Кіріспе

Психологияның саласы – эволюциялық психология – қазіргі эволюциялық перспективадан таным мен мінез-құлықты зерттейтін психологиядағы теориялық тәсіл. Ол адамның психологиялық бейімделуін, олардың шешуге эволюцияланған ата-бабаларының проблемаларымен байланысты анықтауға тырысады. Осы аяқта психологиялық қасиеттер мен механизмдер табиғи және жыныстық таңдаудың функционалдық өнімдері немесе басқа бейімделу қасиеттерінің адаптациялық емес туындылары болып табылады. Эволюциялық биологияда жүрек, өкпе және бауыр сияқты физиологиялық механизмдерге қатысты адаптациялық ойлау кең таралған. Эволюциялық психологтар осы ойды психологияға қолданады, жүрек қанды сору үшін, бауыр уды тазарту үшін дамыған сияқты, сананың модулділігі бар, яғни әртүрлі психологиялық механизмдер әртүрлі адаптациялық мәселелерді шешу үшін эволюциялады. Кейбір эволюциялық психологтар эволюциялық теория психологияның барлық саласын, биологиядағы эволюциялық биология сияқты, біріктіретін негізгі, метатеориялық құрылымды қамтамасыз ете алады деп санайды. Эволюциялық психологтар барлық мәдениеттерде кездесетін мінез-құлық немесе қасиеттер эволюциялық адаптацияның ықтимал үміткерлері болып табылады, оның ішінде басқалардың эмоцияларын түсіну, туыстарды туыс емес адамдардан ажырату, дені сау серіктестерді анықтау және таңдау, сондай-ақ басқалармен ынтымақтастық құру. Адамның әлеуметтік мінез-құлқына қатысты нәресте өлтіру, интеллект, неке үлгілері, еркіндік, сұлулықты қабылдау, қалың мал және ата-аналық инвестициялар туралы зерттеулер жүргізілді. Эволюциялық психологияның теориялары мен нәтижелері экономика, қоршаған орта, денсаулық сақтау, құқық, басқару, психиатрия, саясат және әдебиет сияқты көптеген салаларда қолданылады. Эволюциялық психологияға қатысты сын тұжырымдамалық тексеру, танымдық және эволюциялық болжамдар (мысалы, мидың модулдік жұмыс істеуі және ата-бабалар ортасы туралы үлкен белгісіздік), генетикалық емес және адаптациялық емес түсіндірмелердің маңыздылығы, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін түсіндіруге байланысты саяси және этикалық мәселелерді қамтиды. Эволюциялық психологтар мұндай сынға жиі жауап береді және оған қатысады.

Негізгі қағидалар

Оның негізгі болжамы адам миы көптеген мамаиданған механизмдерден тұрады, олар табиғи іріктеу арқылы ұзақ мерзім ішінде қалыптасып, ата-бабаларымыз кездесетін қайталанатын ақпаратты өңдеу мәселелерін шешуге бейімделген. Бұл мәселелер тамақ таңдау, әлеуметтік иерархия, ұрпаққа ресурстарды бөлу және жұбайларды таңдау сияқтыларды қамтиды. Адам физиологиясы және эволюциялық физиология денедің физикалық бейімделулерін анықтау арқылы "адамның физиологиялық табиғатын" анықтағандай, эволюциялық психологияның мақсаты "адамның психологиялық табиғатын" көрсететін эволюциялық эмоционалдық және когнитивтік бейімделулерді анықтау болып табылады. Стивен Пинкердің айтуынша, бұл "бір ғана теория емес, көптеген гипотезалар жиынтығы" және "эволюциялық теорияны санаға қолданудың ерекше тәсілі, бейімделуге, гендік деңгейдегі іріктеуге және модулділікке баса назар аудара отырып" анықталатын термин. Эволюциялық психология сананың есептеу теориясына негізделген сананы түсінуді қабылдайды. Ол саналық процестерді есептеу операциялары ретінде сипаттайды, сондықтан, мысалы, қорқыныш реакциясы қабылдау деректерін – мысалы, құмырсқаның визуалды бейнесін – енгізіп, тиісті реакцияны – мысалы, қауіпті жануарлардан қорқуды – шығаратын неврологиялық есептеуден туындайды деп сипатталады. Осы көзқарас бойынша, комбинаторлық жарылыс салдарынан кез келген салалық білімді алу мүмкін емес. Эволюциялық психология осы саланы тіршілік ету және көбею мәселелері ретінде қарастырады. Философтар адам санасына ақыл-ойы мен құштарлық сияқты кең ауқымды қабілеттер кіретінін ескерген болса, эволюциялық психологтар дамыған психологиялық механизмдерді алаяқтарды ұстау немесе жұбайларды таңдау сияқты нақты мәселелерді шешуге бағытталған деп сипаттайды. Бұл ғылым адам миын танымдық модульдер деп аталатын мамаиданған функцияларға эволюциялық қалыптасқан немесе табиғи іріктеу арқылы дамыған психологиялық бейімделулер ретінде қарастырады. Мысалдарға тілді меңгеру модульдері, инцесттан аулақ болу механизмдері, алаяқтарды анықтау механизмдері, интеллект және жынысқа қатысты жұптасу қалаулары, азық-түлік іздеу механизмдері, одақтарды қадағалау механизмдері, агенттерді анықтау механизмдері және басқалары жатады. Кейбір механизмдер, домендік ерекшеліктерімен, адам эволюциясының барысында қайталанатын бейімделу мәселелерімен айналысады. Ал домендік емес механизмдер эволюциялық жаңалықтарды шешу үшін ұсынылады. Эволюциялық психологияның тамыры когнитивтік психология және эволюциялық биологияда, сондай-ақ мінез-құлық экологиясы, жасанды интеллект, генетика, этиология, антропология, археология, биология және зоология салаларында жатыр. Ол әлеуметтік-биологиямен тығыз байланысты. Эволюциялық психология негізінен "неге?" сұрақтарына, ал дәстүрлі психология "қалай?" сұрақтарына баса назар аударады.

Кезекті және статикалық перспектива

Тарихи/Дамушылық түсіндірме – қазіргі форманы тарихи тізбек бойынша түсіндіру
Қазіргі форма – түрдің қазіргі формасын түсіндіру
Қалай және неге сұрақтары

Проксималды түсіндірме – жеке организмнің құрылымдары қалай жұмыс істейді
Онтогенез – ДНҚ-дан қазіргі формаға дейін жеке организмдегі өзгерістердің дамулық түсіндірмелері
Механизм – организмнің құрылымдары қалай жұмыс істейтіні туралы механикалық түсіндірмелер
Эволюциялық түсіндірме – түр неге осы құрылымдарды (бейімделулерді) дамытты
Филогенез – түрдің көптеген буын бойындағы тізбекті өзгерістерінің эволюциялық тарихы
Бейімделу – ата-бабалар ортасында тіршілік ету немесе көбею мәселесін шешу үшін дамыған түрдің қасиеті.

Үй-жайлар

Эволюциялық психология бірнеше негізгі қағидаларға негізделген. Ми – ақпаратты өңдеу құрылғысы, ол сыртқы және ішкі тікелей ықпалдарға жауап ретінде мінез-құлықты құрайды. Мидың бейімделу механизмдері табиғи және жыныстық таңдау арқылы қалыптасқан. Эволюциялық психологияның тарихи түбірі Чарльз Дарвиннің табиғи таңдау теориясында жатыр. Эволюциялық психологияның мазмұны, бір жағынан, биологиялық ғылымдардан (әсіресе эволюциялық теорияның ежелгі адамдардың өмір сүрген ортасына, палеоантропология мен жануарлар мінез-құлқының зерттелуіне қатыстылығы), ал екінші жағынан, адам туралы ғылымдардан, әсіресе психологиядан туындаған. Эволюциялық биология академиялық ғылым ретінде 1930-1940 жылдардағы қазіргі синтезбен қатар пайда болды. 1930 жылдары жануарлар мінез-құлқының зерттелуі (этология) голландтық биолог Николаас Тинбергеннің және австриялық биологтар Конрад Лоренц пен Карл фон Фриштің еңбектері арқасында дамыды. В.Д. Гамильтонның (1964) «қосымша сәйкестік» және Роберт Триверстің (1972) «өзаралық қарым-қатынас» және «ата-аналық инвестиция» туралы мақалалары психология және басқа да әлеуметтік ғылымдарда эволюциялық ойлаудың қалыптасуына көмектесті. 1975 жылы Эдвард О. Уилсон эволюциялық теорияны жануарлар мен әлеуметтік мінез-құлықты зерттеумен біріктірді, Лоренц пен Тинбергеннің еңбектеріне сүйене отырып, «Социобиология: Жаңа синтез» атты кітабын жариялады. 1970 жылдары этологиядан екі маңызды сала туды. Біріншіден, жануарлардың әлеуметтік мінез-құлқын зерттеу (адамдарды қоса алғанда) социобиологияны құрады, оны оның көрнекті жақтасы Эдвард О. Уилсон 1975 жылы «барлық әлеуметтік мінез-құлықтың биологиялық негізін жүйелі зерттеу» деп, ал 1978 жылы «популяциялық биология мен эволюциялық теорияны әлеуметтік ұйымға кеңейту» деп анықтады. Екіншіден, мінез-құлық экологиясы пайда болды, ол әлеуметтік мінез-құлыққа көбірек мән бермеді; ол жануарлар мен адамдар мінез-құлқының экологиялық және эволюциялық негіздеріне назар аударды. 1970 және 1980 жылдары университеттер өз атауларына «эволюциялық биология» терминін қоса бастады. Эволюциялық психологияның қазіргі заманғы кезеңі, әсіресе, Дональд Саймонстың 1979 жылғы «Адамдардың жыныстық қатынасының эволюциясы» және Леда Космидс пен Джон Тубидің 1992 жылғы «Адаптанған сана» кітаптарының жарық көргенімен басталды. Психологиядан даму, әлеуметтік және когнитивтік психологияның негізгі салалары бар. Мінез-құлыққа генетика мен ортаның салыстырмалы ықпалын анықтау мінез-құлық генетикасының және оның түрлерінің, атап айтқанда гендер, нейротрансмиттерлер мен мінез-құлық арасындағы байланысты зерттейтін молекулалық деңгейдегі зерттеулердің өзегі болды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында дамыған екі тұқым қуалау теориясы (ЭТТ) адам мінез-құлқының екі түрлі және өзара әрекеттесетін эволюциялық процестердің – генетикалық эволюция мен мәдени эволюцияның нәтижесі екенін түсіндіруге тырысады. Кейбір ғалымдар ЭТТ-ні «адамның жалпы белгілеріне» және мәдени айырмашылықтарға баса назар аударатын көзқарастар арасындағы «орталық» деп санайды.

Теориялық негіздер

Эволюциялық психологияның негізін құраған теориялар Чарльз Дарвиннің еңбектерінен, оның ішінде адамдардағы әлеуметтік инстинкттердің эволюциялық шығу тегі туралы болжамдарынан бастау алды. Дегенмен, қазіргі эволюциялық психология 20 ғасырдағы эволюциялық теорияның жетістіктерінің арқасында ғана мүмкін болды. Эволюциялық психологтар табиғи іріктеудің адамға анатомиялық және физиологиялық бейімделулерді жасаған сияқты, көптеген психологиялық бейімделулерді де сыйлағанын айтады. Басқа бейімделулер сияқты, психологиялық бейімделулер де организмнің эволюциялық бейімделген ортасына – эволюциялық бейімделу ортасына маманданған деп есептеледі. Жыныстық іріктеу организмдерге жұптасуға қатысты бейімделулерді қамтамасыз етеді. Бұлар басқалардың сезімдерін түсіну, туыстарды туыс емес адамдардан ажырату, дені сау серіктестерді анықтау және таңдау, басқалармен ынтымақтасу және көшбасшыларға ілесу қабілеттерін қамтиды. Табиғи іріктеу теориясына сәйкес, эволюциялық психология адамдардың басқалармен, оның ішінде серіктестермен және туыстармен жиі қақтығысатынын көрсетеді. Мысалы, ана баласын емшектен ертерек айырғысы келуі мүмкін, бұл анаға басқа балаға көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік береді. Эволюциялық психология сондай-ақ туыстық іріктеудің және өзаралық қарым-қатынастың альтруизм сияқты просоциалдық қасиеттердің қалыптасуындағы рөлін мойындайды. Тағы бір мысал – депрессияның эволюциялық механизмі. Клиникалық депрессия бейімделуге қабілетсіз және оның бейімделуге қабілетті болуы үшін эволюциялық тәсілдер қажет. Ғасырлар бойы жануарлар мен адамдар тірі қалу үшін қиын жағдайларды бастан өткерді, бұл біздің «күрес немесе қашу» сезімдерімізді күрт дамытты. Мысалы, сүтқоректілер өздерінің қамқоршыларынан ажыраудан үрейленеді, бұл олардың гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті безі осіне сигналдар жіберіп, эмоционалдық/мінез-құлқы өзгерістерін тудырады. Осындай жағдайларды бастан өткеру сүтқоректілерге ажыраумен күресуге көмектеседі.

Тарихи тақырыптар

Эволюциялық психологияның жақтастары 1990 жылдары тарихи оқиғаларды зерттеуге тырысты, бірақ тарихшылардың пікірі өте теріс болды және бұл бағыттағы зерттеулерге көп еңбек жұмсалмады. Тарихшы Линн Ханттың айтуынша, тарихшылар зерттеушілердің: қате зерттеулерді оқыған, эксперименттердің нәтижелерін дұрыс түсінбеген, тіпті нашаррақ, өздерінің тұжырымдамаларын қолдау үшін әмбебап, репрезентацияға қарсы және мақсатқа қарсы онтология іздеу үшін нейроғылымға жүгінгенін айтып шағымданған. Хант «психотарихи саласын құруға жасалған аз ғана әрекеттер оның алдын ала болжамдарының ауыртпалығынан құлап кетті» дейді. Ол 2014 жылы «тарихшылар мен психология арасындағы "темір қақпа" әлі де тұр» деген қорытындыға келді.

Эволюцияның өнімдері: бейімделу, экзаптация, қосалқы өнімдер және кездейсоқ өзгерістер

Организмдердегі барлық қасиеттер эволюциялық бейімделу болып табылмайды. Төмендегі кестеде көрсетілгендей, қасиеттер экзаптация, бейімделудің қосалқы өнімдері (кейде "шпанделдер" деп аталады) немесе жеке адамдар арасындағы кездейсоқ өзгерістер болуы мүмкін. Психологиялық бейімделулер туа біткен немесе салыстырмалы түрде оңай үйренетін және бүкіл әлемдегі мәдениеттерде көрініс табатын деп гипотезаланады. Мысалы, кішкентай балалардың ешқандай оқытусыз тіл үйренуі психологиялық бейімделу болуы мүмкін. Екінші жағынан, көне адамдар оқыған да, жазған да емес, сондықтан бүгінгі таңда оқу мен жазуды үйренуге көп жаттығу қажет, және бұл жазу тіліне қатысы жоқ таңдау қысымына жауап ретінде дамыған танымдық қабілеттерді қайта бағыттауды қамтиды. Дегенмен, көрінетін мінез-құлықтың өзгеруі әртүрлі жергілікті орталармен өзара әрекеттесетін әмбебап механизмдерден туындауы мүмкін. Мысалы, солтүстік климаттан экваторға көшкен еуропалықтардың терісі қараңғы болады. Олардың пигментациясын реттейтін механизмдер өзгермейді; керісінше, сол механизмдерге түсетін әсер өзгеріп, нәтижесінде басқа нәтижелер пайда болады. Адаптация Экзаптация Қосалқы өнім Кездейсоқ өзгеріс Анықтама Ата-бабалардың мәселесін шешуге арналған организмдік қасиет. Күрделілігімен, ерекше "жоспарлануымен" және функционалдығымен ерекшеленеді. Әртүрлі бейімделу мәселесін шешу үшін "қайта мақсатталған" адаптация. Қазіргі немесе ата-бабалық функциясы жоқ адаптивтік механизмнің қосалқы өнімі. Адаптацияның немесе қосалқы өнімнің кездейсоқ өзгеруі. Физиологиялық мысал Сүйектер / кіндік бауы Ішкі құлақтың кішкентай сүйектері Сүйектердің ақ түсі / кіндік Бас сүйегіндегі дөңгелектер, кіндіктің дөңес немесе ойыс пішіні Психологиялық мысал Кішкентай балалардың минималды нұсқаумен сөйлеуді үйрену қабілеті Ерікті назар Оқу мен жазуды үйрену қабілеті Сөздік интеллекттегі айырмашылықтар Эволюциялық психологияның бір міндеті – қандай психологиялық қасиеттердің адаптация, қосалқы өнім немесе кездейсоқ өзгеріс екенін анықтау. Джордж К. Уильямс «адаптация – бұл ерекше және ауыр түсінік, оны тек қажет болған жағдайда ғана қолдану керек» деп ұсынған. Уильямс және басқалар атап өткендей, адаптацияларды олардың мүмкін емес күрделілігі, түрлердің әмбебаптылығы және адаптивтік функционалдығы арқылы анықтауға болады.

Міндетті және ерікті түзетулер

Адаптация туралы қойылатын сұрақ – ол, әдетте міндетті (қоршаған ортаның қалыпты өзгерістеріне төзімді) немесе ерікті (қоршаған ортаның қалыпты өзгерістеріне сезімтал) бола ма? Қанттың тәтті таңын сезіну және тізеңді бетонға соққандағы ауыру – бұл негізінен міндетті психологиялық адаптациялардың нәтижесі; даму кезіндегі қоршаған ортаның қалыпты өзгергіштігі олардың жұмысына көп әсер етпейді. Ал, ерікті адаптациялар шартты түрдегі "егер, онда" сияқты болады. Мысалы, терінің күнге күйіп қоңыр түске енуі күн сәулесіне ұшырауға байланысты; бұл тағы бір ерікті адаптацияның мысалы. Психологиялық адаптация ерікті болған кезде, эволюциялық психологтар даму және қоршаған ортаның ықпалы адаптацияның қалай көрініс табатынына қатысты зерттейді.

Мәдени универсалдар

Эволюциялық психологтар барлық мәдениеттерде кездесетін мінез-құлықтар мен қасиеттердің эволюциялық бейімделулер болу мүмкіндігі жоғары деп санайды. Эволюциялық қалыптасқан психологиялық бейімделулер (мысалы, тіл үйрену қабілеті) нақты мінез-құлықтарды (мысалы, нақты бір тілді үйрену) құру үшін мәдени факторлармен өзара әрекеттеседі. Еркек және әйел арасындағы негізгі айырмашылықтар, мысалы, еркектерде жыныстық қатынасқа деген ынтаның артық болуы және әйелдерде ұялдық сипаттың күшті болуы, еркектер мен әйелдердің әртүрлі көбелек стратегияларын көрсететін жыныстық диморфизмді психологиялық бейімделулер ретінде түсіндіріледі. Эволюциялық психологтар өздерінің тәсілдерін оларды "стандартты әлеуметтік ғылым моделінен" ажыратады, соған сәйкес, сана – мәдениетпен толығымен қалыптасатын жалпы мақсаттағы танымдық құрал.

Эволюциялық бейімделу ортасы

Эволюциялық психология мидың функцияларын дұрыс түсіну үшін, ми эволюциялаған ортаның ерекшеліктерін түсіну қажет екенін айтады. Бұл орта көбінесе «эволюциялық бейімделген орта» деп аталады. Бұл – нақты бір эволюциялаған механизмнің бейімделген ортасы. Нақтырақ айтқанда, эволюциялық бейімделген орта – белгілі бір бейімделуді қалыптастырған тарихи қайталамалы таңдау қысымдарының жиынтығы, сондай-ақ бейімделудің дұрыс дамуы мен жұмыс істеуі үшін қажетті ортаның құрамдас бөліктері ретінде анықталады. Адамдар, Homo туысы, 1,5-2,5 миллион жыл бұрын пайда болды, бұл шамамен 2,6 миллион жыл бұрынғы Плейстоценнің басталуымен сәйкес келеді. Плейстоценнің аяқталуы бар болғаны 12 мың жыл бұрын болғандықтан, адамның көптеген бейімделулері Плейстоцен кезеңінде жаңадан пайда болды немесе Плейстоцен кезеңінде тұрақтандырушы таңдау арқылы сақталды. Сондықтан эволюциялық психология адамның психологиялық механизмдерінің көпшілігі Плейстоцен ортасында жиі кездесетін көбелекке қатысты мәселелерге бейімделгенін ұсынады. Жалпы алғанда, бұл мәселелерге өсу, даму, ерекшелену, күтіп ұстау, жұптасу, бала тәрбиелеу және әлеуметтік қарым-қатынастар жатады. Эволюциялық бейімделген орта қазіргі қоғамнан едәуір өзгеше. Зерттеушілер аңшы-жинақшылардың эволюциялық бейімделген ортада қалай өмір сүргеніне қатысты ақпарат алу үшін қазіргі аңшы-жинақшылар қоғамдарын зерттейді.

Сәйкессіздіктер

Организмнің бейімделулері ата-тегінің өмір сүрген ортасына сәйкес болғандықтан, жаңа және өзгеше орта сәйкессіздік тудыруы мүмкін. Адамдар көбінесе плейстоцен ортасына бейімделгендіктен, психологиялық механизмдер кейде қазіргі ортамен «қақтығысады». Мысалы, АҚШ-та жылына шамамен 10 000 адам қарудан қаза табады, ал өрмекшілер мен жыландар тек бірнеше адамды өлтіреді, бірақ адамдар өрмекшілер мен жыландарға, өткір қаруға қарағанда оңайрақ, ал бұрышталмаған қарудан, қояндардан немесе гүлдерден гөрі де оңай қорқады. Мүмкін, себебі өрмекшілер мен жыландар плейстоцен дәуірінде адамдардың ата-тегіне қауіп төндірген, ал қарулар (және қояндар мен гүлдер) төндірмеген. Осылайша, адамдардың дамыған қорқыныш психологиясы мен қазіргі орта арасында сәйкессіздік пайда болады. Бұл сәйкессіздік супернормальді стимул құбылысында да көрінеді – бұл стимул, оның эволюциялаған жауабына арналған стимулдан гөрі күштірек реакция тудырады. Бұл терминді Нико Тинберген адам емес жануарлардың мінез-құлқын сипаттау үшін енгізген, бірақ психолог Дирдре Барретт супернормальді стимуляция басқа жануарлардың мінез-құлқымен салыстырғанда адамдардың мінез-құлқын да дәл сондай күшпен басқарады дейді. Ол джәнк-фудты тұз, қант және майға деген құштарлықты күшейтетін стимул ретінде түсіндіреді, ал теледидар күлкі, күлімсіреген бет-әлпеттер мен назарды аударатын оқиғалардың әлеуметтік сигналдарын күшейтеді дейді. Журналдағы орталық беттер мен қос чизбургерлер – бұл эволюциялық бейімделген ортада кеуденің дамуы болашақ серіктің денсаулығының, жастығының және өнімділігінің белгісі болған, ал май – сирек және өте қажетті қоректік заттарға деген инстинкттерді оятушы факторлар. Психолог Марк ван Вугт соңғы кезде қазіргі заманғы ұйымдық басшылықтың сәйкессіздігін айтады. Оның пікірінше, адамдар ірі, анонимді бюрократиялық құрылымдарда, формалды иерархиямен жұмыс істеуге бейімделмеген. Адам санасы әлі де жеке, харизматикалық басшылыққа бейресми, теңдік принциптеріне негізделген ортада жауап береді. Сондықтан көптеген қызметкерлер наразылық пен өзгешелік сезіміне тап болады. Жасымақы, бонус және басқа да жеңілдіктер салыстырмалы мәртебеге ұмтылу инстинктін пайдаланады, бұл әсіресе ер адамдарды жоғары лауазымдарға тартады.

Зерттеу әдістері

Эволюциялық теория эвристикалық, себебі ол басқа теориялық тәсілдерден туындамайтын гипотезаларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Адаптациялық зерттеулердің басты мақсаты – организмдердің қайсыбір қасиеттерінің адаптация болып табылуы мүмкін екенін, ал қайсысының жанама өнім немесе кездейсоқ өзгеріс екенін анықтау. Бұрын айтылғандай, адаптациялар күрделілік, функционалдық және түрлердің жалпылама сипаттарын көрсетуі күтіледі, ал жанама өнімдер немесе кездейсоқ өзгерістер көрсетпейді. Сонымен қатар, адаптациялар қоршаған ортамен өзара әрекеттесетін жақын механизмдер ретінде міндетті немесе ыңғайлы түрде көрінеді деп күтіледі (жоғарыда қараңыз). Эволюциялық психологтар осы жақын механизмдерді (кейде «менталдық механизмдер» немесе «психологиялық адаптациялар» деп аталады) және олар қандай ақпаратты қабылдайтынын, осы ақпаратты қалай өңдейтінін және олардың нәтижелерін анықтауға қызығушылық танытады. Бұл әдістерге мыналар жатады:

Мәдениаралық тұрақтылық. Күлімдеу, жылау, бет әлпеті сияқты барлық мәдениеттерге тән қасиеттер эволюциялық психологиялық адаптациялар деп есептеледі. Бірнеше эволюциялық психолог әлемнің әртүрлі елдерінен үлкен деректер жинады, мәдениаралық жалпыламалықты бағалау үшін. Функциядан формаға (немесе «шешімнен мәселеге»). Әйелдерге қарағанда еркектердің генетикалық ұрпақты дұрыс анықтамауда қауіп бар екендігі («әкелік белгісіздігі») эволюциялық психологтарды еркектердің қызғанышы әйелдерге қарағанда жыныстық адалдыққа көбірек бағытталған деген гипотезаға әкелді. Формадан функцияға (кері инженерия – немесе «мәселені шешу»). Жүктілік кезіндегі таңғы ауру және белгілі бір тағамдарға қарсылық таныту дамыған адаптацияның сипаттамаларына ие сияқты (күрделілік және жалпыламалық). Марджи Профет жүктіліктің алғашқы кезеңдерінде ұрыққа зиян келтіретін токсиндерді қабылдаудан аулақ болу функциясы болжады (бірақ жүкті емес әйелдерге зиян келтірмеуі мүмкін). Сәйкес неврологиялық модульдер. Эволюциялық психология және когнитивті нейропсихология өзара үйлесімді – эволюциялық психология психологиялық адаптацияларды және олардың түпкілікті эволюциялық функцияларын анықтауға көмектеседі, ал нейропсихология осы адаптациялардың жақын көріністерін анықтауға көмектеседі. Қазіргі эволюциялық бейімделу. Эволюцияның ұзақ уақыт аралығында жүретінін көрсететін эволюциялық модельдерге қосымша, соңғы зерттеулер кейбір эволюциялық өзгерістердің жылдам және күрт болатынын көрсетті. Осыған байланысты, кейбір эволюциялық психологтар қазіргі ортадағы психологиялық қасиеттердің әсеріне назар аударды. Мұндай зерттеулер уақыт өте келе қасиеттердің таралуын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл жұмыс эволюциялық психопатологияны зерттеуде маңызды болды. Эволюциялық психологтар эксперименттер, археологиялық жазбалар, аңшы-жинаушылар қоғамдарынан алынған деректер, байқау зерттеулері, нейробиологиялық деректер, өзіндік есептер мен сауалнамалар, қоғамдық жазбалар және адам өнімдері сияқты әртүрлі дерек көздерін сынау үшін пайдаланады. Жақында, ойдан шығарылған сценарийлер, математикалық модельдер және көп агентті компьютерлік симуляциялар негізінде қосымша әдістер мен құралдар енгізілді.

Негізгі зерттеу бағыттары

Эволюциялық психологиядағы зерттеулердің негізгі салаларын эволюциялық теорияның өзінен туындайтын бейімделу мәселелерінің кең санаттарына бөлуге болады: тірі қалу, жұптасу, бала тәрбиелеу, отбасы және туыстық қатынастар, туыс емес адамдармен өзара әрекеттесу және мәдени эволюция.

Тіршілік ету және жеке психологиялық бейімделу

Тіршілік ету мәселелері физикалық және психологиялық бейімделулердің эволюциясы үшін анық мақсаттар болып табылады. Көне заманғы адамдардың бабаларына азық-түлік таңдау және алу, аумақ таңдау және физикалық қорғаныш, сондай-ақ жыртқыштар мен басқа да қоршаған ортаның қауіптерінен сақтану сияқты маңызды міндеттер тұрды.

Ар-ождан

Жаралылық Джордж Уильямстың түрлердің жалпыға ортақтығы, күрделілігі және қызметтік қасиеттеріне сәйкес келеді және бұл қасиет тіршілікке бейімделуді арттыратын сияқты. Джон Экклс "Сананың эволюциясы" атты мақаласында сүтқоректілердің ми қабығының ерекше анатомиялық және физикалық бейімделулері сананың пайда болуына себеп болды деп санайды. Ал, басқалар сананы қамтамасыз ететін рекурсивті тізбектердің әлдеқайда ертерек пайда болғанын, тіпті сүтқоректілерге дейінгі түрлерде қалыптасқанын айтады, себебі ол әлеуметтік және табиғи ортамен өзара әрекеттесу қабілетін арттырып, энергияны үнемдейтін "бейтарап” режимді қамтамасыз етеді. Бұл рекурсивті тізбектер Бернард Дж. Барстың айтуынша, жоғары сатыдағы организмдерде сананың жеңілдетуіне көмектесетін көптеген функциялардың дамуына негіз болған болуы мүмкін. Ричард Докинс адамдардың санасы өздерін ойлаушы субъектісі ету үшін дамығанын болжайды.

Сезімталдық және қабылдау

Көптеген сарапшылар, мысалы Джерри Фодор, қабылдаудың мақсаты – білім деп жазады, бірақ эволюциялық психологтар оның басты мақсаты – іс-қимылға бағыт беру екенін айтады. Сезім органдарын құру және күтіп ұстау метаболизмдік тұрғыдан қымбатқа түседі, сондықтан бұл органдар организмнің сәйкестігін артырған жағдайда ғана эволюциялайды. Міндетті емес бейімделулер (факультативтік бейімделулер) қоршаған ортадан түсетін сигналдарға байланысты әртүрліше көрінеді. 1970 жылдардың басында Пол Экман және оның әріптестері көптеген эмоциялардың әмбебап екенін көрсететін зерттеулер қатарын бастады.

Танымдық

Таным – әлемнің ішкі бейнелеуі және ішкі ақпаратты өңдеу процесі. Эволюциялық психология тұрғысынан қарағанда, таным «жалпы мақсатты» емес, керісінше, қазіргі заманғы адамдардың ата-тектері күнделікті кездесетін мәселелерді шешу мүмкіндігін арттыратын эвристикалар немесе стратегияларды қолданады. Мысалы, қазіргі заманғы адамдар алдауды анықтауға қатысты логикалық есептерді (адамның әлеуметтік табиғатымен байланысты жиі кездесетін мәселе) абстрактілі есептерге қарағанда оңайырақ шешеді. Қазіргі заманғы адамдардың ата-тектері шынайы кездейсоқ оқиғаларға тап болмағандықтан, олар кездейсоқ тізбектердегі үлгілерді дұрыс емес анықтауға бейім болуы мүмкін. «Құмар ойыншының жаңылысы» осының бір мысалы. Құмар ойыншылар әр нәтиже кездейсоқ және бұрынғы нәтижелерге тәуелді емес болса да, «сәттілік тізбегіне» тап болғанына қате сенуі мүмкін. Көптеген адамдар әділ монетаны 9 рет лақтырғанда әр жолы «сырға» шығып, оныншы лақтыруда «қияқ» шығу ықтималдығы 50%-дан жоғары деп ойлайды. (Ескерту: Мінез-құлық генетикасы адамдар арасындағы айырмашылықтарды генетикалық және орталық факторларға статистикалық түрде бөлумен айналысады. Дегенмен, тұқым қуалаушылық тұжырымдамасын түсіну қиын болуы мүмкін. Тұқым қуалаушылық тек адамдар арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді, ешқашан жеке тұлғаның қасиеттерінің орталық немесе генетикалық факторларға байланысты болу деңгейін көрсетпейді, себебі қасиеттер әрқашан екеуінің күрделі өзара әрекеттесуінен туындайды.) Эволюциялық психологтар жеке тұлғалық қасиеттерді оңтайлы деңгейдегі қалыпты вариация, жиілікке тәуелді таңдау (мінез-құлық полиморфизмі) немесе факультативті бейімделу ретінде қарастырады. Биіктіктегі вариация сияқты, кейбір жеке тұлғалық қасиеттер жай ғана жалпы оңтайлы деңгейдегі жеке вариацияны көрсетеді. Соңында, көптеген басқа психологиялық бейімделулер сияқты, жеке тұлғалық қасиеттер факультативті болуы мүмкін – әлеуметтік ортадағы типтік өзгерістерге, әсіресе ерте даму кезеңінде сезімтал. Мысалы, кейінірек туған балалар тұңғыш балаларға қарағанда көбірек бүлікшіл, жауапкершілігі аз және жаңа тәжірибелерге көбірек ашық болады, бұл олардың отбасы құрылымындағы ерекше орнына байланысты оларға тиімді болуы мүмкін. Ортақ орталық факторлардың жеке тұлғаға әсер ететінін және олардың генетикалық факторларға қарағанда әрқашан аз маңызды емес екенін ескеру қажет. Дегенмен, ортақ орталық факторлардың әсері жасөспірім шақтан кейін дерлік нөлге дейін төмендейді, бірақ толығымен жоғалып кетпейді.

Тіл

Стивен Пинкердің айтуынша, ол Ноам Чомскийдің еңбегіне негізделген, жалпы адам баласының 1–4 жаста сөйлеуді үйренуге қабілеттілігі, негізінен, оқытусыз, тіл үйрену адамның психологиялық бейімделуі екенін көрсетеді (әсіресе, Пинкердің «Тіл инстинктісі» еңбегін қараңыз). Пинкер мен Блум (1990) тілдің психикалық қабілет ретінде дененің күрделі мүшелерімен көптеген ұқсастықтары бар екенін айтады, бұл тілдің осы мүшелер сияқты бейімделу ретінде дамығанын көрсетеді, өйткені бұл мұндай күрделі мүшелерді дамыта алатын жалғыз белгілі механизм. Пинкер Чомскидің пікірін ұстанады: балалар кез келген тілді нақты нұсқаусыз үйрене алады деген факт, тіл, соның ішінде грамматиканың көпшілігі, негізінен туа біткен және оны тек өзара әрекеттесу арқылы белсендіру қажет. Чомскидің өзі тілдің бейімделу ретінде дамығанын ойламайды, бірақ ол басқа бейімделудің қосалқы өнімі ретінде дамыған болуы мүмкін деп болжайды, бұл «шпандрел» деп аталады. Бірақ Пинкер мен Блум тілдің органикалық табиғаты оның бейімделу шығу тегі бар екенін айқын көрсетеді деп айтады. Эволюциялық психологтар FOXP2 генінің адам тілінің эволюциясымен байланысты болуы мүмкін деп санайды. 1980 жылдары психолингвист Мирна Гопник Ұлыбританияның KE отбасында тілдің бұзылуына себеп болатын доминантты генді анықтады. Қазіргі уақытта тілдің эволюциялық шығу тегі туралы бірнеше бәсекелестік теориялар бар, олардың ешқайсысы жалпы консенсусқа қол жеткізе алмады. Майкл Томаселло және Талми Гивон сияқты приматтар мен адамдарда тіл үйренуді зерттеушілер, тумыстылық шеңберінің үйренудегі еліктеу рөлін төмендеткенін және адамның тіл үйренуін түсіндіру үшін тумысты грамматикалық модульдің бар екенін айтудың қажеті жоқ екенін айтады. Томаселло балалар мен приматтардың коммуникативтік дағдыларды қалай игеруін зерттеулер адамдар күрделі мінез-құлықты тәжірибе арқылы үйренетінін көрсетеді, сондықтан тілдерді меңгеруге арналған модульдің орнына, тілдерді басқа да әлеуметтік жолмен берілетін мінез-құлықтың барлық түрлерін игеру үшін қолданылатын бірдей танымдық механизмдер арқылы игеруге болады деп айтады. Тілдің эволюциялық дамуы адаптация ретінде немесе «шпандрел» ретінде көрінетіндігі туралы мәселеде эволюциялық биолог В. Текумсе Фич Стивен Дж. Гулдтың пікірінше, тілдің әрбір аспектісі адаптация деп ойлаудың немесе тілдің тұтастай алғанда адаптация деп ойлаудың негізсіз екендігін айтады. Ол эволюциялық психологияның кейбір бағыттарын эволюцияның панадаптациялық көзқарасын ұсынғаны үшін сынға алады және Пинкер мен Блумның «Тіл адаптация ретінде дамыды ма?» деген сұрағын адастыру деп жоққа шығарады. Оның орнына ол биологиялық тұрғыдан тілдің эволюциялық шығу тегі көптеген жеке бейімделулердің күрделі жүйеге ықтимал жиынтығының нәтижесі ретінде жақсы түсініктемеленеді деп айтады. Терренс Дикон да осыған ұқсас пікір айтады, ол «Символикалық түрлер» кітабында тілдің әртүрлі ерекшеліктері ақыл-ойының эволюциясымен бірге дамыды және символикалық қарым-қатынасты қолдану қабілеті барлық басқа танымдық процестерге біріктірілген деп айтады. Егер тілдің бір адаптация ретінде дамыған болуы мүмкін деген теорияны қабылдасақ, онда оның көптеген функцияларының қайсысы адаптацияның негізі болды деген сұрақ туындайды. Бірнеше эволюциялық гипотезалар айтылды: тіл әлеуметтік тазару мақсатында, жұптасу әлеуетін көрсету жолы ретінде немесе әлеуметтік келісімшарттарды құру үшін дамыды. Эволюциялық психологтар бұл теориялардың барлығы болжамдық екенін және тілдің қалай таңдап бейімделгенін түсіну үшін одан да көп дәлелдер қажет екенін мойындайды.

Жұптасу

Жыныстық көбею гендердің болашақ ұрпаққа таралуының құралы болғандықтан, жыныстық таңдау адам эволюциясында маңызды рөл атқарады. Сондықтан адамдардың жұптасуы эволюциялық психологтарды қызықтырады, олар жұптастарды тарту және сақтап қалу механизмдерін зерттейді. Осы қызығушылықтан туындаған зерттеулердің бірнеше бағыты бар, мысалы, жұбайларды таңдау, жұбайларды тартып алу, жұбайларды ұстап тұру, жұптасу артықшылықтары және жыныстар арасындағы қақтығыстар. 1972 жылы Роберт Триверс жыныстық айырмашылықтарға арналған маңызды мақала жариялады, ол қазір ата-аналық инвестициялар теориясы деп аталады. Гаметалардың мөлшерінің айырмашылығы (анизогамия) – еркектердің (кішкентай гаметалар – сперматозоидтар) және әйелдердің (ірі гаметалар – жұмыртқалар) арасындағы негізгі, шешуші айырмашылық. Триверс анизогамияның жыныстар арасындағы ата-аналық инвестициялардың әртүрлі деңгейлеріне алып келетінін, әйелдер бастапқыда көбірек инвестиция салатынын атап өтті. Триверс бұл инвестициялардың айырмашылығы жыныстар арасындағы әртүрлі репродуктивтік стратегиялардың жыныстық таңдауына және жыныстық қақтығысқа әкеледі деп ұсынды. Мысалы, ол ұрпаққа аз инвестиция салатын жыныстың, олардың жалпы жарамдылығын арттыру үшін жоғары инвестиция салатын жынысқа қол жеткізу үшін бәсекелесетінін айтты. Триверс ата-аналық инвестициялардың айырмашылығы жұбай таңдаудағы жыныстық диморфизмнің, жыныстық және жыныстық репродуктивтік бәсекелестіктің және ұсыну әрекеттерінің эволюциясына әкелді деп болжады. Сүтқоректілерде, соның ішінде адамдарда, әйелдердің ата-аналық инвестициясы еркектерге қарағанда әлдеқайда жоғары (яғни жүктілік, содан кейін босану және балаға сүт беру). Ата-аналық инвестициялар теориясы – өмірлік тарих теориясының бір саласы. Басс пен Шмиттің (1993) Жыныстық стратегиялар теориясы, ата-аналық инвестициялардың айырмашылығына байланысты, адамдардың "жыныстық қолжетімділік, құнарлылықты бағалау, міндеттемелерді іздеу және олардан қашу, дереу және тұрақты ресурстарды қамтамасыз ету, әке болудің сенімділігі, жұбайдың құндылығын бағалау және ата-аналық инвестициялар" саласындағы жыныстық диморфты бейімделулерінің қалыптасқанын ұсынды. Олардың Стратегиялық кедергі теориясы жыныстар арасындағы қақтығыстардың бір жыныстың қалаулы репродуктивтік стратегиясы екінші жыныстың стратегиясына кедергі келтіргенде туындайтынын, бұл ашу немесе қызғаныш сияқты эмоциялық реакцияларды тудыратынын болжады. Әйелдер әдетте жұбайларды таңдағанда көбірек талғампаздық көрсетеді, әсіресе ұзақ мерзімді қарым-қатынас жағдайында. Алайда, кейбір жағдайларда қысқа мерзімді қарым-қатынас әйелдерге де пайда әкелуі мүмкін, мысалы, балалылықты сақтандыру, жақсы гендерге ие болу, туыстық араласу тәуекелін азайту және олардың ұрпағын қорғау. Ерлердің әкелікке қатысты белгісіздігіне байланысты, жыныстық қызғаныш саласында жыныстық айырмашылықтар анықталды. Әйелдер эмоционалдық опасыздыққа көбірек жағымсыз реакция жасайды, ал ерлер жыныстық опасыздыққа көбірек реакция жасайды. Бұл ерекше үлгінің себебі әр жыныстың жұптасуы үшін жұмсалатын шығындардың әртүрлі болуында. Әйелдер, орташа есеппен, ресурстарды ұсына алатын жұбайдан артық нәрсе күтеді (мысалы, қаржылық тұрақтылық, міндеттеме), сондықтан эмоционалдық опасыздық жасаған жұбаймен осындай ресурстарды жоғалту қаупі бар. Ал еркектер өз балаларының генетикалық әкесі кім екенін ешқашан білмейді, өйткені олар бала көтермейді. Бұл ерлер үшін жыныстық опасыздық эмоционалдық опасыздыққа қарағанда көбірек жағымсыз болуы мүмкін, өйткені басқа еркектің ұрпағына ресурстарды жұмсау олардың гендерінің таралуына әкелмейді. Тағы бір қызықты зерттеу бағыты – әйелдердің овуляциялық цикл кезеңінде жұбайларды таңдауы. Бұл зерттеудің теориялық негізі – ата-бабаларымыздың әйелдері гормоналды жағдайына байланысты белгілі бір қасиеттері бар жұбайларды таңдау механизмін дамытқан. Овуляциялық ауысу гипотезасы деп аталатын теорияда әйелдің циклінің овуляциялық кезеңінде (әйелдің циклінің шамамен 10-15 күндері) жоғары генетикалық сапасы бар еркекпен жұптасқан әйелдің орташа есеппен төмен генетикалық сапасы бар еркекпен жұптасқан әйелге қарағанда дені сау ұрпақ туғызып, оны өсіруі мүмкін екендігі айтылады. Бұл болжамды артықшылықтар, әсіресе, қысқа мерзімді қарым-қатынас жағдайында айқын болуы керек, өйткені ықтимал еркек жұбай тек ұрпаққа гендерін ұсынады. Бұл гипотеза зерттеушілерге әйелдердің овуляциялық циклдерінің жоғары құнарлылық кезеңінде жоғары генетикалық сапаны көрсететін қасиеттері бар жұбайларды таңдайтынын зерттеуге мүмкіндік береді. Шындығында, зерттеулер әйелдердің таңдауы овуляциялық цикл кезеңіне байланысты өзгеретінін көрсетті. Атап айтқанда, Хаселтон мен Миллер (2006) жоғары құнарлы әйелдердің қысқа мерзімді қарым-қатынас үшін креативті, бірақ кедей еркектерді ұнататынын көрсетті. Креативтілік – жақсы гендердің белгісі болуы мүмкін. Гангестад және тағы басқалардың (2004) зерттеуі жоғары құнарлы әйелдердің әлеуметтік беделге ие және басқа еркектермен бәсекелесетін еркектерді ұнататынын көрсетті; бұл қасиеттер әйелдерге қай еркектерде ресурстар бар екенін немесе оларды ала алатынын болжауға көмектесетін сигналдар болып табылуы мүмкін.

Ата-аналық тәрбие

Көбею әйелдер үшін әрқашан қымбатқа түседі, ал ерлер үшін де солай болуы мүмкін. Әрбір адам өз балаларын өсіруге және тәрбиелеуге жұмсай алатын уақыт пен ресурстардың мөлшері шектеулі, мұндай шығындар олардың болашақ жағдайына, тіршілік етуіне және одан әрі көбею мүмкіндігіне зиян келтіруі мүмкін. Ата-аналық инвестиция – ата-ананың балаға жұмсаған кез келген шығыны (уақыт, энергия және т.б.), бұл ата-ананың өзге де жарамдылық компоненттеріне инвестициялау мүмкіндігін төмендетіп, балаға пайда әкеледі (Clutton Brock 1991: 9; Trivers 1972). Жарамдылық компоненттері (Beatty 1992) – қазіргі ұрпақтың денсаулығы, ата-ананың болашақ көбеюі және туыстарға көмек көрсету арқылы туыстық жарамдылықты (Hamilton, 1964) қамтиды. Ата-аналық инвестиция теориясы – өмір тарихы теориясының бір саласы. Ата-аналық инвестицияның балаға тигізетін пайдасы зор және баланың жағдайына, өсуіне, тіршілік етуіне және, әрі қарай, көбею табысына әсер етеді. Дегенмен, бұл пайда ата-ананың болашақта көбею қабілетінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін, мысалы, баласын жыртқыштардан қорғағанда жарақат алу қаупінің артуы, бала тәрбиелеу кезінде жұптасу мүмкіндіктерінің жоғалуы және келесі көбеюге дейінгі уақыттың ұзаруы. Жалпы, ата-аналар пайда мен шығын арасындағы айырманы барынша арттыруға бейімделген, ал ата-аналық күтім пайда шығыннан асып түскенде дамиды. "Күн күйген қыз" (Cinderella) әсері – өгей балалардың өгей ата-аналарынан физикалық, эмоционалдық немесе сексуалдық зорлық көру, қанағаттандырылмау, өлтірілу немесе басқа да жамандыққа ұшырауының жоғары деңгейі деп есептеледі, бұл көрсеткіш генетикалық балаларға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұл атау ертегідегі Күн күйген қыз кейіпкерінен алынған, оны өгей анасы мен әпкелері қатыгездікпен қорлаған. Дейли мен Уилсон (1996) былай деп атап өтті: «Эволюциялық ойлау бала өлтірудің ең маңызды тәуекел факторын анықтауға әкелді – өгей ата-ананың болуы. Ата-ананың күш-жігері мен инвестициясы – құнды ресурстар, және таңдау дене жарамдылығын арттыруға тиімді күш жұмсайтын ата-аналық психологияға оң әсер етеді. Ата-аналардың шешім қабылдауына кедергі келтіретін бейімделу мәселелеріне өз балаларын дәл анықтау және олардың қажеттіліктеріне, сондай-ақ ата-аналық инвестицияны жарамдылыққа айналдыру қабілетіне сәйкес ресурстарды бөлу кіреді. Өгей балалар өз балалары сияқты күтілетін жарамдылық үшін сирек немесе ешқашан құнды болған емес, ал кез келген тартымды жас баламен оңай паразиттік болатын ата-аналық психология әрқашан таңдамалы кемшілікке ұшыраған болуы керек» (Daly & Wilson, 1996, 64-65 бб.). Дегенмен, олар барлық өгей ата-аналар өз серігінің балаларын "жақсылыққа" ұмтылмайтынын және генетикалық ата-аналық балаларды зорлауға қарсы ешқандай кепілдік жоқ екенін атап көрсетеді. Олар өгей ата-аналық күтімді негізінен генетикалық ата-анаға қатысты "көбеюге бағытталған күш-жігер" деп қарастырады.

Эволюциялық психология және мәдениет

Эволюциялық психология дәстүрлі түрде түрге тән психологиялық бейімделулермен анықталатын жеке деңгейдегі мінез-құлыққа назар аударса да, осы бейімделулер мәдениетті қалай қалыптастыратыны және соңында қалай басқаратыны туралы маңызды зерттеулер жүргізілді (Tooby and Cosmides, 1989). Тоби мен Космид (1989) сананың көптеген салалық психологиялық бейімделулерден тұратынын, олардың кейбіреулері мәдени материалдың қандай түрде оқылуын немесе үйретілуін шектеуі мүмкін екенін айтты. Жалпылама мәдени даму бағдарламасына қарамастан, онда адам топтан мәдени тұрғыдан берілген материалды пассивті түрде қабылдайды, Тоби мен Космид (1989) және басқалар: «Психика қайталанатын емес, бейімделуші мінез-құлықты тудыру үшін дамыды, сондықтан ол айналасындағылардың мінез-құлықтарын өте құрылымды және үлгілі жолдармен сын тұрғысынан талдайды, оны «жеке мәдениетті» немесе жеке бейімделген жүйені құру үшін бай (бірақ жалғыз емес) ақпарат көзі ретінде пайдаланады; нәтижесінде, бұл жүйе кез келген жағдайда басқалардың мінез-құлықтарын шағылыстыруы мүмкін немесе шағылыстырмауы мүмкін» (Tooby және Cosmides 1989) дейді. Эволюциялық психологтар адамның физикалық және психологиялық ерекшеліктерін генетикалық тұрғыдан бағдарламаланған деп есептейді. Тіпті эволюциялық психологтар ортаның адам дамуына тигізетін әсерін мойындағанмен, олар ортаны гендерде кодталған даму нұсқауларын белсендіретін немесе іске қосатын фактор ретінде ғана қарастырады. Мысалы, эволюциялық психологтар адам миының туа біткен модульдерден тұратынына сендіреді, олардың әрқайсысы өте нақты міндеттерге ғана маманданған, мысалы, алаңдау модулі. Эволюциялық психологтардың пікірінше, бұл модульдер организм дамымай тұрып қалыптасады, содан кейін қоршаған ортаның белгілі бір оқиғасымен іске қосылады. Сыншылар бұл көзқарас редукционистік екенін және танымдық мамандану адамдардың нақты ортасымен өзара әрекеттесуі арқылы пайда болатынын, ал емес алыс ата-бабаларының ортасымен екенін айтады.

Даму психологиясы

Пол Балтестің айтуынша, эволюциялық таңдаудың нәсілдері жасқа қарай төмендейді. Табиғи таңдау қарт адамдарда кездесетін көптеген зиянды жағдайларды және бейімделуге келмейтін ерекшеліктерді, мысалы, Альцгеймер ауруын жойған жоқ. Егер бұл ауру 70 жастағылардың емес, 20 жастағылардың өмірін қиса, онда табиғи таңдау оны бұрыннан жойған болар еді. Сондықтан, бейімделуге келмейтін жағдайларға қарсы эволюциялық қысым болмағандықтан, қазіргі адамдар қартаюмен байланысты ауыртпалықтар мен сырқаттарға ұшырайды. Эволюциялық таңдаудың нәсілдері жасқа қарай төмендеген сайын, бейімделуге келмейтін жағдайларға қарсы заманауи технологиялық құралдарға деген қажеттілік арта түседі.

Әлеуметтік психология

Адамдар жоғары деңгейде әлеуметтенген түр болғандықтан, әлеуметтік ортада өмір сүрумен байланысты көптеген бейімделу мәселелері бар (мысалы, жақтастарды сақтау, статустық иерархияларды басқару, басқа топ мүшелерімен өзара әрекеттесу, әлеуметтік іс-қимылдарды үйлестіру, ұжымдық шешімдер қабылдау). Эволюциялық әлеуметтік психологияның дамып келе жатқан саласындағы зерттеушілер әлеуметтік психологтар дәстүрлі түрде зерттейтін тақырыптар бойынша көптеген жаңалықтар ашты, оларға адамды қабылдау, әлеуметтік таным, көзқарас, игіліктілік, эмоциялар, топтық динамика, көшбасшылық, мотивация, қатыгездік, топтар аралық қарым-қатынастар және мәдени ерекшеліктер кіреді. Адамдар ерте жаста проблеманы шешуге тырысқанда нық қадамдық белсенділік көрсетеді, ал шимпанзелерде мұндай мінез-құлық байқалмайды. Зерттеушілер адамның нық қадамдық мінезінің себебін осылай түсіндіреді: адам проблеманы шешуге нық қадамдықпен кіріскенде, басқа адамдар көбінесе көмектеседі.

Әлеуметтік емес және қылмыстық мінез-құлық

Эволюциялық психология қылмыстық немесе басқа да аморальдық мінез-құлықты бейімделуге немесе бейімделуші мінез-құлықпен байланысты деп түсіндіру үшін қолданылған. Ерлер әдетте әйелдерге қарағанда агрессивтірек болады, ал әйелдер жүктілікке және бала тәрбиелеуге салған еңбегінің көптігіне байланысты өз серіктерін көбірек таңдайды. Ерлердің агрессивтілігі олардың көбірек репродуктивтік бәсекелестікке тап болуынан туындайды деп болжанады. Төмен мәртебелі ерлер баласыз қалуға осал болуы мүмкін. Мәртебесін арттыру және осылайша көбейтуге жету үшін олардың өте тәуекелді және зорлық-зомбылыққа толы әрекеттері эволюциялық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Бұл ерлердің көбірек қылмысқа қатысуын және төмен мәртебелі және отбасы құрмаған адамдардың қылмысқа бейімділігін түсіндіруге болады. Сонымен қатар, әйелдерге деген бәсекелестік жасөспірім шағының соңында және жастық кезеңде ерекше күшті болған, бұл осы кезеңде қылмыс деңгейінің жоғары болуын түсіндіруге болады. Кейбір әлеуметтанушылар осы мінез-құлықтың себебі ретінде андрогендерге әсер етудегі айырмашылықты атап көрсетті, атап айтқанда Ли Эллис өзінің эволюциялық нейроандрогендік (ENA) теориясында. Көптеген қақтығыстар мәртебе, бедел және сырттай қарағанда ұсақ қорлауларға байланысты болады. Зорлаудың әлеуметтік-биологиялық теориялары өте даулы, себебі дәстүрлі теориялар зорлауды мінез-құлықтың бейімделуі ретінде қарастырмайды және бұл теорияға қарсылықтар этикалық, діни, саяси, сондай-ақ ғылыми негізде білдіріледі.

Дін психологиясы

Діни сенімге адаптационисттік көзқарас, барлық мінез-құлық сияқты, діни мінез-құлықтың да адам миының өнімі екенін ұсынады. Барлық басқа да ағза функциялары сияқты, танымның функционалдық құрылымы генетикалық негізге ие деп саналады, демек ол табиғи және жыныстық таңдаудың әсеріне ұшырайды. Басқа мүшелер мен тіндер сияқты, бұл функционалдық құрылым барлық адамдар арасында ортақ болуы керек және ата-бабалардың ортасында өмір сүру және көбеюдің маңызды мәселелерін шешуге бағытталған болуы керек. Дегенмен, эволюциялық психологтар діни сенімнің эволюциялық қалыптасқан психологиялық бейімделудің салдары ма, әлде басқа танымдық бейімделулердің қосалқы өнімі ме деген мәселеде әлі де пікір келіспеушілікте.

Қабылдау және сын

Эволюциялық психологияны сынға тартатындар оны генетикалық детерминизмді, пан-адаптационизмді (барлық мінез-құлықтар мен анатомиялық белгілердің адаптация екендігі туралы идея), жолданбас гипотезаларды, жақын себептермен түсіндіруге болатын жағдайларда мінез-құлықтың алыс немесе түпкі себептерін іздеуді, сондай-ақ қасты саяси немесе моральдық идеяларды таратуда айыптайды.

Этикалық әсері

Сыншылар эволюциялық психология қазіргі әлеуметтік иерархияларды және реакциялық саясатты ақтау үшін пайдаланылуы мүмкін деп мәлімдейді. Сондай-ақ, сыншылар эволюциялық психологтардың теориялары мен эмпирикалық деректерді интерпретациялауы нәсіл және гендер туралы идеологиялық көзқарастарға тым көп тәуелді екенін айтады. Мұндай сынға жауап ретінде эволюциялық психологтар көбінесе "табиғи нәрсе" міндетті түрде моральдық жақсылық болуы керек деген қателікке бой алмауға ескертеді – яғни, натуралистік қателік жасаудан сақтандырады.

Әлеуметтік ғылымдардың стандартты моделі

Эволюциялық психология табиғат пен тәрбие туралы пікірталасқа байланысты үлкен философиялық және әлеуметтік ғылымдардағы дауларға қатысты. Эволюциялық психологтар эволюциялық психологияны әдетте стандартты әлеуметтік ғылым моделі (SSSM) деп аталатын нәрсемен салыстырады. Олар SSSM-ді "бос тақта", "релятивистік", "әлеуметтік конструкционистік" және "мәдени детерминистік" көзқарас ретінде сипаттайды, олардың пікірінше, 20-ғасыр бойы әлеуметтік ғылымдарда басымдық құрды және сананың мәдениетпен толығымен қалыптасқанын болжады. Басқа сыншылар SSSM-ді риторикалық тәсіл немесе сабаннан жасалған адам ретінде қарастырады және эволюциялық психологтар SSSM-мен байланыстыратын ғалымдар сананың ешқандай табиғи бейімділіктері жоқ бос жай екеніне сенбегенін айтады. Жиі айтылатын сын – эволюциялық психология жеке даму мен тәжірибенің күрделілігін ескермейді және жеке жағдайларда мінез-құлыққа гендердің әсерін түсіндіре алмайды. Сондықтан, белгілі бір қасиеттің пайда болу себептерін түсіндіруге мүмкін болатын шексіз көптеген баламалы түсіндірмелер болғандықтан, сыншылар нақты түсіндірмені анықтау мүмкін емес деп санайды. Эволюциялық психология гипотезаларын тексеру қиын болғанымен, эволюциялық психологтар мұның мүмкін емес емес екенін мәлімдейді. Эволюциялық психологияның ғылыми негізін сынға алудың бір бөлігі Эволюциялық бейімделу ортасы (ЭБО) тұжырымдамасын сынға алуды қамтиды. Кейбір сыншылар зерттеушілер *Homo sapiens*-тің дамыған ортасы туралы өте аз біледі деп, ал осы ортаға бейімделу ретінде белгілі бір қасиеттерді түсіндіру өте болжамды болады деп дәлелдейді. Эволюциялық психологтар бұл орта туралы көп нәрсені біледі, соның ішінде қазіргі адамдардың ата-бабалары аңшы-жинақшылар болғанын, олар көбінесе кішкентай тайпаларда өмір сүргенін және т.б. біледі. Эдвард Хагеннің пікірінше, адамның өткен ортасы карбон немесе юра кезеңдері сияқты түбегейлі түрленбеген, және сол дәуірдегі жануарлар мен өсімдіктердің таксономиялық тобы қазіргі заманғы әлемдегілерге ұқсас болған, геология мен экология да солай болған. Хаген басқа мүшелердің ЭБО-да дамығанын (мысалы, өкпелердің оттегіге толық атмосферада дамуы) жоққа шығаруға болады, бірақ сыншылар мидың ЭБО-сының шынымен танылатындығына күмәнданады, ол таңдаулы скептицизмді құрайды деп санайды. Хаген сонымен қатар эволюциялық психологияның көп бөлігі әйелдердің жүкті болуға, ал еркектердің болмауына негізделгенін айтады, бұл Хагеннің пікірінше, ЭБО-да да солай болған. Джон Алкок мұны "Уақыт машинасы жоқ аргументі" деп атайды, себебі сыншылар ЭБО-ға уақытпен саяхаттау мүмкін болмағандықтан, онда не болғанын және содан кейін ненің бейімделгенін анықтау мүмкін емес деп мәлімдейді. Алкок қазіргі заманғы дәлелдер зерттеушілерге ЭБО жағдайларына сенімді болуға мүмкіндік береді және қазіргі ортада көптеген адамдардың мінез-құлқының бейімделгендігінің фактісі адамдардың ата-бабаларының ортасы қазіргі ортамен көп ортақ екенін көрсетеді, өйткені бұл мінез-құлық ата-бабалар ортасында дамыған болар еді. Осылайша, Алкок зерттеушілер қасиеттердің бейімделу құндылығы туралы болжамдар жасай алады деген қорытындыға келеді. Сонымен қатар, Доминик Мерфи баламалы түсіндірмелерді тек ұсыну жеткіліксіз, керісінше, олардың өздерінің дәлелдері мен болжамдары болуы керек деп мәлімдейді. Егер бір түсіндірме басқалары жасай алмайтын болжамдар жасаса, онда сол түсіндірмеге сенім арту орынды. Сонымен қатар, Мерфи басқа тарихи ғылымдар да өткен құбылыстарға түсіндірме беру үшін қазіргі құбылыстар туралы болжамдар жасайды, мысалы, космологтар Ұлы жарылыс болған жағдайда қазіргі заманда не күтетінімізге дәлел іздейді, ал геологтар динозаврларды жойған метеориттің соққысын анықтау үшін қазіргі құбылыстар туралы болжамдар жасайды. Мерфи басқа тарихи пәндер уақыт машинасысыз тестілеу жүргізе алатын болса, эволюциялық психологияның сынауға келмейтініне сыншылар неге көрсетуі керек екенін түсіндіруі керек, өйткені "әдістерді бір контекстте күлкіге ұшыратпай, барлық жерде бағалау керек". Дегенмен, кейбір модульдердің жалпы пластикалық деңгейі немесе "жалпылығы" туралы тәртіпте келіспеушіліктер бар. Модульділік дамып келеді деп айтылды, өйткені модульді емес желілерге қарағанда, ол жарамдылық жағынан артықшылықты береді және қосылу шығындары төмен. Керісінше, кейбір ғалымдар жоғары домендік нақты модульдердің бар екендігін болжаудың қажеті жоқ деп санайды және мидың нейрондық анатомиясы көбірек домендік жалпы факультеттер мен процестерге негізделген модельді қолдайды деп ұсынады. Сонымен қатар, домендік теорияға эмпирикалық қолдау көбінесе Уасонның таңдау міндетінің нұсқаларындағы өнімділікке негізделген, ол шектеулі көлемде ғана сынақтан өтеді, өйткені ол тек бір типті дедуктивті ойлауды тексереді.

Танымдық құралдардың генетикалық емес, мәдени дамуы

Психолог Сесилия Хейс эволюциялық психологияның адам ақылының генетикалық эволюцияның өте ұзақ кезеңдерінде қалыптасқан, ойлау инстинкттері мен органдарының жиынтығы ретінде бейнелеуі зерттеу нәтижелерімен үйлеспейтінін дәлелдейді. Оның пайымдауынша, адамдарда әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы даму барысында пайда болған "арнайы мақсаттағы ойлау органдары" – когнитивтік құралдар бар. Нью-Гэмпшир университетінің профессоры Субрена Э. Смит та осыған ұқсас сын айтады.

Эволюциялық психологтардың жауабы

Эволюциялық психологтар өздерінің көптеген сыншыларына жауап берді (мысалы, Сегерстрелдің (2000), Барковтың (2005) және Алкоктің (2001) кітаптарында). Олардың жауаптарының арасында кейбір сын-пікірлердің жалған екендігі, немесе табиғат пен тәрбиенің дұрыс емес екіұштылығына, немесе осы ғылымның негізгі принциптерін түсінбеуге байланысты екендігі айтылды. Роберт Курцбан: «Осы салаға сын танытқандар қателескенде, аздап қателік жасамайды. Олардың шатасуы терең және түбегейлі. Олар нысананың ортасын дәл тигізе алмайтын мергендер емес, олар қаруды кері ұстап тұрғандай». Көптеген ғалымдар негізгі қате түсініктерді түзету мақсатымен жазды.