тұздары мен өсімдіктерден алынған танник қышқылдарынан жасалған сия – Темір сасығы (сондай-ақ қарапайым сия, стандартты сия, емен сасығы немесе темір сасығы жаңғағы сиясы деп те аталады) – өсімдіктерден алынған темір тұздары мен танник қышқылдарынан жасалған күлгін қара немесе қоңыр қара түсті сия. Бұл 5-шы мен 19-шы ғасырлар аралығындағы 1400 жыл бойында Еуропада қолданылған стандартты сия формуласы болды, 20-шы ғасырдың басына дейін кеңінен қолданылып келді және бүгінге дейін сатылуда.

Дайындау және қолдану

Бояу дәстүрлі түрде таник қышқылының ерітіндісіне темір(II) сульфаты (FeSO4) қосылып дайындалатын, бірақ кез келген темір ионының доноры қолданылуы мүмкін. Галлотан қышқылы әдетте еменнің немесе басқа ағаштардың өскіндерінен (галдарынан) алынатын, сондықтан осылай аталады. Экстрактты ферментациялау немесе гидролизден кейін глюкоза мен галь қышқылы бөлінеді, бұл темір галлатының түзілуінен қараңғы қызғылт қара бояудың пайда болуына себеп болады. Ферменттелген экстракт темір(II) сульфатымен біріктірілді. Сүзілгеннен кейін, пайда болған ақшыл сұр ерітіндіге байланыстыратын зат (көбінесе арабика резеңкесі) қосылып, қағазға немесе пергаментке жазу үшін қолданылды. Сапалы дайындалған бояу біртіндеп қараңғыланып, терең қызғылт қара түске айналады. Соның салдарынан қалдырылған іздер пергаментке немесе веллумға берік жабысады және (индия сиясы немесе басқа формулалардан өзгеше) сүрту арқылы немесе жуу арқылы өшірілмейді. Іздерді жазу бетінен жұқа қабатты жоңқалап сызып тастау арқылы ғана жоюға болады.

Химия

Таннинді темір сульфатымен араластыру арқылы суда еритін темір танатты кешен пайда болады. Оның ерігіштігінің арқасында сия қағаз бетіне сіңіп, оны өшіру қиынға соғады. Ауамен әрекеттескенде, ол қара түсті пигментке айналатын темір танатына айналады. Бұл өнім суда ерімейді, сондықтан жазу сиясы ретінде беріктігін сақтайды. Сияның қараю процесі атмосфералық оттегінің әсерінен темір иондарының темір (Fe2+) күйінен темір (Fe3+) күйіне тотығуынан туындайды. Сондықтан сұйық сияны тығыз жабылатын ыдыста сақтау қажет, және ол уақыт өте келе қолдануға жарамсыз болуы мүмкін. Темір иондары таник қышқылымен немесе одан туындаған қосылыстармен (мысалы, галлик қышқылы немесе пирогаллол) реакцияласып, полимерлі органометалл қосылысын құрайды. Бұл өте тиімді сия болғанымен, оның формуласы толыққанды емес еді. Темір саңырауқұлақтың сиясы қышқыл табиғатқа ие. Жазылатын бетке байланысты, темір саңырауқұлақтың сиясы жазу бетінің (көбінесе пергамент немесе қағаз) екінші жағында көзге көрінбейтін "көлеңке жазу" қалдыруы мүмкін. Соңында ол жазылған бетті тесіп өтуі де мүмкін. Бұл жоғары температура мен ылғалдылықтың әсерінен жылдамдайды. Дегенмен, осы сиямен жазылған кейбір қолжазбалар, мысалы, "Сақшылық сиқырлы кітаптар", жүздеген жылдар бойы қағазға зиян келтірмей сақталған.

Тарих

Емен қабығынан жасалған сияның ең алғашқы рецепттері Плиний Егдеден келген, және олар ең жақсы жағдайда тұспалдаулы. Көптеген белгілі және маңызды қолжазбалар темір емен қабығынан жасалған сиямен жазылған, соның ішінде Codex Sinaiticus – қазіргі кездегі ең көне және толық Библия, шамамен төртінші ғасырдың ортасында жазылған деп есептеледі. Темір емен қабығынан жасалған сияны жасаудың қарапайымдылығы, оның беріктігі мен суға төзімділігіне байланысты, бұл сия Еуропа және Жерорта теңізі аймағындағы жазушылардың сүйіктісіне айналды. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінен жеткен қолжазбалардың көпшілігі темір емен қабығынан жасалған сиямен жазылғанын көрсетеді, ал қалғаны шам қарасы немесе көмір қарасы сиясымен жазылған. Леонардо да Винчидің көптеген суреттері темір емен қабығынан жасалған сиямен салынған. Ұлыбритания мен Францияда барлық патшалық және заңдық құжаттардың темір емен қабығынан жасалған сияның құрамын белгілейтін заңдар қабылданды, осы кезеңде олардың беріктігін қамтамасыз ету үшін. Темір емен қабығынан жасалған сияның танымалдылығы отарлау кезеңінде және одан кейін әлемге тарады. АҚШ Пошта қызметінің барлық почта бөлімшелерінде клиенттерінің пайдалануы үшін қолданылатын ресми рецепті болды. 20-шы ғасырдың екінші жартысында химиялық түрде өндірілетін сиялар мен жазу сұйықтықтарының пайда болуына дейін ғана темір емен қабығынан жасалған сия кеңінен қолданылмай қалды.

Пайдаланудың азаюы

Темір және сасық жаңғақ формуласының беріктігі мен суға төзімділігі оны 1400 жылдан астам уақыт бойы Еуропадағы стандартты жазу сиясы етіп, ал Америкада еуропалық отарлаудан кейін пайдаланды. Оның қолданылуы мен өндірісі тек 20-шы ғасырда, қағазға жазуға арналған жақсырақ, су өткізбейтін формулалар қолжетімді болған кезде ғана азайды. Бүгінде темір саңылаулы сияны шамалы компаниялар өндіреді және оны қаламды ұнататындар мен суретшілер қолданады, бірақ әкімшілік салаларда қолданылуы шектеулі.

Қаламұштар

Диппен қаламдарға арналған дәстүрлі темір саңылау сиясы капиллярлық әрекет принципі бойынша жұмыс істейтін қаламдарға жарамсыз. Қоректендіру жүйесіндегі темір галликалық жинақталу қаламның кішкентай сыя жолдарын бітеп тастайды. Сонымен қатар, қаламұшқа арналған өте қышқыл дәстүрлі темір саңылау сиясы металл қаламұш бөлшектерін коррозияға ұшыратады (редокс реакциясы/жедел коррозия деп аталатын құбылыс). Бұл құбылыстар қаламның жұмыс істеу қабілетін жояды. Оның орнына, қаламұшқа арналған заманауи темір саңылау формулалары ұсынылады, мысалы, Lamy-дің көк-қара бөтелкедегі сиясы (2012 жылы тоқтатылды), Montblanc (2012 жылы тоқтатылды), Chesterfield Archival Vault (2016 жылы тоқтатылды), Diamine Registrar’s Ink, Ecclesiastical Stationery Supplies Registrars Ink, Hero 232 және Organics Studios Aristotle Iron Gall. Басқа өндірушілер көк-қарадан басқа түсті темір саңылау сиясын ұсынады, мысалы, Gutenberg Urkundentinte G10 Schwarz (сертификат сиясы G10 қара), KWZ Iron Gall сиясы, Platinum Classic сиясы, Rohrer & Klingner "Salix" (көк-қара) және "Scabiosa" (көкшіл сұр) сиясы, сондай-ақ қаламұштарға арналған Stipula Ferrogallico сиясы. Қазіргі заманғы темір саңырауқұлақ сияларында аздаған феррогалликалық қосылыстар бар және стехиометриялық тұрғыдан оңтайландырылған формулаға ие болуы мүмкін. Тарихи сияларда көбінесе феррогалликалық қосылыстардың тотығуы кезінде тотықпаған артық қышқыл болған. Заманауи формулалар да тұз қышқылын пайдаланады, ал көптеген тарихи сиялар күкірт қышқылын қолданған. Тұз қышқылы ерітіндіде газ күйінде болады және буланып кетеді. Нәтижесінде, қазіргі заманғы қаламұшқа арналған темір саңырауқұлақ сиялары тарихи сияларға қарағанда қағазға аз зиян келтіреді және қаламұштың ішкі жағына жұмсақ әсер етеді, бірақ қаламұшта ұзақ уақыт қалдырылса, проблемалар тудыруы мүмкін. Қаламұшқа арналған заманауи темір саңырауқұлақ сиясын өндірушілер немесе сатушылар әдеттегіден гөрі мұқият тазалау режимін ұсынады – бұл қаламның нәзік бөліктеріне бітелу немесе коррозияның алдын алу үшін сияны үнемі сумен шаюды талап етеді. Темір саңырауқұлақ сиясын қаламнан жақсылап тазалау үшін қаламды сумен, сұйытылған сірке су немесе лимон қышқылымен (темір саңырауқұлақ қалдықтарын кетіру үшін), сумен, сұйытылған аммиакпен (қажет болса, бояу қалдықтарын кетіру үшін), содан кейін сумен бірінен соң бірін шаю ұсынылады. Осы заманауи темір саңырауқұлақ формулаларындағы бояу сияны жазу кезінде анық көрінуі үшін уақытша бояу ретінде қызмет етеді. Феррогалликалық қосылыстар тотығу процесі арқылы біртіндеп сұр/қара түске өзгеруіне себеп болады, ал сия толығымен құрғағаннан кейін жазу су өткізбейтін болады. Сияның түсін өзгерту қасиеті пайдаланылатын қағаздың қасиеттеріне де байланысты. Жалпы алғанда, ақтандырушы заттардың қалдықтары жоғары қағаздарда қараңғылану процесі жылдамырақ және айқынрақ жүреді. 21-ші ғасырдағы кең таралған қалам сиялары сияқты болмаса да, заманауи темір саңырауқұлақ сиялары әлі де тұрақтылық қажет болған жағдайларда қолданылады. Ұлыбританияда тіркеу кеңселерiнде туылғандық, неке, қайтыс болғандық туралы куәліктер, діни қызметкерлердің тізілімі және кемелердің бортындағы журналдар сияқты ресми құжаттарда феррогалликалық қосылыстар бар арнайы көк-қара архивтік сапалы сияны қолдану талап етіледі. Германияда нотариалдық актілерде (notariellen Urkunden) арнайы көк немесе қара түсті urkunden oder dokumentenechte Tinte немесе құжаттарды пайдалануға арналған тұрақты сия қолдану талап етіледі.

Германияның сияға қатысты ережелері (1933)

Бір литр сияда кем дегенде 27 грамм танн қышқылы мен галл қышқылы, сондай-ақ кем дегенде 4 грамм темір болуы керек. Темірдің максималды мөлшері 6 грамм/литр. 14 күн бойы шыны ыдыста сақталғаннан кейін сия шыныны боямауы және тұнба пайдармауы тиіс. Сегіз күндік жазулар сумен және спиртпен жуылғаннан кейін өте қараңғы болып қалуы керек. Сия қаламнан оңай ағып шығуы керек, тіпті кепкеннен кейін де жабысқақ болмауы керек.