Кіріспе

Пуялуп өзені ( /p//juː/'/æ//l//ə//p/ pyewALəp) – АҚШ-тың Вашингтон штатындағы өзен. Шамамен 72 километрлік ұзындығы бар, ол Рейнир тауының батыс беткейіндегі мұздықтардан бастау алады. Көбінесе солтүстік-батысқа қарай ағып, Пьюджет сағатының бөлігі – Commencement шығанағына құяды. Өзен және оның салалары Пирс округінің және Кинг округінің оңтүстік бөлігіндегі аумақты суландырады. Өзеннің су жиналатын алабы Пьюджет саунд аймағындағы ең жасы, ол шамамен 5600 жыл бұрын басталган лахарлар сериясынан қалыптасқан. Аңғардағы 150 мың тұрғын болашақтағы лахарлардан қауіп көреді. Осы себепті, АҚШ Геологиялық қызметі лахар ескерту жүйесін орнатқан.

Курс

Пуялуп өзені екі бастаудан құралады: Солтүстік Пуялуп өзені мен Оңтүстік Пуялуп өзені. Екеуі де Рейниер тауындағы мұздықтардан бастау алады. Солтүстік Пуялуп өзені Пуялуп мұздығының етегінен ағып шығады, ал Оңтүстік Пуялуп өзені Тахома мұздығынан ағып шығады. Екі арна Маунт-Рейнир ұлттық паркінің батыс бөлігі арқылы өтеді, парк шекарасының сыртында бірігіп, нағыз Пуялуп өзенін құрайды. Басты Пуялуп өзені Рейниер тауынан солтүстік және солтүстік-батысқа қарай ағады. Мович өзені, ол да Рейниер тауындағы мұздықтардан басталады, шығыстан Пуялупқа қосылады. Мович құйылысынан төмен Пуялуп өзені таулар мен төбелердің қиын өңірінен ағып өтеді. Өзенге Мович құйылысынан сәл төменде орналасқан Электрон бұрылыс тоғаны құйылады. Тоған Пуялуп өзенінің бір бөлігін бұрып, Электронға дейін бірнеше шақырымға созылатын ұзын арнаға жібереді, онда су гидроэлектр стансасындағы турбиналар арқылы өтіп, қайтадан өзенге құйылады. Пуялуп өзені Электрон тоғаны мен электр стансасы арасындағы тік және тар шатқалдан өтеді. Электроннан кейін өзен солтүстікке бұрылып, Ортинг қаласынан өтеді, онда оған шығыстан Карбон өзені қосылады. Мович сияқты, Карбон өзені де Рейниер тауындағы мұздықтан (Карбон мұздығы) бастау алады. Пуялуп Ортингтен кейін солтүстікке қарай ағысын жалғастырады. Самнерде өзенге тағы бір мұздықтан қоректенетін Ақ өзен қосылады. Ақ өзеннің құйылысында Пуялуп өзені солтүстік-батысқа бұрылып, Пуялуп және Файф қалалары арқылы ағып, Пуялуп үнді резервациясынан өтеді, содан кейін Такома қаласының бөлігі Такома портындағы Басталу шығанағына құйылады.

Табиғат тарихы

Пуялуп өзені мен оның негізгі салалары Рейньер тауының мұздықтарында басталады. Бұл мұздықтар өзендерге лай және қиыршық тас сияқты шөгінділерді үздіксіз жеткізіп, құм және қиыршық тас тоғандарын қалыптастырады. Өзен төсектеріндегі қалың шөгінділер су өткізу қабілетін азайтады, нәтижесінде өзен жоғары су деңгейінде шарпылып, тасқындауға бейім болады. Бұл өзендердің салаланып, иректелген болуына да себеп болады. Жаз айларында мұздықтан еріген су ағынға үстемдік етеді, Пуялуп өзенін лайлы етеді. Мұздықтар сондай-ақ мұздықтан жаралмаған өзен алаптарымен салыстырғанда көктемгі-жазғы су тасқынының басталуын кешіктіреді.