Кіріспе
Қара тышқан (Rattus rattus), сонымен қатар шатыр тышқаны, кеме тышқаны немесе үй тышқаны деп те аталады, Murinae кішітұқымындағы Rattus туысына жататын, стереотиптік тышқанның ұзын құйрықты, көп тараған түрі. Қара тышқанның түсі қарадан ашық қоңырға дейін болады, ал құрсағы жарық. Ол барлық түрлі нәрсемен қоректенетін, көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян келтіретін, сондықтан шаруалар үшін қауіпті зиянкес. Кейде оны үй жануары ретінде ұстайды. Үндістанның кейбір аймақтарында ол қасиетті саналады және Дешнокедегі Карни Мата ғибадатханасында құрметтеледі.
The black rat (Rattus rattus), also known as the roof rat, ship rat, or house rat, is a common long tailed rodent of the stereotypical rat genus Rattus, in the subfamily Murinae. The black rat is black to light brown in colour with a lighter underside. It is a generalist omnivore and a serious pest to farmers because it feeds on a wide range of agricultural crops. It is sometimes kept as a pet. In parts of India, it is considered sacred and respected in the Karni Mata Temple in Deshnoke.
Сипаттамалары
Ересек қара тышқанның ұзындығы құйрығын есептемегенде шамамен болады, ал салмағы түршесіне байланысты өзгереді. Атауына қарамастан, қара тышқанның түсі әртүрлі болуы мүмкін. Ол көбінесе қарадан ақшыл қоңыр түске дейін болады, құрсағы жарық түсті. 1920 жылдары Англияда бірнеше түрлері өсіріліп, үйретілген қоңыр тышқандармен бірге көрмеге қойылды. Олардың арасында ерекше жасыл түсті сорттары да болды.
Шығу тегі
Ұлыбританияда Норман дәуіріне жататын қара тышқан сүйектері табылды. Қара тышқан ежелгі Еуропада және Левант аймағында мұздықтан кейінгі кезеңдерде кездескен. Жерорта теңізі аймағындағы қара тышқан, Оңтүстік Азиядағы ата-бабасынан 38 хромосомаға ие болу арқылы генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді (ата-бабасында 42 хромосома болған). Оның ең жақын туысы – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы азиялық үй тышқаны (R. tanezumi). Бұл екі түр шамамен 120 мың жыл бұрын Оңтүстік-Батыс Азияда бөлініп кеткен. Тышқанның Еуропаға қалай жеткені әлі анық емес, бірақ «А» еуропалық гаплогруппасының таралуына сүйенсек, құрлық арқылы таралуы мүмкін көрінеді. Қара тышқан Рим империясының жаулауы кезінде Еуропаға кеңінен тарады, бірақ 6-шы ғасырға қарай Римнің астық саудасының тоқырауы, климаттың суынуы немесе Юстиниан обасы салдарынан саны азайды. Орта ғасырларда Еуропадағы римдік тышқан популяциясын «А» гаплогруппасына жататын генетикалық жағынан өзгеше тышқандар алмастырды. Ол, қанда көптеген жұқпалы бактерияларды сақтай білу қабілетінің арқасында, көптеген аурулардың берікті таратушысы болып табылады. Бұрын, оның денесіндегі балдырлар арқылы таралатын бактерияларды, мысалы, Юстиниан обасы мен Қара өлімге себепкер болған оба бактериясын (Yersinia pestis) таратуда маңызды рөл атқарғаны есілген. Алайда, соңғы зерттеулер бұл теорияны күмәндандырып, вектор ретінде адамдарды қарастырады, себебі эпидемиялардың қозғалысы мен қара тышқан популяциясы арасында тарихи немесе географиялық сәйкестік байқалмайды. 2015 жылы жарияланған зерттеуде Азияның басқа кеміргіштері обаның резервуары болғаны, ал инфекция сауда жолдары арқылы – құрлық және теңіз арқылы Еуропаға дейін тарағаны көрсетілді. Қара тышқан Еуропа порттарында індет таратушы болғанымен, оның тышқандар мекендеген аймақтардан тысқары таралуы, індет Еуропаға жеткеннен кейін адамдар арқылы да тарағанын көрсетеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қара тышқан Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған, кейін Таяу Шығыс пен Египетке, одан әрі Рим империясының бүкіл аумағына тарады, біздің заманымыздың I ғасырында Ұлыбританияға жеткен. Еуропалықтар оны одан әрі әлемге таратуға ықпал етті. Қара тышқан қазіргі таңда көбінесе жылы аймақтарда кездеседі, оның орнын салқын аймақтар мен қалаларда қоңыр тышқан (Rattus norvegicus) басты. Қоңыр тышқанның ірілеу және агрессивтірек болуымен қатар, ағаштан жасалған құрылыстар мен сабаннан төселген шатырлардың орнына кірпіштен және плиткадан салынған ғимараттардың пайда болуы қоңыр тышқандардың қара тышқандарға қарағанда артықшылыққа ие болуына себеп болды. Сонымен қатар, қоңыр тышқандар әртүрлі тағамдарды жейді және ауа райының қиын жағдайларына төзімді. Белгілі бір жағдайларда, мысалы, бамбук гүлдеуімен байланысты, қара тышқандардың саны экспоненциалды түрде өсіп, шаруалардың егістіктеріне зор зиян келтіруі мүмкін; бұл құбылыс Үндістанның кейбір аймақтарында «маутам» деп аталады. Қара тышқандардың Австралияға алғашқы флотпен келгені және кейін елдің көптеген жағалау аймақтарына тарағаны айтылады. Қара тышқандар кең ауқымды ортаға бейімделе алады. Қалалық жерлерде оларды қоймалардың, тұрғын үйлердің және басқа да адам қоныстану орындарының маңында кездестіруге болады. Олар сондай-ақ ауыл шаруашылығы аймақтарында, мысалы, мал төлеу орындарында және егістіктерде кездеседі. Қалалық жерлерде олар ғимараттардың құрғақ жоғарғы қабаттарында өмір сүруді ұнатады, сондықтан оларды қабырға қуыстарында және жалған төбелерде жиі таба аласыз. Табиғатта қара тышқандар жартастарда, тауларда, жерде және ағаштарда тіршілік етеді. Олар жақсы өрмелеушілер және құрма ағаштарында, мысалы, қарағайларда өмір сүруді жөн көреді. Олардың ұялары әдетте шар тәрізді болып келеді және таяқтар, жапырақтар, басқа өсімдіктер мен мата сияқты ұсақталған материалдардан жасалады. Егер құрма ағаштары мен ағаштар болмаса, олар жерді қазып, қуыстар жасауға қабілетті. Қара тышқандар қоршаулардың, көлдердің, өзендердің жағалауларының, ағыстардың және су қоймаларының маңында да кездеседі.
Мінез-құлық және экология
Ер және әйел егешқұйрықтардың қыс айларындағы қоныс аумақтарының мөлшері шамалас деп саналады, бірақ ер егешқұйрықтар көбелек шағылысу маусымында қоныс аумақтарын кеңейтеді. Егешқұйрықтардың әр түрлі жынысты болуымен қатар, қоныс аумағының мөлшері қара егешқұйрықтың қандай орман түрінде мекендеуіне де байланысты өзгереді. Мысалы, Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы оңтүстік шаған ормандарындағы қоныс аумақтары, Солтүстік аралдың шаған емес ормандарына қарағанда әлдеқайда ірі болып көрінеді. Қоныс аумақтарын зерттеуде зерттелген егешқұйрықтардың саны шектеулі болғандықтан, әртүрлі егешқұйрық демографиялық топтарындағы егешқұйрықтардың қоныс аумақтарының шамамен мөлшері әлі нақты емес.
Тамақ және азық іздеу
Қара тышқандар барлық жейтін жануарлар болып саналады және тұқым, жеміс, сабақ, жапырақ, саңырауқұлақтар, сондай-ақ омыртқасыздар мен омыртқалылардың әртүрлі түрлерін қоса алғанда, кең ауқымды тағамдарды жейді. Олар бейімделгіш, сондықтан тағамдық қалауларында ерекшелік жоқ, осыған байланысты сиыр, шошқа, тауық, мысық және итке берілген кез келген тағамды жеуге бейім. Қара тышқан азық іздеуде икемділік көрсетеді. Бұл – жыртқыш түр және әртүрлі микроорталарға бейімделеді. Олар көбінесе жыныс арасында және жыныс ішінде жақын жерде кездесіп, бірге азықтанады. Оларға көптеген тағамдар ұсынылғанда, әрқайсысынан тек аз ғана мөлшерде жейді. Бұл оларға жыл бойы кездесетін жапырақтар сияқты тағамдардың, сондай-ақ шөптер мен жәндіктер сияқты маусымдық тағамдардың сапасын бақылауға мүмкіндік береді. Осылайша, азық іздеу стандарттарының жиынтығы ақырында оның тамағының құрамын анықтайды. Сонымен қатар, белгілі бір аймақтағы қолжетімді тағамдарды сынап, ол азық-түлік қорын тұрақты ұстап, қоректік заттардың балансын сақтайды және қосалқы заттардан уланудан сақтайды. Зерттеулер көрсеткендей, Жаңа Оңтүстік Уэльсте қара тышқан орманды мекендеудің төменгі жапырақтарында қоныстанады. Шатырдың биіктігі мен құлаулардың арасында да байланыс бар. Бұл байланыстың себебі – жемнің көптігі, сондай-ақ тышқандардың жыртқыштардан қорғануы үшін болатын паналар болуы мүмкін. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Норт-Хед аймағындағы зерттеулерде тышқандардың саны, жапырақтардың қалыңдығы, шатырдың биіктігі және жапырақ қабаттарының тереңдігі арасында оң байланыс бар екені анықталды. Басқа мекендеу факторларының арасында айқын байланыс байқалған жоқ. Бұл түрдің туысы, қоңыр (Норвегия) тышқан ғимараттың негізіне жақын ұя салады, ал қара тышқан жоғарғы қабаттар мен шатырларды артық жақсы көреді. Осы әдетіне байланысты оларға «шатыр тышқаны» деген жалпы атау берілген.
Аурулар
Қара тышқандар (немесе олардың сыртқы паразиттері) көптеген патогендерді тасымалдай алады, олардың ішінде бубондық оба (Шығыс тышқан бөртпесі арқылы), тиф, Вейль ауруы, токсоплазмоз және трихиноз ең белгілілері. Қара тышқандардың қоңыр тышқандармен ығыстырылуы "Қара өлімнің" азаюына себеп болды деген гипотеза бар. Алайда, бұл теория күшін жойды, себебі бұл ығыстырулардың мерзімі оба індеттерінің өсуімен және төмендеуімен сәйкес келмейді. Тышқандар ауруларды тарату үшін ең тиімді векторлар болып табылады, өйткені олар өз жүйелерінде бактериялар мен вирустарды таси алады. Тышқандарға тән бірнеше бактериялық аурулар бар, мысалы, Streptococcus pneumoniae, Corynebacterium kutsheri, Bacillus piliformis, Pasteurella pneumotropica және Streptobacillus moniliformis. Осы бактериялардың барлығы адамдарда ауру тудырады. Кей жағдайларда, бұл ауруларды емдеу мүмкін емес.
Жыртқыш жануарлар
Қара тышқан үй шаруашылығында мысықтар мен сұңқарлардың жемтігі болып табылады. Қалалық емес жерлерде тышқандарды күзендер, түлкілер және койоттар аулайды. Бұл жыртқыштар қара тышқанның санына бақылау орнатуға көмектеспейді, себебі қара тышқандар епті және жылдам өрмелеуге қабілетті. Ептілігінен бөлек, қара тышқан қауіпті сезіну үшін және сүтқоректілер мен құстардан шапшаң қашу үшін өткір есту қабілетін де пайдаланады. Тышқандар орманды жерлерде азықтанады. Огасавара аралдарында олар жергілікті бұқақтар мен жас өсімдіктермен қоректенеді. Бұл аралдардың жапырақтарында қоныстанған бұқақтардың саны Rattus rattus енгізілгеннен кейін айтарлықтай азайды. Қара тышқан ірі қабықшалы (10 мм-ден үлкен) бұқақтарды көбірек жейді, бұл ірі қабықшалы бұқақтардың санының төмендеуіне себеп болды. Азықтандыруға қолайлы жағдайдың болмауы бұқақтардың тышқаннан қашуын қиындатады.
Күрделі зиянкестер
Қара тышқан – қоршаған ортаға зиян да, пайда да келтіретін күрделі зиянкес. Көп жағдайда қара тышқан жаңа аймаққа енгізілгеннен кейін, кейбір жергілікті түрлердің саны төмендеп немесе толығымен жойылып кетеді. Бұл қара тышқанның кең тағамдық нишасы мен күрделі тіршілік орталарын ұнататын жақсы генералист екендігіне байланысты; бұл шағын жануарлар арасында ресурстар үшін күшті бәсекелестікке алып келеді. Осының салдарынан Мадагаскар, Галапагос аралдары мен Флорида Кийлеріндегі көптеген жергілікті түрлер қара тышқанмен толығымен ығыстырылды. Стокс және авторлар тобы жүргізген зерттеуде Австралияның бұталық тышқанына (Rattus fuscipes) қолайлы мекендер жиі қара тышқанның шабуылына ұшырайды және ақырында тек қара тышқан ғана қоныстанады. Бұл екі тышқан түрінің таралуын әртүрлі микроорталарда салыстырғанда, екеуі де микроортаның бұзылуынан зардап шегетіні анықталды, бірақ қара тышқан жоғары бұзылған аймақтарда көптеп кездеседі; бұл оның жақсырақ таралу қабілетіне ие екенін көрсетеді. Қара тышқанның жергілікті түрлерді ығыстыруға бейімділігіне қарамастан, ол түрлердің популяциясын арттыруға және түрлердің әртүрлілігін сақтауға да көмектеседі. Трюфельдің спораларын таратуға арналған вектор болып табылатын бұталық тышқан Австралияның көптеген микроорталарынан жойылған. Егер вектор болмаса, трюфель түрлерінің әртүрлілігі төмендеуі мүмкін. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында жүргізілген зерттеуде бұталық тышқан трюфельдің әртүрлі түрлерін жейтіні, ал қара тышқан жергілікті түрлер сияқты әртүрлі саңырауқұлақты жейтіні және спораларды таратудың тиімді векторы екені анықталды. Қара тышқан қазір бұрын бұталық тышқан мекендеген көптеген микроорталарды алып жатқандықтан, қара тышқан саңырауқұлақ спораларын таратуда маңызды экологиялық рөл атқарады. Австралияда қара тышқанның популяциясын жою саңырауқұлақтың әртүрлілігін төмендетуі мүмкін, бұл жақсыдан гөрі зиянды болуы ықтимал. Инвазивті тышқан популяцияларымен зақымдалған аралдарда жаппай бақылау үшін пиндон және 1080 (натрий фторлы ацетат) сияқты пестицидтер вертолеттен әуемен шашыру арқылы қолданылады. Бродифакум сияқты жемдер, сондай-ақ, эксперименттік және іздеу мақсатында тышқандарды өлтіру және анықтау үшін боялған бояулармен бірге (құстарды жем жеуден қорғау үшін) пайдаланылады. Тышқандарды іздеудің тағы бір әдісі – сыммен жабылған қаптарды қолдану, олар ауыздықпен бірге пайдаланылады, мысалы, орауланған сұлы мен арахис майы, тышқандарды белгілеп, оларды іздеу үшін, популяцияның мөлшерін анықтау үшін, белгілерді қайта табу және радиолық іздеу сияқты әдістер арқылы. Уытты бақылау әдістері тышқан популяциясын қауіпсіз деңгейге дейін азайтуға тиімді, бірақ тышқан популяциясы айлар ішінде қалыпты деңгейге қайта оралады. Олардың өте бейімделгіш азық іздеу мінез-құлқы мен тез көбеюінен басқа, олардың қайта өрлеуінің нақты механизмдері әлі де зерттелуде. 2010 жылы Пуэрто-Риконың құс қоғамы мен Понсе яхта және балық аулау клубы Пуэрто-Риконың Понсе муниципалитетіне қарасты Isla Ratones (Тышқан аралы) және Isla Cardona (Кардона аралы) аралдарында қара тышқанды жою науқанын бастады.
Халық санының азаюы
Жою жобалары Бристоль каналындағы Ланди аралынан (2006) және Сыртқы Гебрид аралдарындағы Шиант аралдарынан (2016) қара тышқандарды жойды. Ғалымдардың пікірінше, олар басқа аралдарда (мысалы, Инчкольм) және Ұлыбритания материгінің шектеулі аймақтарында әлі де кездеседі. Ұлттық биологиялық әртүрлілік желісінің жаңа деректері бойынша, тышқандар популяциясы Ұлыбританияның, әсіресе порты мен порты бар қалалардың маңында таралған.