Пол Экман: Эмоциялар мен мимиканы зерттеген психолог

Кіріспе

Американдық психолог (туған 1934)

Пол Экман (туған 15 ақпан, 1934) – американдық психолог және Сан-Францискодағы Калифорния университетінің зейнеткер профессор, эмоциялар мен олардың бет әлпетімен байланысын зерттеудегі алғашқы зерттеуші. Ол ХХ ғасырдағы ең көп сілтеме жасалған 100 психологтың тізімінде 59-орында саналады. Экман нақты эмоциялардың нақты биологиялық байланыстарын зерттеген және эмоциялардың жалпыламалығы мен ерекшелігін Дарвиннің тәсілімен көрсетуге тырысқан маңызды зерттеулер жүргізді.

Балалық шақ

Пол Экман 1934 жылы Вашингтон қаласында, АҚШ-та туды және еврей отбасында өсті.

Білім

15 жасында, орта мектепті бітірмей, Пол Экман Чикаго университетіне түсті, онда үш жыл бакалавриатты оқыды. Чикагода оқыған кезінде ол топтық терапия сеанстары мен топтық динамиканы түсінуге қызығушылық танытты. Оның Чикагодағы сыныптастарының арасында жазушы Сьюзан Сонтаг, режиссер Майк Николс және актриса Элейн Мэй болды. Кейін ол Нью-Йорк университетінде (NYU) екі жыл оқып, 1954 жылы бакалавр дипломын алды. Одан кейін Экман Адельфи университетінің клиникалық психология магистрлік бағдарламасына қабылданды.

Әскери қызмет

Экман 1958 жылы Лэнгли Портердегі стажировкасын аяқтаған соң, екі жылдық әскери қызметке АҚШ армиясына алынды.

Мансап

1960 жылы әскери қызметін аяқтағаннан кейін ол Пало-Альтодағы ардагерлер ауруханасында Леонард Краснермен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, психиатриялық науқастардағы сөздік мінез-құлықты оперативтік шарттауға бағытталған грант бойынша. Экман 1960 жылы Пало-Альтодағы ардагерлер ауруханасының қызметкері болған антрополог Грегори Бейтсонмен де танысты. Бес жыл өткен соң Грегори Бейтсон Пол Экманға 1930-шы жылдардың ортасында Балиде түсірілген киноматериалдарды берді, бұл Экманға экспрессия мен қимыл-қозғалыстың мәдениеттер аралық зерттеулеріне көмектесу үшін болды. Ол 1963 жылы Ұлттық Психикалық Денсаулық Институтынан (NIMH) вербальды емес мінез-құлықты зерттеу үшін грант алды. Бұл грант келесі 40 жыл бойы үзбей жаңарып тұрды және 1972 жылы Калифорния университеті, Сан-Франциско (UCSF) профессорлық лауазымына ұсынылғанға дейін оның жалақысын төледі. Колледждегі досы және ұстазы Сильван С. Томкинстің ықпалымен Экман дене қозғалысынан бет-әлпеттік экспрессияға көшті. Ол ең танымал кітабын, "Өтірік айту" атты еңбегін 1985 жылы жазды және жариялады. Кітаптың 4-ші басылымы бүгінгі күнге дейін басылып келеді. 2004 жылы Калифорния университеті, Сан-Франциско (UCSF) психиатрия кафедрасының психология профессоры болып зейнетке шықты. 1960 жылдан 2004 жылға дейін Лэнгли Портер психиатриялық институтында шектеулі негізде әртүрлі клиникалық жағдайлар бойынша консультация берумен айналысты. Калифорния университеті, Сан-Францискодан зейнетке шыққаннан кейін Пол Экман Пол Экман тобын (PEG) және Пол Экман Интернешнлді құрды.

Медиа

2001 жылы Экман Джон Клизбен бірлесіп BBC деректік фильмі "Адам беті" үшін жұмыс істеді. Оның еңбектері жиі "Маған өтірік айт" телесериалында еске алынады. Доктор Лайтманның прототипі Пол Экман, ал Экман осы сериалдың ғылыми кеңесшісі болды; ол сценарийлерді оқып, түзетулер енгізіп, актерлерге үлгі ретінде мімік жазбаларын жіберді. Экман 15 кітаптың авторы болса да, "Маған өтірік айт" сериалы оның зерттеулерін көбірек адамға жеткізді. Экман сонымен қатар ата-аналарға "Inside Out" мультфильмін пайдаланып балаларымен сезімдер туралы әңгімелесуге көмектесетін нұсқаулық жазды, оны оның жеке веб-сайтынан табуға болады.

Ықпал

Ол 2009 жылғы 11 мамырдағы Time журналының ең ықпалды 100 адам тізіміне енді. 2014 жылы "Archives of Scientific Psychology" журналы оны 21-ші ғасырдың ең ықпалды психологтарының арасында он бесінші орынға қойды. Қазіргі таңда ол Калифорния университетінің Берклидегі «Greater Good Science Center» орталығы жариялайтын «Greater Good» журналының редакциялық алқасында мүше. Оның еңбегіне, мейірімділік, қанағаттылық және бейбіт адамдық қарым-қатынастардың тамырларын зерттеу бойынша ғылыми зерттеулерді түсіндіру кіреді.

Сөзбе-сөз қарым-қатынасты өлшеу

Экманның вербалды емес коммуникацияға деген қызығушылығы 1957 жылы оның алғашқы жарияланымына әкелді, онда вербалды емес мінез-құлықты эмпирикалық түрде өлшеу жолдарын әзірлеудің қаншалықты қиын екені сипатталды. Ол Калифорния университетінің медицина мектебінің психиатрия бөліміндегі Лэнгли Портер нейропсихиатриялық институтын клиникалық тәжірибесі үшін ішінен таңдады, өйткені Юрген Руеш және Уэлдон Кис жақында «Вербалды емес коммуникация» (1956) атты кітап жариялаған еді. Экман содан кейін вербалды емес коммуникацияны өлшеу техникаларын әзірлеуге күш салды. Ол беттік бұлшықет қозғалыстары арқылы жасалатын мимикалық әрекеттерді эмпирикалық зерттеулер арқылы сенімді түрде анықтауға болатынын тапты. Сондай-ақ, адамдар 10 000-нан астам мимикалық әрекет жасауға қабілетті екенін, оның ішінде тек 3 000-ы эмоциямен байланысты екенін анықтады. Психолог Сильван Томкинс Экманды вербалды емес коммуникацияны зерттеуді дене қозғалысынан бет-әлпетке қарай кеңейтуге көндірді, бұл оған классикалық мәдениаралық эмоцияны тану зерттеулерін жүргізуге көмектесті.

Эмоциялар - жалпыға ортақ санаттар

1872 жылы жарық көрген «Адам және жануарлардағы эмоциялардың білінуі» атты еңбегінде Чарльз Дарвин эмоциялардың адам түріне тән, жалпыға ортақ дамыған қасиеттер екенін теориялады. Алайда, 1950 жылдары, әсіресе антропологтар арасында, бет-әлпеттер мен олардың мағыналары мінез-құлық арқылы үйрену процестерімен анықталады деген пікір басым болды. Осы көзқарастың көрнекті жақтасы – әртүрлі елдерге саяхаттап, мәдениеттердің сөзсіз қарым-қатынас жасау тәсілдерін зерттеген антрополог Маргарет Мид болды. Экман жүргізген бірқатар зерттеулерде, әртүрлі Батыс және Шығыс елдерінің сауатты халықтары арасында бет-әлпеттерге сәйкес келетін эмоциялық атауларды таңдауда жоғары дәрежеде келісім болғанын анықтады. Ол, ашу, жирену, қорқыныш, қуаныш, жалғыздық және оқиғадан қорқып үрею секілді эмоциялардың жалпыға ортақ екенін тапты. Нақтылыққа қатысты тұжырымдар әлсіз болды, бірақ бұл эмоция мен оның білінуінің жалпыға ортақтығына қатысты алдын ала дәлелдер бар. Уоллес В. Фризенмен бірлесіп жұмыс істеген Экман, бұл тұжырымдардың Папуа-Жаңа Гвинеядағы сауатсыз Fore тайпасының мүшелеріне де қатысты екенін көрсетті, олар эмоциялардың білінуін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы үйренбеген. Содан кейін Экман мен Фризен, белгілі бір эмоциялардың нақты көрсету ережелерімен, яғни кімге, қашан және қандай эмоцияны көрсетуге болатындығы туралы мәдениетке тән талаптармен байланысты екенін көрсетті. Бұл көрсету ережелері мәдени айырмашылықтардың эмоциялардың жалпы әсерін қалай жасыра алатынын түсіндіре алады. 1990 жылдары Экман негізгі эмоциялардың кеңейтілген тізімін ұсынды, оның ішінде барлық бет бұлшықеттерінде кодталмаған оң және теріс эмоциялар да бар. Жаңа қосылған эмоциялар: Көңіл көтеру, жек көру, қанағаттану, ұялу, қуанту, кінә, жетістіктен мақтаныш, жеңілдеу, ризашылық, сезімдік ләззат және ұят. 1978 жылы Экман мен Фризен Бет-әлпетті кодтау жүйесін (FACS) аяқтады және дамытты. FACS – әр эмоция үшін барлық байқалатын бет қозғалыстарын сипаттауға арналған анатомиялық негізделген жүйе. Бет қозғалысының әрбір байқалатын компоненті әрекет бірлігі немесе АУ деп аталады және барлық бет-әлпеттерді құрамдас негізгі АУ-ға жіктеуге болады. Бұл құрал 2000 жылдардың басында жаңартылды. Басқа құралдар да әзірленді, соның ішінде микрокөріністерді оқыту құралы (METT), ол адамдарға эмоцияларын жасыруға тырысқан кезде пайда болатын нәзік эмоциялық көріністерді анықтауға көмектеседі. Бұл құрал Аспергер синдромы немесе аутизммен ауыратын адамдарға күнделікті қарым-қатынастарында эмоциялық көріністерді тануға көмектеседі. Жай көрініс беруді оқыту құралы (SETT) эмоцияның өте кішкентай белгілерін тануды үйретеді. Бұл өте кішкентай көріністер, кейде бетінің бір бөлігінде ғана байқалады, немесе бұл көрініс бүкіл бетінде көрсетілсе де, өте кішкентай болады. Ұялы көріністер көптеген себептермен пайда болады, мысалы, сезілген эмоция өте аз болуы мүмкін немесе эмоция жаңадан басталуы мүмкін. METT және SETT шындықты бағалаудың дәлдігін арттыратыны көрсетілді. Пол Экманның халықаралық компаниясы 2010 жылы EIA Group компаниясымен Клифф Лэнсли мен Пол Экман арасындағы серіктестік негізінде құрылды және бүкіл әлемде эмоциялық дағдылар мен алдауды анықтау бойынша семинарлар өткізуге бағытталған.

In The Expression of the Emotions in Man and Animals published in 1872, Charles Darwin theorized that emotions were evolved traits universal to the human species. However, the prevalent belief during the 1950s, particularly among anthropologists, was that facial expressions and their meanings were determined through behavioral learning processes. A prominent advocate of the latter perspective was the anthropologist Margaret Mead, who had travelled to different countries examining how cultures communicated using nonverbal behavior. Through a series of studies, Ekman found a high agreement across members of diverse Western and Eastern literate cultures on selecting emotional labels that fit facial expressions. Expressions he found to be universal included those indicating wrath, grossness, fear, joy, loneliness, and shock. Findings on contempt were less clear, though there is at least some preliminary evidence that this emotion and its expression are universally recognized. Working with Wallace V. Friesen, Ekman demonstrated that the findings extended to preliterate Fore tribesmen in Papua New Guinea, whose members could not have learned the meaning of expressions from exposure to media depictions of emotion. Ekman and Friesen then demonstrated that certain emotions were exhibited with very specific display rules, culture specific prescriptions about who can show which emotions to whom and when. These display rules could explain how cultural differences may conceal the universal effect of expression. In the 1990s, Ekman proposed an expanded list of basic emotions, including a range of positive and negative emotions that are not all encoded in facial muscles. The newly included emotions are: Amusement, Contempt, Contentment, Embarrassment, Excitement, Guilt, Pride in achievement, Relief, Satisfaction, Sensory pleasure, and Shame. By 1978, Ekman and Friesen had finalized and developed the Facial Action Coding System. FACS is an anatomically based system for describing all observable facial movement for every emotion. Each observable component of facial movement is called an action unit or AU and all facial expressions can be decomposed into their constituent core AUs. An update of this tool came in the early 2000s. Other tools have been developed, including the MicroExpressions Training Tool (METT), which can help individuals identify more subtle emotional expressions that occur when people try to suppress their emotions. Application of this tool includes helping people with Asperger's or autism to recognize emotional expressions in their everyday interactions. The Subtle Expression Training Tool (SETT) teaches recognition of very small, micro signs of emotion. These are very tiny expressions, sometimes registering in only part of the face, or when the expression is shown across the entire face, but is very small. Subtle expressions occur for many reasons, for example, the emotion experienced may be very slight or the emotion may be just beginning. METT and SETT have been shown to increase accuracy in evaluating truthfulness. Paul Ekman International was established in 2010 by the EIA Group based on a partnership between Cliff Lansley and Paul Ekman to deliver emotional skills and deception detection workshops around the world.

Алдауды анықтау

Экман өтіріктің әлеуметтік жақтарын, адамдардың неге өтірік айтатынын және неге адамдар көбінесе өтірікті анықтауға немқұрайлы болатынын зерттеуге үлес қосты. Ол клиникалық жұмысын аяқтағанда алғаш рет өтірікті анықтауға қызығушылық танытты. Экманның "Өтірік айту" кітабында егжей-тегжейлі баяндалғандай, ол емдеген бір науқас ауруханадан шығу үшін өзін-өзі өлтіру ниетін жоққа шығарды. Экман адамдардың өтірік айтқандағы бет-әлпетін зерттеу үшін бейнежазбаға түсірілген сұхбаттарды қарап бастады. Морин О'Салливанмен бірлескен "Шеберлер жобасы" (бұрынғы атауы "Диоген жобасы") аталған зерттеу жобасында Экман жалғанды анықтауға көмектесетін бет "микроэкспрессиялары" туралы хабарлады. Өмірдің түрлі салаларынан 20 000 адамды сынақтан өткізгеннен кейін, ол тек 50 адамның ешқандай жаттығусыз алдауды анықтай алатынын анықтады. Бұл табиғи қабілетке ие адамдар "Шындықтың шеберлері" немесе мінез-құлқы арқылы алдауды анықтау шеберлері деп те аталады. Кәсібінде ол өтірік айтудың сөздік белгілерін де пайдаланады. Моника Левински дауы кезінде ол бұрынғы президент Билл Клинтонның өтірік айтқанын анықтай алғанын айтты, себебі ол қашықтандыратын тіл қолданды.

Үлестер

1993 жылы психология журналында жарияланған мақаласында Экман эмоцияны түсінуге оның бет әлпеті зерттеулерінің тікелей үлес еткен тоғыз мәселені сипаттайды. Ең маңыздылары: Табиғат пен тәрбиенің өзара әсері: Эмоция қазірде мәдени және оқу тәжірибесіміздің әсерімен қалыптасатын физиологиялық құбылыс ретінде қарастырылады. Эмоцияға тән физиология: Экман эмоциялардың психофизиологиялық айырмашылықтарын табуға бастама берді. Көптеген зерттеушілер эмоцияға тән автономды және орталық нерв жүйесінің белсенділігін іздеуді жалғастыруда. Нейросуреттеу техникаларының дамуымен, назар белгілі бір эмоциялардың мидың нақты аймақтарындағы физиологиялық белсенділікпен қалай байланысты екендігіне ауысты. Экман болашақ әсерлі нейроғылым саласының негізін қалады. Эмоцияға дейін болатын оқиғаларды зерттеу: Экманның жалпыға ортақ бет әлпетін ерікті түрде жасау эмоцияның физиологиялық және субъективті сезімін тудыра алатынын көрсетуі, эмоцияны сезінудің кейбір бұрынғы теориялық тұжырымдамаларына қарсылық туғызды. Эмоцияларды отбасылар ретінде қарастыру: Экман мен Фризен (1978) әр эмоция үшін бір ғана өрнек емес, бірақ көріне жағынан әртүрлі, байланысты өрнектердің көптеген түрлерін тапты. Мысалы, авторлар ашудың 60 вариациясын анықтады, олардың барлығы негізгі конфигурациялық қасиеттермен ортақ және қорқыныш, жирену және т.б. эмоциялардың отбасыларынан анық ерекшеленеді. Отбасы ішіндегі вариациялар эмоцияның қарқындылығын, эмоцияны қалай басқаруға болатынын, эмоцияның жоспарланған немесе спонтанды түрде пайда болатынын, сондай-ақ эмоцияны тудырған оқиғаның ерекшеліктерін көрсетеді.

Сын

Көптеген сенімділікті бағалау зерттеушілері оқымаған адамдардың жалғанды көзбен анықтай алмайтынына келіседі. 2007 жылғы SPOT есебінде оқымаған адамдар туралы айтылғанда: «Қысқасы, адамдар (көп тәжірибесі бар, шындықты анықтаумен айналысқан мамандар да олардың ішінде) монета лақтырғанда да осындай нәтижеге жетер еді» делінген. Бақыланатын ғылыми тәжірибелерде көбінесе террорист рөлін ойнайтын адамдар қатысады, сондықтан Экманның пікірінше, олардың сезімдері нағыз террористтердің сезімдерінен өзгеше болуы мүмкін. Алайда, ақ параққа ғылыми жарияланымдар жоқ, және бақылау тобымен әуежайдағы қауіпсіздік ауысымының ұзақтығы бойынша екі жаттығу, ал оқытылған топпен де екі жаттығу ғана жүргізілді, барлығына бірге 20-ға жуық қатысушы қатысты. Экман мен О'Салливанның соңғы «Ақиқат шеберлері» жұмысында қолданған әдістемесі де жарамдылығы тұрғысынан сынға ұшырады. Экманның жұмысына тағы бір сын – бірнеше эмоция психологтары жүргізген эксперименталды және табиғи зерттеулерде Экман ұсынған дискретті эмоциялар мен бет әлпетінің таксономиясын қолдайтын дәлелдер табылған жоқ. Экманның жұмысына әдістемелік сын оның тәжірибелерінің айналмалы және тавтологиялық сипатына бағытталған, онда тәжірибеге қатысушыларға «негізгі эмоциялардың» таңдалған фотосуреттері көрсетіліп, содан кейін оларды осы фотосуреттерді жасау үшін қолданылған ұғымдармен сәйкестендірулері сұралады. Экман эмоцияларды бейнелеуді сұраған 3000-нан астам суреттен таңдалған фотосуреттерді көрсетті, олардың ішінде тек «бір ғана сезімнің таза көрінісін» көрсететін суреттерді қалдырып, қалғандарын өңдеді, бақылаусыз және тек Экманның сезіміне сүйенді. Егер Экман фотосуретте дұрыс «таза» эмоция көрсетілмегенін сезсе, оны алып тастады. Экман 1967 жылдан 1969 жылға дейін Америка Психологиялық Қауымдастығы мен Америка Антропологиялық Қауымдастығының мәжілістерінде кейбір антропологтардың наразылығына тап болды. Ол өзінің эмоциялардың жалпыға ортақтығы туралы зерттеулерін баяндап жатқанда, бір антрополог оның идеяларын фашистік деп айқайлап, сөзін аяқтамауға тырысқанын еске алды. Ол осы оқиғаны тағы бір жағдаймен салыстырды, онда ол қара нәсілділердің эмоциялары ақ нәсілділердің эмоцияларынан ешқандай айырмашылығы жоқ дегені үшін белсенді тарапынан расизмде айыпталды. 1975 жылы антрополог Маргарет Мид Экманды «дұрыс емес антропология» жасағаны және Рей Бёрдвистеллдің эмоциялардың жалпыға ортақтығына қарсы тұрғаны үшін сынады. Экман жазғандай, көптеген адамдар сол кезде Бёрдвистеллмен келіскенмен, көпшілігі келесі он жылда оның өз қорытындыларын қабылдады. Экман эмоциялар мәдениетке тән деген пікірді қолдауға сандық деректер жоқ екенін айтты. 1993 жылғы талқылауында Экман бірде-бір мәдени топтың 70% немесе одан да көп бөлігі алты әмбебап эмоцияның біреуін таңдап, ал басқа мәдениет тобы сол бір көріністі басқа әмбебап эмоция ретінде таңбалаған жағдай жоқ екенін мәлімдеді. Экманның зерттеулерінде жаңа колледж студенттері зерттеу тобы ретінде қолданылды, олардың нәтижелері Жаңа Гвинеядан келген сауатсыз студенттермен салыстырылды.

Most credibility assessment researchers agree that untrained people are unable to visually detect lies. A 2007 report on SPOT referring to untrained people stated that "simply put, people (including professional lie catchers with extensive experience of assessing veracity) would achieve similar hit rates if they flipped a coin". Since controlled scientific tests typically involve people playing the part of terrorists, Ekman says those people are unlikely to have the same emotions as actual terrorists. But the white paper is not peer reviewed or published in a scientific paper, and had only two exercises of an airport security shift length with the control group and two with the trained group, with about 20 participants total. The methodology used by Ekman and O'Sullivan in their recent work on "Truth Wizards" has also received criticism on the basis of validation. Other criticisms of Ekman's work are based on experimental and naturalistic studies by several other emotion psychologists that did not find evidence in support of Ekman's proposed taxonomy of discrete emotions and discrete facial expression. Methodological criticisms of Ekman's work focus on the essentially circular and tautological nature of his experiments, in which test subjects were shown selected photographs of "basic emotions," and then asked to match them with the same set of concepts used in their production. Ekman showed photographs selected from over 3000 pictures of individuals asked to simulate emotions, from which he edited to contain "those which showed only the pure display of a single affect," using no control and subject only to Ekman's intuition. If Ekman felt a photograph did not show the correct "pure" emotion, he excluded it. Ekman received hostility from some anthropologists at meetings of the American Psychological Association and the American Anthropological Association from 1967 to 1969. He recounted that, as he was reporting his findings on universality of expression, one anthropologist tried to stop him from finishing by shouting that his ideas were fascist. He compares this to another incident when he was accused of being racist by an activist for claiming that Black expressions are not different from White expressions. In 1975, Margaret Mead, an anthropologist, wrote against Ekman for doing "improper anthropology", and for disagreeing with Ray Birdwhistell's claim opposing universality. Ekman wrote that, while many people agreed with Birdwhistell then, most came to accept his own findings over the next decade. Ekman argued that there has been no quantitative data to support the claim that emotions are culture specific. In his 1993 discussion of the topic, Ekman states that there is no instance in which 70% or more of one cultural group select one of the six universal emotions while another culture group labels the same expression as another universal emotion. Ekman's own studies have used freshman college students as the subject group, comparing their results with those of illiterate subjects from New Guinea.