Кіріспе

Роберт Райт (Robert Wright, 15 қаңтар 1957 жылы туған) – философия, қоғам, ғылым (әсіресе эволюциялық психология), тарих, саясат, халықаралық қатынастар және дін саласындағы кең ауқымды қызығушылықтарымен танымал американдық жазушы және журналист. Ол бес кітап жариялаған: «Үш ғалым және олардың құдайлары: Ақпарат дәуірінде мағына іздеу» (1988), «Моральдық жануар» (1994), «Ненуль: Адам тағдырының логикасы» (1999), «Құдайдың эволюциясы» (2009) және «Неге буддизм шындық» (2017). Райт Принстон университетінде және Пенсильвания университетінде оқытумен айналысты; соңғы кезде, 2019 жылы Нью-Йорктегі Юнион теологиялық семинариясында ғылым және дін бойынша қонақ профессор болды. Оқыту, дәріс беру, кітаптар мен журналистикадан өзге, Райт интернеттегі контентті дамытуда жаңашыл болды. Ол Bloggingheads.tv-нің негізін қалаушы және бас редакторы, Meaningoflife.tv журналының негізін қалаушы және бас редакторы, Nonzero Newsletter және Nonzero Podcast (Substack-те қолжетімді) жаңалықтарының негізін қалаушы және бас тілшісі, сондай-ақ Nonzero Foundation құрушысы. Оның ағымдағы оқиғаларға қатысты пікірлерін Patreon желісінде әріптесі Микки Кауспен жүргізіп жатқан тұрақты диалогы арқылы апта сайын бақылауға болады.

Ерте өмір және білім

Райт Оклахома штатының Лоутон қаласында оңтүстік баптист отбасында дүниеге келді және Сан-Франциско, Калифорния және Сан-Антонио, Техас қалаларындағы мемлекеттік орта мектептерде оқыды. Өзін "әскери адамның баласы" деп сипаттаған Райт 1970 жылдардың соңында Техас Христиан университетінде бір жыл оқыды, содан кейін Принстон университетіне ауысып, эволюциялық психологияның алғы күші болған әлеуметтік биологияны зерттеді, сонымен қатар "The Wilson Quarterly" журналында редактор болып жұмыс істеді. "The New Republic" журналының ынтымақтас редакторы ретінде "TRB" рубрикасын жазуға бірлесіп атсалысты. Ол сондай-ақ "Time" және "Slate" журналдарында жұмыс істеді, ал "The Atlantic Monthly", "The New Yorker" және "The New York Times Magazine" журналдарында мақалалар жазды. Кейде "The New York Times" газетіне материалдар жазды, 2007 жылдың сәуірінде қонақ жазушы ретінде қызмет етті және 2010 жылы "The Opinionator" веб-парақшасының пікірлер бөліміне үлес қосты. Райт 2012 жылдың 1 қаңтарында "The Atlantic" журналының аға редакторы лауазымын иеленді. 2015 жылдың ақпан айында журналдың авторлар бетінде ол "The Atlantic" журналының бұрынғы аға редакторы" деп көрсетілген.

Университеттерде оқыту және зерттеу

2000 жылдардың басында Райт Принстон университетінде және Пенсильвания университетінде "Дін және адам табиғаты" атты аспирантуралық семинарын өткізді, сондай-ақ "Діннің эволюциясы" атты бакалавриат курсын оқыды. Принстон университетінде Райт Лоуренс С. Рокфеллердің арнайы қонақ ғылыми қызметкері болып тағайындалды және Питер Сингермен бірлесіп моральдық сезімнің биологиялық негіздері тақырыбында аспирантуралық семинар жүргізді. 2014 жылы Райт "Буддизм және қазіргі психология" тақырыбында алты апталық Coursera MOOC курсын оқыды. 2019 жылы Райт Нью-Йорктегі Юнион теологиялық семинариясында ғылым және дін саласындағы арнайы профессор болып жұмыс істеді.

Өмірдің мәні.tv

2002 жылы Райт Грег Дингл жасаған MeaningofLife.tv сайты арқылы интернетте бейнематериалдарды ұсына бастады. Онда ол ғылым, философия, медитация, руханилық және басқа да тақырыптар бойынша түрлі ойшылдармен сұхбаттасты. MeaningofLife.tv Slate журналының демеушілігімен және Templeton Foundation қорының қаржылық қолдауы арқасында жүзеге асырылды. Басқа жүргізушілердің ішінде Джон Хорган, Дэниел Кауфман, Никита Петров және Арье Коэн Уэйд бар.

Bloggingheads.tv сайты арқылы

2005 жылдың 1 қарашасында Райт, блогер Микки Каус және Грег Дингл Bloggingheads.tv жобасын іске қосты, ол – ағымдағы оқиғаларға арналған диалог платформасы. Bloggingheads диалогтары веб-камера арқылы жүргізіледі және оларды онлайн көруге болады немесе WMV немесе MP4 бейне файлдары, немесе MP3 дыбыс файлдары түрінде жүктеуге болады. Жаңа диалогтар аптасына шамамен 5-10 рет жарияланады және архивте сақталады. Көптеген диалогтарда Райт қатысса, Bloggingheads.tv платформасында Гленн Лоури, Джон МакВортер, Билл Шер, Мэтт Льюис, Кэт Розенфилд, Фиби Мальц Бови және Арье Коэн Уэйд сияқты жүргізушілер де бар.

Дінге қатысты көзқарастар

Райт дін тақырыбында, әсіресе «Құдайдың эволюциясы» атты еңбегінде кеңінен жазған. 2009 жылы Билл Мойерс Құдай адам қиялының туындысы ма деп сұрағанда, Райт былай деп жауап берді:

«The Colbert Report» бағдарламасында Райт өзін «атеист емеспін» деп атады, бірақ үш Ыбырайым дінінің ешқайсысына жатпайды. Ол жаратылысшылдыққа, соның ішінде интеллектуалды дизайнға қарсы. Райттың табиғи іріктеу туралы материалистік көзқарасы бар; алайда, ол кейбір үлкен мақсаттардың ашылу мүмкіндігіне қызығушылық танытады, табиғи іріктеу, мүмкін, телеологиялық контексте дизайнның өнімі болуы мүмкін. Райт «Құдайдың ауыспалы көңіл-күйі» деп атаған құбылысты сипаттайды, діннің бейімделгіш екенін және оның негізі қасиетті жазбаларға емес, мәдениеттің саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайларына байланысты екенін айтады. Райт ұйымдасқан атеизмді де сынады. Ол өзін секулярлық гуманист деп сипаттайды. Райт діннің қате немесе жаман болуы арасындағы айырмашылықты көрсетеді және оның зиянды әсерлерінің пайдалы әсерлерінен басып өтуі қажет емес деген пікірге қарсы тұрады. Ол ұйымдасқан атеизмді көптеген діндер сияқты адамдарды белсенді түрде өз нанымына көндіруге тырысады деп санайды. Райт бүгінгі проблемалардың түп-тамыры дін деп ойлаудың нәтижесіз екенін айтты. «Неліктен буддизм шындыққа сәйкес» атты еңбегінде Райт буддизмнің секулярлық, батыстық үлгісін зерттейді, ол саналылық медитациясын қанағаттандырады және қайта туу элементінен айырылған. Ол буддизмнің адам азабының себептерін анықтауы эволюциялық биология және эволюциялық психологиямен толықтай расталатынына сенеді, бұл оның кітабының атауын негіздейді. Оның сөзіне göre, қазіргі заманғы психологиялық ойдың модулділігі буддалық «өзіңнің жоқтығы» (анатман) ілімімен үйлеседі. Ал Майломен бірге Bloggingheads.tv эпизодтарында көрсетілді.

Марапаттар мен мойындау

"Құдайдың эволюциясы" 2010 жылғы Пулитцер сыйлығының жалпы танымдық әдебиеттер бойынша үш финалисінің бірі болды. "Нью-Йорк Таймс" кітап шолуы Райттың "Әдепті жануар" кітабын 1994 жылғы он ең жақсы кітаптың бірі деп таңдады; ол ұлттық бестселлерге айналып, кем дегенде он екі тілде жарық көрді. "Nonzero: Адам тағдырының логикасы" 2000 жылы "Нью-Йорк Таймс" кітап шолуының ерекше кітабы деп танылды және кем дегенде тоғыз тілде жарық көрді. "Fortune" журналы "Nonzero" кітабын "барлық уақыттағы 75 ең ақылды [бизнеске қатысты] кітаптардың" тізіміне енгізді. Райттың алғашқы кітабы "Үш ғалым және олардың құдайлары: Ақпарат заманында мән іздеу" 1988 жылы жарық көрді және Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығына үміткер болды. Райттың "The Sciences" журналы үшін жазылған "Ақпарат заманы" бағанасы National Magazine Award for Essay and Criticism сыйлығын жеңіп алды.