Кіріспе

Американдық эволюциялық психолог, теңіз офицері Дэвид Майкл Бусс (1953 жылдың 14 сәуірінде туған) – Остин қаласындағы Техас университетіндегі американдық эволюциялық психолог. Ол адамдардың жұптасу таңдауындағы жыныстық ерекшеліктерін зерттейді. Ол эволюциялық психологияның негізін қалаушылардың бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

Басс 1981 жылы Калифорния университетінде (Беркли) психология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Техас университетінде профессор болғанға дейін ол Гарвард университетінде төрт жыл ассистент-профессор, ал Мичиган университетінде он бір жыл профессор болып жұмыс істеді. Оның ғылыми зерттеулерінің басты тақырыптары – ер адамдардың жұптасу стратегиялары, жыныстар арасындағы қақтығыстар, әлеуметтік статусы, әлеуметтік беделі, ықпалдылығы, қызғаныш сезімі, кісі өлтіру, кісі өлтіруге қарсы қорғаныс шаралары және, соңғы кезде – қудалау. Бұл тақырыптардың барлығы эволюциялық тұрғыдан қарастырылады. Басс 200-ден астам ғылыми мақаланың авторы және көптеген сыйлықтардың иегері, оның ішінде 1988 жылы Психология ғылымына ерте үлес қосқаны үшін Американдық Психологиялық Ассоциацияның (APA) ерекше ғылыми сыйлығы мен 1990 жылы APA G. Stanley Hall лекциясының сыйлығын алды. Басс көптеген жарияланымдар мен кітаптардың авторы, соның ішінде «Тәубет эволюциясы», «Қауіпті құштарлық» және «Қоршадағы кісі өлтіруші» кітаптарында кісі өлтірудің эволюциялық тұрғыдан қарастырылған жаңа теориясы ұсынылған. Ол сонымен қатар «Эволюциялық психология: Ақыл-ойының жаңа ғылымы» кітабының авторы, оның төртінші басылымы 2011 жылы жарық көрді. 2005 жылы Басс «Эволюциялық психологияның анықтамалығы» атты анықтамалық томды шығарды. Оның соңғы кітабы – «Ерлердің жаман мінез-құлқы: Жыныстық алданудың, мазақтаудың және зорлаудың жасырын себептері». Басс АҚШ-та кең ауқымды мәдени зерттеулерге қатысып, лекциялар оқиды.

Акт жиілігімен жүруге арналған тәсіл

Белгілі бір мінез-қасиетті құрайтын шарттарды анықтауға тырысу және мінез-қасиеттің иесін сипаттайтын барлық әрекеттерді толық тізімдеуге ұмтылу, мінез-қасиеттерге қатысты терминдерге (мысалы, "шығармашылық", "қалпымен әңгімелеуге шебер" және "амбициялы" сияқты) нақты анықтама беруде көп сәттілікке жеткен жоқ. Мысалы, бір адамды "батыл" деп қалай анықтауға болады деген сұрақ әлі де ашық. Тағы бір қиындық – адамдағы мінез-қасиеттің қаншалықты күшті екенін өлшеу. Осы мінез-қасиеттерді анықтау және өлшеу мәселелерін шешу үшін Басс пен К. Х. Крейк (1980) тұлғалық психологияға прототиптік теорияны енгізуді ұсынды. Біріншіден, бір топ адамнан сұралады, мінез-қасиетке ие адам қандай әрекеттер жасайтынын тізімдесін. Содан кейін, басқа топқа сол тізімнен осы мінез-қасиетке ең тән әрекеттерді атау тапсырылады. Одан кейін өлшеу, белгілі бір уақыт ішінде сынақтан өтетін адамның типтік әрекеттерді қанша рет орындағанын санау арқылы жүргізіледі.

Қысқа және ұзақ мерзімді жұптасу стратегиялары

Дэвид Бастың зерттеулерінің бір бөлігі – қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жұптасу стратегиялары арасындағы жұптасу таңдауындағы айырмашылықтарды зерттеу. Адамдардың қалаулары қысқа немесе ұзақ мерзімді жұптасу стратегиясын іздеуіне байланысты өзгеше болады (яғни, жай ғана қарым-қатынас орнату немесе тұрақты қарым-қатынас құру). Гангестад пен Симпсонның әлеуметтік-сексуалдық бағдар инвентарі (SOI) адамның қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді стратегияны (сонымен қатар шексіз және шектеулі) ұстанатынын анықтайды. SOI көрсеткіштерінің жоғары деңгейі шектеусіздікке нұсқайды, демек, қысқа мерзімді жұптасу стратегиясын ұстануға бейімділік көрсетеді. Дэвид Басс және әріптестері қысқа және ұзақ мерзімді жұптасу стратегияларында тартымдылықты анықтайтын факторларға қатысты басымдықтарды анықтауға бағытталған зерттеу жүргізді. Осы мақсатта, қатысушылардың жұптасу стратегиясы SOI арқылы анықталды, осылайша әрбір қатысушы қысқа немесе ұзақ мерзімді стратегияны ұстанатын болып белгіленді. Әрбір адамға қарама-қарсы жыныстың суретінен бетін немесе денесін көрсетуді таңдау мүмкіндігі берілді. Дэвид Басс және оның әріптестері социосексуалдық бағдар немесе таңдаған жұптасу стратегиясы суреттің қай бөлігі көрсетілгеніне әсер ететінін анықтады. Қысқа мерзімді жұптасу стратегиясын ұстанатын ерлер әйелдің денесін көрсетуді таңдады, ал ұзақ мерзімді жұптасу стратегиясын ұстанатын ерлер әйелдің бетін көрсетуді таңдады. Дэвид Басс және оның әріптестері әйелдердегі таңдаған жұптасу стратегиясы суреттің қай бөлігі көрсетілгенімен байланысты емес екенін, бірақ қолдау көрсетуге және сенімді ресурстарға, денсаулыққа және төзімділікке қатысты пайдалы аспектілермен байланысты екенін анықтады. Әйелдердің бейімделу дилеммасын шешу үшін, әйелдер адал және оларға және олардың ұрпақтарына ресурстар мен қорғау арқылы инвестиция жасауға дайын және қабілетті жұбайларды таңдайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, жұбайларды азырақ таңдаған әйелдердің репродуктивті табысы мен өмір сүру деңгейі төмен болды. Еркектер аталық белгісіздік және ресурстарды дұрыс бөлудің бейімделу қиындықтарын сексуалдық тұрғыдан адал жұбайларды таңдау арқылы шешеді. Ұрпақтарын көбейту үшін еркектер көптеген құнарлы жұбайларды тартып, оларды жүкті етудің қысқа мерзімді стратегиясын қабылдады, бір ұзақ мерзімді жұбайға қарағанда. Дэвид Басс осы эволюциялық ұстанымды жұптасу стратегияларындағы жыныстық айырмашылықтарға бағытталған зерттеулермен қолдады. 37 мәдениеттен 10 047 адамды қамтыған кең ауқымды мәдениаралық зерттеуде Басс әр жыныстың жұбайынан қандай сипаттамаларды іздейтінін анықтауға тырысты. Осы нәтижелерден Басс осы қалау айырмашылықтарының эволюциялық себептерін болжауға мүмкіндік алды. Басс еркектердің жасқа ерекше мән беретінін анықтады. Жас келбеті құнарлылықты көрсететіндіктен, еркектер гендерін беруге қабілетті жұбайлардың санын барынша арттыруға тырысады, сондықтан құнарлылық белгілеріне жоғары баға береді. Басс әйелдердің ересек жұбайларды қалайтынын да анықтады. Кейін ол бұған ересек еркектердің әлеуметтік мәртебеге ие болу мүмкіндігі жоғары болуы себепті деген болжам жасады; бұл әлеуметтік мәртебе әйел мен оның ұрпақтарына көбірек ресурстар әкелуі мүмкін, сондықтан әйелдің жыныстық жетістікке жету және ұрпақ беру мүмкіндігін арттыра алады. Екі жыныстың сексуалдық және эмоционалдық адалдыққа реакциялары да айтарлықтай өзгеше. Басс әйелдердің эмоционалдық опасыздыққа көбірек қызғанатынын, ал еркектердің сексуалдық опасыздыққа көбірек қызғанатынын анықтады. Бұл Басс жүргізген мәдениаралық зерттеумен жалпыға бірдей норма ретінде расталды.

Жұбайының артықшылықтары

Басс жеке адамдардың жұбайына деген қалауларын жыныс, уақыт, ата-аналар мен балалар, қарым-қатынас түрі сияқты факторлар бойынша салыстыратын көптеген зерттеулер жүргізді. Ол сондай-ақ, әмбебап жұбайлық қалауларды зерттеу бойынша ірі зерттеу жасады. Чанг, Шэкэлфорд және Ванмен бірге Қытайдан алынған үлгіні зерттегенде, ерлер әйелдерге қарағанда жастық және дене тартымдылығы сияқты өнімділікке байланысты белгілерді көбірек қалайтынын анықтады. Ерлер сонымен қатар үй шаруасын жақсы істеу сияқты әйелдерге тән стереотиптерді де қалайды. АҚШ-та Периллу, Флейшман және Басс жүргізген ұқсас зерттеуде де осы нәтижелер расталды, соған қоса саулығы жақсы, мінезі оңай, шығармашыл және өнерге бейім болу қалаулары да анықталды. Ал әйелдер, керісінше, жақсы табыс табу мүмкіндігі, әлеуметтік мәртебе, білім мен интеллект, амбиция және еңбекқорлық сияқты ресурстармен байланысты белгілерді бағалайды.

Жыныстық алдамшылыққа қатысты эмоциялық күйзеліс

Дэвид Басстың зерттеулері сондай-ақ ерлер мен әйелдердің жыныстық алдамшылыққа қатысты түрліше қабылдауларын зерттейді. Оның Стратегиялық араласу теориясы (СИТ) бір адамның стратегиясы екінші адамның стратегиясына, мақсаттарына және тілектеріне кедергі келтіргенде қақтығыс туындайтынын көрсетеді. Басс ашу мен күйзеліс – ерлер мен әйелдер арасындағы стратегиялық араласуға жауап ретінде пайда болған екі негізгі эмоция екенін анықтады. Бір адамның мақсаттары, тілектері мен стратегиялары бұзылғанда, оның тудырған ашуы мен субъективті күйзелісі төрт функцияны атқарады: (1) араласушы оқиғаларға назар аудару, (2) осы оқиғаларды ұзақ мерзімді жадқа сақтау үшін белгілеу, (3) стратегиялық араласу көзін азайту немесе жою үшін әрекеттерге ынталандыру және (4) есте сақтауды ынталандыру, демек, одан әрі араласу тудыратын жағдайлардан қашу. Басс және оның әріптестері жүргізген зерттеулер көрсеткендей, әйелдер, ерлерге қарағанда, серіктесінің әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы алданып қалғанда, серіктестерінің қысқа мерзімді ұштасу стратегиясы ретінде махаббат білдіруі, серіктестерінің ұзақ мерзімді қарым-қатынасқа қызығушылық танытпауы және серіктестерінің басқа біреуге деген эмоционалдық инвестициясын жасыруы жағдайында көбірек эмоционалдық күйзеліс көрсетеді. Жұптастықты сақтау – браконьерлікке қарсы қорғануға бағытталған коэволюциялық стратегия. Қызғаныш және болжам осы сақтау стратегиясының анықталған көрсеткіштері болып табылады. Ерлер арасында серіктесінің сексуалдық адалдығы ең зиянды болып саналды, ал әйелдер үшін эмоционалдық адалдық ең ауыр тиді. Ерлер аталыққа қатысты мәселелерді сезді. Ал әйелдер өз балаларының өздеріне тиесілі екеніне әрқашан сенімді. Ерлер арасындағы жұптастықты сақтау тактикасы негізінен қадағалау және зорлық-зомбылықты қамтиды; әйелдер арасында бұл көбінесе дене бітімін жақсартудан және серіктерінің қызғанышын қасақана қоздырудан тұрады, сондай-ақ ұсыныс арқылы олардың бағалы қарым-қатынасына және иерархиялық статусына қауіп тудыратынын көрсетуден тұрады.