Кіріспе

Гандхара буддалық мәтіндері – бұл біздің заманымыздан бұрынғы 1-ші ғасырдан біздің заманымыздың 3-ші ғасырына дейінгі аралықта табылған және Үнді субконтинентінің солтүстік-батыс шеттерінен анықталған ең ежелгі буддалық қолжазбалар. Олар қазіргі Батыс Пәкістан мен Шығыс Ауғанстанның Гандхара буддизмі әдебиетін көрсетеді және гандхари тілінде жазылған. Бұл мәтіндер еуропалық және жапондық мекемелер мен жеке тұлғаларға сатылды, қазір бірнеше университетте қайта жаңғыртылып, зерттелуде. Гандхара мәтіндерінің сақталу жағдайы өте нашар (олардың тірі қалғанының өзі ғажап), бірақ бұрыннан белгілі пали және буддалық гибридтік санскрит нұсқаларымен салыстыра отырып, қазіргі заманғы сақтау техникалары мен дәстүрлі мәтінтану әдістерін пайдаланып, оларды қалпына келтіруге қатысты білімді болжамдар жасау мүмкін болды. Соңғы екі ғасыр ішінде табылған, бірақ жоғалып немесе жойылған тағы да бірнеше Гандхара буддалық мәтіндері бар еді – "бірнеше, тіпті көптеген". Осы саладағы жетекші ғалым Ричард Соломон бұл мәтіндерді Дхармагуптака сектасына жатқызады, ал Британдық кітапханасының папирустары "Нагарахарадағы Дхармагуптака сектасының монастыры кітапханасында сақталған, әлдеқайда үлкен мәтіндер жиынтығының кездейсоқ, бірақ жеткілікті өкілді бөлігін" көрсетеді.

Британ кітапханасының жинағы

1994 жылы Британ кітапханасы біздің заманымыздың 1-ші ғасырының бірінші жартысындағы шамамен сексен Гандара қолжазбасының фрагменттерін сатып алды, олардың ішінде жиырма жеті қайың қабығынан жасалған орамалар бар еді. Бұл қайың қабығынан жасалған қолжазбалар саз құмыраларда сақталған, ол оларды сақтап қалды. Олар Гандхара орналасқан Батыс Пәкістаннан ежелгі монастырлардың ішінде көмілген күйде табылған деп есептеледі. Бір топ мамандар қолжазбаларды түсіндіру жұмысын жүргізіп жатыр: бүгінгі күнге дейін бірнеше том жарық көрді (төменде қараңыз). Қолжазбалар Гандхари тілінде Хароштхи жазуымен жазылған, сондықтан оларды кейде Хароштхи қолжазбалары деп те атайды. Жинақ әртүрлі мәтіндерден тұрады: Дхаммапада, Будданың Риноцерос сутрасы сияқты үлгілері, аваданалар мен Пурвайогалар, түсіндірмелер және абхидхарма мәтіндері. Бұл мәтіндердің Дхармагуптака мектебіне жататынына қатысты дәлелдер бар. Бір құмырада осы мектептің атын көрсететін жазу бар, сондай-ақ мәтіндік дәлелдер де бар. Сәл байланысты нәрсе ретінде, Риноцерос сутрасының Гандхара мәтінінде "Махаяна" деп қабылдануы мүмкін махаянас сөзі кездеседі. Алайда, Соломонның сөзіне сүйенсек, Хароштхи орфографиясында amaṃtraṇa bhoti mahayaṇaṣa ("көпшіліктен шақырулар бар") деген сөз тіркесінің Махаянамен байланысы болуының себебі жоқ.

Ағалар жинағы

Роберт Сниор, британдық коллекционер, Senior жинағын сатып алған. Senior жинағы Британ кітапханасының жинағынан сәл жас болуы мүмкін. Ол негізінен каноникалық сутралардан тұрады және Британ кітапханасының жинағы сияқты қайың қабығына жазылып, саз құмыраларда сақталған. Құмыралардағы жазулар ежелгі үнді айларының есімдерін емес, македониялық айлардың есімдерін көрсетеді, бұл олардың Каниска дәуірінен шыққандығын көрсетеді. "Senior жазбаларының ең ертесі бірінші ғасырдың соңында немесе, көбінесе, екінші ғасырдың бірінші жартысында жазылған болуы мүмкін. Бұл Senior жазбаларын Британ кітапханасының жинағындағы жазбалардан сәл кейінгі етеді, олар шамамен бірінші ғасырдың бірінші жартысына датыланады." Соломон былай деп жазады:

Ол сондай-ақ "Senior жинағындағы сутраларға ең көп параллельдер Самиутта Никаяда және санскрит және қытай тілдеріндегі сәйкес жинақтарда кездеседі" деп хабарлайды.

Шойен коллекциясы

Шойен жинағындағы буддалық шығармалар қайың қабығынан, пальма жапырақтарынан және парқшадан жасалған қолжазбалардан тұрады. Олар Ауғанстанның Бамиян үңгірлерінде, босқындар паналаған жерден табылған деп саналады. Бұл қолжазбалардың көп бөлігін Мартин Шойен атты норвегиялық коллекционер сатып алған, ал қалған аз бөлігі жапон коллекционерлерінің қолында. Бұл қолжазбалар біздің заманымыздың II-VIII ғасырларына жатады. Гандари тіліндегі мәтіндерге қоса, Шойен жинағында санскрит тіліндегі маңызды ерте сутра материалдары да бар. Шойен жинағындағы буддалық мәтіндерге канондық Сутталар, Абхидхарма, Виная және Махаяна мәтіндерінің фрагменттері кіреді. Бұл қолжазбалардың көпшілігі брахми жазуымен жазылған, ал азын бөлігі Гандари/Хароштхи жазуымен жазылған. Шойен жинағындағы ерте Дхармагуптака мәтіндерінің арасында Хароштхи жазуындағы алты парамитаға сілтеме жасайтын фрагмент бар, алты парамита – Махаяна буддизміндегі бодхисаттвалардың маңызды тәжірибесі.

Вашингтон университеті

Б.з. 1-ші немесе 2-ші ғасырына жататын тағы бір қолжазба, Абхидхарма дәстүріндегі буддалық монастырда қайың қабығына жазылған, 2002 жылы Вашингтон университетінің кітапханасы оны коллекционерден сатып алды. Бұл – адамның күйзелісі туралы Будданың үйретісіне жасалған ерте түсіндірме.

Конгресс кітапханасы

2003 жылы Конгресс кітапханасы британдық көне заттар сатушысынан бір шиыршық сатып алды. "Бахубұдда сутрасы" немесе "Көп Буддалар сутрасы" деп аталатын бұл шиыршық қалам сақтағышында бөлік-бөлік етіп келді, бірақ жасының өтуіне байланысты бастамасы мен соңы жоғалғанмен, мәтіннің 80% сақталған. Сплит жинағындағы ең ерте қолжазба – бірқатар Авадана әңгімелерін қамтиды, онда патша мен Аживикалар, Дхармагуптакалар, Махасамгикалар және Серияпутралар сияқты буддалық секталар, сондай-ақ Упатисия және Паталипутрада әйелінен кеңес алған ұры Аггулимала сияқты тұлғалар туралы айтылады. Бұл қолжазба қазір үш шыны рамкадағы 300-ге жуық фрагменттерде сақталып тұр, ал жазу стилі Ашока дәуіріне жақын. 2007 жылы Германияның Киль қаласындағы Лейбниц зертханасында шағын фрагментке радиокөміртектік талдау жасалды, нәтижесінде б.з.д. 184-ші жыл мен б.з.д. 46-шы жыл аралығында (95,4% ықтималдық, екі сигма диапазоны) болғандығы анықталды, ал ең жас шыңы шамамен б.з.д. 70-ші жылға сай келеді. Осылайша, бұл қолжазба, Гарри Фальк "Авадана жинағы" деп атаған, б.з.д. I ғасырына жатса керек. Оның көміртектік жасы шамамен б.з. 75-ші жылға бағаланады, бұл оны сақталған ең көне буддалық мәтіндердің бірі етеді. Бұл мәтін Локаксэманың (шамамен б.з. 179 ж.) жасаған Аṣṭasāhasrikā-ның алғашқы қытайша аудармасына өте ұқсас, ал бастапқы мәтіні Гандхари тілінде деп есептеледі. Стандартты Санскрит мәтінімен салыстырғанда, бұл Гандхариден аударма болуы мүмкін, себебі ол көптеген тіркестерді кеңейтеді және Гандхариде жоқ сөздерге түсіндірмелер береді. Бұл мәтіннің Гандхари тілінде, яғни Гандарада (қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пактунхва провинциясында, Пешавар, Таксила және Сват аңғарында) жазылғандығын көрсетеді. "Сплит" қолжазбасы ертерек мәтіннің көшірмесі болуы мүмкін, бұл мәтін біздің заманымыздың I ғасырына дейін дамыған болуы мүмкін екенін растайды.

Баджор жинағы

Баджаур жинағы 1999 жылы табылды және ол Пәкістанның Дир ауданындағы буддалық монастырдың қираған орындарынан алынған деп саналады. Атауы Баджаур ауданынан шыққан, оның Дир ауданымен шекарасы монастырь орналасқан өзеннің жағалауымен белгіленген. Гандхари мүйізбұғы сутрасының толыққанды талдауымен басталады, оның ішінде фонетика, морфология, орфография, палеография және т.б. Schøyen жинағының материалдарын Hermes Publishing баспасы, Осло, Норвегия жариялайды. Келесі ғалымдар Гандхара қолжазбаларының фрагменттерін жариялады: Реймонд Оллчин, Марк Аллон, Марк Барнард, Стефан Баумс, Джон Броу, Гарри Фолк, Эндрю Гласс, Мей-Хуан Ли, Тимоти Ленц, Сергей Олденбург, Ричард Соломон және Эмиль Сенарт. Жарияланған материалдардың бір бөлігі төменде тізілген:

Жалпы шолу

Рихард Соломонның "Гандараның ежелгі буддалық қолжазбалары" (1999), Рэймонд Оллчин және Марк Барнардпен бірлесіп жазылған. Табылған заттар туралы алғашқы сипаттама. Рихард Соломонның "Байырғы Гандараның буддалық әдебиеті: Таңдамалы аудармаларымен кіріспе" (2018). Заманауи жаңару.

Басқа басылымдар

Шойен жинағындағы қолжазбалар: Буддистік қолжазбалар, 1-том. (2000) – Женс Браарвиг (редактор). Осло: «Hermes Publishing» баспасы. М. Насим Ханның «Гандарадан буддалық хароштхи қолжазбалары». Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар журналы. 12-том, 1- және 2-сан (2004): 9–15. Пешавар. М. Насим Ханның «Гандара хароштхи қолжазбалары» (2009). Пешавар. Гарри Фолк (Берлин) «Хароштхи мәтінінің «Split» жинағы» (2011). Халықаралық жоғары буддология ғылыми-зерттеу институтының жылдық есебі XIV (2011), 13–23. Онлайн. Гарри Фолк және Сеиши Карашиманың «Гандара париварта 1 (Split жинағы 1 мәтіндері) –нен бірінші ғасырғы Праджняпарамита қолжазбасы» (2012). Халықаралық жоғары буддология ғылыми-зерттеу институтының жылдық есебі XV (2012), 19–61. Онлайн.

Қолжазбалардың мазмұнын талдау

1990 жылдардағы осы Гандара қолжазбаларының алғашқы зерттеулері Сутра мәтіндерінің осы жинақтарда басым екенін көрсеткенімен, кейінгі зерттеулер мұндай жағдайдың нақты емес екенін анықтады. Қазір Ричард Соломон сияқты зерттеушілер буддалық үлгілер (сутралар) Гандара мәтіндерінің жалпы көлемінде үлкен бөлік емес, әсіресе ең ерте кезеңде деп есептейді. Бұл ертедегі сутралар көбінесе бірнеше танымал және көп тараған мәтіндерден тұрады, олар негізінен Кшудрака/Худдака түріндегі материалдарға жатады. Ричард Соломон Энн Блэкберннің сөздерін келтіре отырып, оларды Гандара монастырьларында қолданылған шектеулі "іс жүзіндегі канонның" бір бөлігі деп санайды және оларды Синьцзяннан табылған санскрит қолжазбаларымен, сондай-ақ Шри-Ланка материалдарынан алынған катикавата нұсқауларымен салыстырып, осы тұжырымға келеді.