Кіріспе
Американдық хореограф және режиссер (1918–1998)
Джером Роббинс (туған Джером Уилсон Рабиновиц; 11 қазан 1918 – 29 шілде 1998) – американдық биші, хореограф, кинорежиссер, театр режиссері және продюсер. Ол классикалық балет, сахна, кино және теледидар салаларында жұмыс істеді. Оның көптеген сахналық қойылымдарының ішінде «On the Town», «Peter Pan», «High Button Shoes», «The King and I», «The Pajama Game», «Bells Are Ringing», «West Side Story», «Gypsy» және «Fiddler on the Roof» болды. Роббинс бес рет «Тони» сыйлығының иегері және Кеннеди орталығының құрметті иегері атанды. Ол екі рет «Оскар» сыйлығын алды, соның ішінде Роберт Уайзбен бірге 1961 жылғы «West Side Story» фильмі үшін «Үздік режиссер» номинациясы бойынша және кинодағы хореографиялық жетістіктері үшін арнайы «Оскар» сыйлығына ие болды. Роббинстің өмірі мен шығармашылығы туралы «Something to Dance About» атты деректі фильм, оның күнделіктерінен алынған үзінділер, мұрағаттық қойылымдар мен репетиция кадрлары, сондай-ақ Роббинс пен оның әріптестерімен сұхбаттарды қамтиды. Бұл фильм 2009 жылы PBS телеарнасында көрсетілді және сол жылы «Эмми» мен «Пибоди» сыйлықтарын жеңіп алды.
Ерте өмір
Роббинс Джером Уилсон Рабиновиц Манхэттеннің төменгі шығыс жағындағы 270-ші Шығыс Бродвейдегі еврей аналар ауруханасында дүниеге келді. Ол Лена Роббинс (құрметті аты – Рипс) мен Гарри Рабиновицтің (1887-1977) ұлы болды. Оның үлкен әпкесі Сония (1912-2004) болған. Рабиновицтер отбасы Мэдисон даңғылының солтүстік-шығыс бұрышындағы, 51-ші Шығыс 97-ші көшедегі үлкен пәтерлер үйінде тұрды. Жақын адамдары "Джерри" деп атаған Роббинске ата-анасының сол кездегі президент Уилсонға деген патриоттық құлшынысын көрсететін Уилсон есімі қосылды. 1920 жылдардың басында Рабиновицтер отбасы Уихокенге (Нью-Джерси штаты) көшіп келді. Оның әкесі мен ағасы жақын жердегі Юнион-Ситиде Comfort Corset Company компаниясын ашты. 1935 жылы Вудро Вильсон атындағы орта мектепті бітірді (кейін Уихокен орта мектебі деп аталды). Ол Оливер Смитті де декоратор ретінде шақырды. Сол жылы Роббинс On the Town (1944) мюзиклін ойлап, хореографиясын қойды, ол ішінара Fancy Free-ден шабыттанды, бұл оның Бродвейдегі мансабын сәтті бастады. Бернштейн музыкасын жазды, ал Смит сахналық безендірісін жасады. Мюзиклдің кітабы мен әндерін Роббинс тағы да жұмыс істейтін Бетти Комден мен Адольф Грин жазды, ал режиссер Бродвейдегі әйгілі Джордж Эбботт болды. Роббинс хореограф ретінде өзінің хорының Нью-Йорк қаласының көпұлтты халықтарының құрамын көрсететінін талап еткендіктен, On the Town Бродвейде алғаш рет нәсілдік дискриминацияны жойды. Роббинстің келесі мюзиклі – джаз дәуірінің аңызы, "Биллион долларлық сәби" (1945) болды. Оның репетициясы кезінде Роббинс пен Бродвей тарихына енген оқиға болды: хореограф бишілерге нұсқау берумен айналысып, сахнада оркестр орнауына дейін кері шегініп кетті. Екі жылдан кейін Роббинс өзінің көңілді Мак Сеннет балеті High Button Shoes (1947) үшін мақтау алды және хореографиясы үшін алғашқы Тони сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы Роббинс Нью-Йорк қаласының жаңа құрылған Актерлер студиясының алғашқы мүшелерінің бірі болды, аптасына үш рет негізін қалаушы Роберт Льюис өткізген сабақтарға қатысты, оның сыныптастары Марлон Брандо, Морин Степлтон, Монтгомери Клифт, Герберт Берггоф, Сидни Люмет және тағы 20-ға жуық адам болды. 1948 жылы ол өзінің өмірбаяндық мәліметтеріне тағы бір жетістік қосты, "Мама, мен билеп жатырмын!" мюзиклінің қосымша режиссері болды. Ал келесі жылы Ирвинг Берлинмен бірге Miss Liberty мюзикліне хореография қойды. Бродвейде мансабын дамытып жүрген кезінде Роббинс балет өнерінде де жұмыс істеді, Interplay (Мортон Гулдтың музыкасымен) және Facsimile (Леонард Бернштейннің музыкасымен, Бостонда тыйым салынған) сияқты өте жаңашыл және стильдік түрде әртүрлі балеттер жасады. 1949 жылы Роббинс Балет театрынан шығып, Джордж Баланчин мен Линкольн Кирштейннің жаңа құрылған Нью-Йорк Сити Балетіне көркемдік директортың көмекшісі болып қосылды. Содан кейін ол "Қонақтар" балетін, қанаушылық туралы балетті хореографиялады.
1950 жылдар
Нью-Йорк балетінде Роббинс бірден биші де, хореограф та ретінде көзге түсті. Ол 1929 жылғы Баланчиннің «Жұмсақ ұлы» (оның үшін жаңадан қойылған), «Тиль Эуленспигель» және (Танакиль ЛеКлеркпен) «Буре Фантаск» спектакльдеріндегі өнерлерімен, сондай-ақ «Қауіпті дәуір», «Қуыс», «Фавнның түстен кейінгі уақыты» және «Концерт» сияқты өзінің балеттеріндегі өнерлерімен ерекше көзге түсті, олардың барлығында ЛеКлерк басты рөлдерді сомдады. Ол Бродвейде жұмысын жалғастырды, Этель Мерманның «Маған ханым деп қоңырау шалыңыз», Роджерс пен Хаммерштейннің «Патша мен мен» спектакльдері үшін билерді қойып, соңғысында «Томас ағаның кішкентай үйі» атты әйгілі балетін жасады, сондай-ақ Бетт Дэвис қатысқан «Екеудің компаниясы» ревюін қойды. Ол сондай-ақ «Бруклинде ағаш өседі» (1951), «Сіз мұнда болғанда» (1952), «Ғажайып қала» (1953) мюзиклдерінде авторлық құқығы көрсетілмеген түзеу жұмыстарын жасады және CBS телеарнасында Мэри Мартин мен Этель Мерман қатысқан «Фордтың 50 жылдығы» шоуы үшін бірнеше эскиздерді хореографиялап, режиссерлік етті. 1954 жылы Роббинс Джордж Эбботтпен «Пижама ойыны» (1954) фильмінде жұмыс істеді, ол Ширли Маклейннің мансабын бастады, және Мэри Мартинге арналған «Питер Пэн» спектаклін жасады, хореографиялап, режиссерлік етті (ол оны 1955 жылы Эмми сыйлығын жеңіп алған телешоу үшін қайта қойды, өзіне ең жақсы хореография номинациясын алды). Ол сондай-ақ Джуди Холлидейдің басты рөлде ойнаған «Жыңғырлар соғылуда» (1956) спектаклін режиссерлік етіп, Боб Фоссебен бірлесіп хореографиялады. Роббинс 1956 жылы түсірілген «Патша мен мен» фильміндегі сахналық билерін қайтадан қойды. 1957 жылы ол «Вест-Сайд Стори» спектаклін ойлап тапты, хореографиялап, режиссерлік етті. «Вест-Сайд Стори» – Ромео мен Джульеттаның қазіргі заманғы нұсқасы, ол Верхний Вест-Сайдта орын алады. Шоуда Леонард Бернштейннің музыкасы, Роббинс пен Стивен Сондхаймның (өлеңдерін жазған) және кітапты жазған Артур Лоуренцтің алғашқы ынтымақтастығы белгіленді. Кітап, музыка және би бірлікте қарастырылғандықтан, Бродвейдегі актерлер актерлік, ән айту және билеу өнерінде бірдей шебер болуы керек болды. Жас актерлердің рөлдеріне енуіне көмектесу үшін Роббинс репетиция кезінде қарама-қарсы топтардың (Jets және Sharks) мүшелеріне араласуға рұқсат бермеді. Сондай-ақ, биші Линда Талкотт Лидің айтуынша, ол актерлермен «психологиялық ойындар ойнады»: «Ол бір топтың арасында екінші топ туралы қаңқу сөздер таратты, сондықтан олар бір-бірін жек көретін». Шоу жақсы пікірлерге ие болғанымен, сол жылығы Тони сыйлықтарында Мередит Уилсонның «Музыкалық адам» спектаклінен көлеңкеде қалды. Дегенмен, «Вест-Сайд Стори» Роббинске хореографиясы үшін екінші Тони сыйлығын әкелді. Хиттер қатары Этель Мерманның «Цыган» (1959) спектаклімен жалғасты. Роббинс Сондхайм мен Лоуренцпен қайта бірікті, ал музыкасын Жюль Стайн жазды. Мюзикл стриптизер Жипси Роуз Лидің өміріне негізделген (шамалы дәрежеде). 1956 жылы Роббинстің музасы Танакиль ЛеКлерк полиомиелитке шалдығып, сал болып қалды; келесі он жыл бойы Роббинс Нью-Йорк балетіндегі қызметінен көтерілді, бірақ өзінің кішкентай би компаниясын құрды, «Балеттер АҚШ», ол 1958 жылдың маусымында Италияның Сполето қаласында Джан Карло Меноттидің екі әлем фестивалінің ашылу маусымында дебют жасады, Мемлекеттік департаменттің қолдауымен Еуропа мен АҚШ-ты гастрольдеді және Эд Салливан шоуында теледидарда пайда болды. Ол «Балеттер АҚШ» үшін жасаған билердің арасында «Н. Й. Экспорт: Opus Jazz» және «Moves» бар.
Америкаға қарсы іс-әрекеттер жөніндегі комитет
1950 жылы Роббинс Америкаға қарсы іс-қимыл жөніндегі Палата комитетінің (HUAC) алдында куәлік беруге шақырылды, оны коммунистік көзқарастарға бейім деп күдіктенді. Роббинс бұрынғы партия мүшелігін мойындауға дайын болғанымен, осындай саяси байланыстары бар басқалардың есімдерін атаудан бас тартты; ол үш жыл бойы қарсы тұрды, екі отбасы мүшесіне сенгенінше, оған өзінің гомосексуализмін жария етумен қорқытқан. Роббинс коммунисттер деп атаған адамдардың есімдерін айтты, соның ішінде актерлер Ллойд Гоуф және Эллиот Салливан, би сыншысы Эдна Окко, кинорежиссер Лионель Берман, драматург Джером Ходоров, оның інісі Эдвард Ходоров, Мадлен Ли Гилфорд және оның күйеуі Джек Гилфорд. Олар саяси нанымдары үшін қара тізімге енгізіліп, мансаптарына елеулі нұқсан келді, Гилфорд пен оның әйелі көбінесе күнделікті шығындарын жабу үшін достарынан ақша қарызға алуға мәжбүр болды. HUAC-қа көмектескендіктен, Роббинстің мансабы көзге түспеді және ол қара тізімге енгізілген жоқ.
1960 жылдар
1960 жылы Роббинс Роберт Уайзбен бірге «Вест-Сайд-Стори» фильмінің экранизациясын түсірді. Шамамен 45 күн түсірілімнен кейін, өндіріс кестеден 24 күнге қалып қойғандықтан ол жұмыстан босатылды. Бірақ фильм 1961 жылғы марапаттау кезеңінде 10 «Оскар» сыйлығын алғанда, Роббинс екі сыйлыққа ие болды: біреуі – режиссура үшін, екіншісі – «Фильмдегі хореография өнеріндегі ұлы жетістіктері» үшін. 1962 жылы Роббинс Артур Копиттың музыкасыз пьесасын – «О, әке, кедей әке, анаң сені шкафқа іліп қойды, мен де қатты қиналамын» – қойды. Бұл қойылым Бродвейден бір жылдан астам уақыт көрсетілді, содан кейін 1963 жылы Бродвейге қысқа мерзімге көшірілді. Одан кейін Роббинс Бертольт Брехттің «Ержүрек Ана мен балалары» пьесасының жаңа қойылымында Энн Банкрофтке режиссура жасады. Роббинс әлі де «шоуды емдеуші» ретінде жоғары сұраныста болды. Ол осы кезеңде екі қиын жағдайдағы қойылымның режиссурасын өз мойнына алып, оларды табысқа жеткізуге көмектесті. 1962 жылы ол Зеро Мостель, Джек Гилфорд, Дэвид Бернс және Джон Каррадин қатысқан «Форумға жол тартқанда қызық оқиға болды» (1962) музыкалық фарсын құтқарып қалды. Берт Шевелов пен Ларри Гелбарттың жазған кітабы мен Стивен Сондхаймның музыкасы бар бұл қойылым дұрыс жүрмей жатқан еді. Сондхайм жазған алғашқы номер – «Comedy Tonight» – көрермендерге не боларын түсіндірді, Роббинс оны қойып, содан кейін қойылым сәтті өтті. 1964 жылы ол «Қызық қыз» (Funny Girl) қойылымын жаңартты, ол 1348 рет сахналандырылды. Бұл мюзикл Барбра Стрейзандты жұлдызға айналдыруға көмектесті. Сол жылы Роббинс «Қолыста скрипкашы» (1964) мюзикліндегі режиссурасы мен хореографиясы үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Бұл қойылымда Тевье рөлінде Зеро Мостель ойнады және 3242 рет сахналандырылды, ол Бродвейдегі ең ұзақ сахналанған қойылымның рекордын орнатты (кейін бұл рекорд сарылып кетті). ХХ ғасырдың басында Ресейде өмір сүрген еврейлер туралы сюжет Роббинске өзінің діни тамырларына оралуға мүмкіндік берді.
1970 және 1980 жылдар
Ол 1970-ші жылдарға дейін «Джоффри балеті» мен «Нью-Йорк Сити балеті» үшін хореографиялық қойылымдар мен сахналық жұмыстарды жалғастырды. Роббинс 1972 жылы «Нью-Йорк Сити балетінің» балетмейстері болды және келесі он жыл бойы негізгі жұмысын классикалық биге арнады, тек «Вест-Сайд Стори» (1980) және «Сымлы шатыр» (1981) қойылымдарын қайта қоюға ғана үзіліс жасады. 1981 жылы оның камералық би тобы Қытай Халық Республикасы бойынша гастрольдік сапар жасады. 1980-ші жылдары телеарнада «NBC Live From Studio 8H: An Evening of Jerome Robbins' Ballets» көрсетілімі «Нью-Йорк Сити балетінің» артистерімен бірге эфирге ұсырылды, ал Роббинстің хореографиясына арналған ретроспективтік фильм 1986 жылы «PBS» телеканалының «Америкадағы би» циклінде көрсетілді. Бұл оның 1989 жылы «Джером Роббинстің Бродвейі» атты антологиялық шоуын жасауына әкелді, онда оның 50 жылдан астам сахналық өміріндегі ең сәтті номерлері қайта жаңғыртылды. Жейсон Александрдың баяндаушы рөліндегі (бұл рөлі үшін Александр «Тони» сыйлығын жеңіп алды) шоуға Ирвинг Берлиннің «Мистер Монотон» сияқты алынып тасталған номерлері де, «Сымлы шатырдан» танымал «Традиция» номері де енді. Ол осы шоу үшін бесінші «Тони» сыйлығымен марапатталды.
1990 жылдар
1990 жылы велосипед апатына ұшырап, 1994 жылы жүрек қақпақшасына операция жасағаннан кейін, 1996 жылы Паркинсон ауруының бір түрінің белгілері көріне бастады және есту қабілеті тез нашарлады. Осыған қарамастан, ол 1998 жылы "Шаһарлық балет" үшін "Некелер" спектаклін қойып, өзінің соңғы жобасын аяқтады.
Өлім
1998 жылдың шілдесінде Роббинс "Les Noces" қойылымын қайта қоюынан екі ай өткен соң инсульт алды. Ол 1998 жылдың 29 шілдесінде Нью-Йорктегі үйінде қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні кешкісін Бродвейдегі шамдар бір сәт үшін мұңды жарықпен жанатын болды, осылай ол құрметпен еске алынды. Оның денесі кремацияланды және күлі Атлант мұхитына шашылды.
Жеке өмір
Роббинстің Монтгомери Клифт, Нора Кей, Базз Миллер және Джесс Герштейн сияқты бірнеше адаммен романтикалық қарым-қатынасы болды. Бұрынғы Коммунистік партия мүшесі ретінде ол АҚШ Өкілдер палатасының Антиамерикандық қызметтер комитеті алдында 10 коммунистің есімін атады. Ол бұл куәлікті жылдар бойы қысым көрсеткеннен кейін және оның жеке бағыты жария етілуі мүмкін деген қорқытуларға тап болғаннан кейін бергенімен, бұл оның кейбір көркем әріптестерінің, соның ішінде "қара тізімде" болған актерлер Джек Гилфорд пен Зеро Мостельдің наразылығын тудырды. Олар "Қотырғыштағы скрипкашы" жұмысында "Роббинсті ашық жек көрушілікпен қарады". Леонард Бернштейн мен Артур Лоуренц "Батыс жағындағы оқиғалар" фильмінде олардың "қара тізімге" енгенінен кейін бірнеше жыл өткен соң жұмыс істеді.
Марапаттар
Роббинс «Батыс жағындағы оқиға» (1961) фильмінің нұсқасы үшін Роберт Уайзбен бірге «Ең үздік режиссер» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын бөлісті. Роббинс кинодебюті үшін «Ең үздік режиссер» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алған екінші режиссер болды (Делберт Манн «Марти» фильмі үшін алғаннан кейін). Сол жылы Кино өнері мен ғылымы академиясы оны кинодағы хореографиялық жетістіктері үшін арнайы сыйлықпен марапаттады. Барлығы ол бес «Тони» сыйлығына, екі «Оскар» сыйлығына (оның ішінде арнайы сыйлыққа), Кеннеди орталығының құрметті марапатына (1981), Ұлттық өнер медаліне (1988), Францияның Құрметті легионына және Американың өнер және әдебиет академиясының құрметті мүшелігіне ие болды. Ол үш құрметті докторлық дәрежесін алды, соның ішінде 1980 жылы Нью-Йорк қалалық университетінен гуманитарлық ғылымдар докторы және 1985 жылы Нью-Йорк университетінен көркем өнер докторы. Джером Роббинс 1979 жылы Америка театр слава залына енгізілді. Роббинс 10 жыл өткен соң, 1989 жылы Ұлттық би мұражайының Корнелиус Вандербильт Уитни мырза мен ханымның слава залына енгізілді.
Жером Роббинс сыйлығы
1995 жылы Жером Роббинс өзінің қорының директорларына «өте көрнекті тұлғаға немесе өнер мекемесіне» сыйлық тағайындауды тапсырды. Сыйлықтар «би өнеріне» басымдық беруі керек еді. Алғашқы екі Жером Роббинс сыйлығы 2003 жылы Нью-Йорк Сити Балеті мен жарық дизайнері Дженнифер Типтонға табысталды.