Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Косовоның тарихи және географиялық аймағы
Historical and geographical region of Kosovo
Ллап аймағы (;) – Косовоның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан аймақ. Ллап ең кең мағынасында Ллапи өзенінің су жиналатын алабын қамтиды. Ллапи су жинағы солтүстік және батыстағы Копаоник тауларынан басталып, бастауы Поллате ауылы деп есептеледі, ал Приштинаның солтүстік-батысындағы Вуштри муниципалитеті Лумадх қаласында Ситница өзенімен бірігіп аяқталады. Ллапи өзенінің топографиялық су жиналатын алабының ауданы шамамен Косовоның қазіргі әкімшілік бөлінісіндегі Подуево муниципалитетінің аумағына сәйкес келеді. Ллап аймағындағы қала ретінде Подуево ең маңызды экономикалық, саяси, әкімшілік, білім беру, мәдени және денсаулық сақтау орталығы болып табылады. Бұл аймаққа 120-ға жуық ауыл қарайды, бірақ олардың кейбіреулері Приштина, Вуштри немесе Митровица муниципалитеттеріне әкімшілік тұрғысынан жатады. Подуево муниципалитетіне 78 ауыл кіреді.
Llap Region (; ) is a region located in the north eastern part of Kosovo. Llap in the broadest sense includes the watershed of the Llapi River. The Llapi water collection begins in the mountains of Kopaonik in the north and west and its source is considered to be the village of Pollatë, and ends by joining the Sitnica river in Lumadh, municipality of Vushtrri, in the north west of Pristina. The topographic watershed of the Llapi River covers an area of
This area approximately corresponds to the administrative territory of the municipality of Podujevo in the current division of Kosovo. Podujevo as a city in the Llap region is the most important economic, political, administrative, educational, cultural and health center. About 120 villages gravitate to this region, although some of them administratively belong to the municipalities of Pristina, Vushtrri or Mitrovica. The municipality of Podujevo includes 78 villages.
Этимология
Ллап аумағы Ллап гидронимімен (албан тілінде Ллап өзенінің атауы) аталған. Көптеген ғалымдар Лаб гидронимін ежелгі деп санайды және оны "альб" сөзінен шыққан деп есептейді, одан "лаб" және "альп" сөздері туындауы мүмкін.
The territory of Llap is named after the hydronym Llap (Albanian name for the Llap river). Many scholars take the hydronym Lab as ancient and bring it from an alb , from which lab , alp could emerge.
Тарихқа дейінгі дәуір
Бұл аймақты Дардания патшалығы орналасқан иллириялық Дардан тайпасы биледі. Аймақтың оңтүстік бөлігі, Ллаптың Галлап аймағы, Галабри тайпасымен мекенделген. Бұл Галлап топонимінің осы тайпаның атынан шыққандығын көрсетеді. Страбон оларды "дарданиялықтардың халқы" деп жазған, сондай-ақ "олардың жерінде ежелгі қала бар" екенін айтқан. Глламник ауылында Венденіс деп саналатын ежелгі қоныс табылған. Бұл қоныс Рим дәуіріне (I-IV ғасырлар) және кейінгі антикалық дәуірге (IV-VI ғасырлар) жатады. Қазба жұмыстары шамалы болғанмен (барлығы 534 м² немесе аумақтың 2% ғана қазылған), олар Римдік ежелгілік іздерін ашып көрсетті, соның ішінде Балқанда және одан тыс жерлерде бірегей Орфей мозаикасы сияқты ерекше жаңалықтар табылды.
This region was ruled by an Illyrian tribe, Dardani where the Kingdom of Dardania took place. The south part of the region, the Gallap of Llap, were inhabited by Galabri tribe. This may prove the origin of the toponym Gallap, which is thought to come from the name of this tribe. Strabo writes that they are a "people of the Dardaniatae, in whose land is an ancient city". In the village of Gllamnik an ancient locality has been found, who is believed to be Vendenis. This locality belongs to the Roman period (I IV centuries) and that of late antiquity (IV VI centuries). Although the excavations at this site were quite modest (a total of 534 m2 or only 2% of the area was excavated), they shed light on traces of Roman antiquity where special discoveries such as the Orpheus Mosaic, unique in the Balkans and beyond.
Осман дәуірі
Косово Осман империясының билігінде болғандықтан, Подуево да 1455 жылдан 1912 жылға дейін Осман империясының билігінде болды. 1455 жылы Вичитрина санжағының алғашқы Осман тізімдерінде Ллап нахиязы кездеседі, ол осы санжақтағы екінші ірі нахияз болды. Нахияз 219 елді мекенді қамтыды, соның ішінде бүгінгі Митровица, Вуштри, Скендерай муниципалитеттерінің бірқатар ауылдары, Приштинаның шамамен 90% және Подуевоның толық аумағы. 1485 жылғы Джизья дефтерінде Ллапиде 5952 христиан отбасы, ал 1488/89 жылдары 7399 шаңырау тіркелген. 1566–74 жылдарға қатысты Осман тізімдерінде Ллап нахиязы 4 кіші нахиязға бөлінген: Ллап, Голлак, Беласница және Трепча. Бөліністен кейін Ллап нахиязының аумағы қазіргі Подуево муниципалитетінің толық аумағын және Приштина муниципалитетінің көп бөлігін, оның ең оңтүстік ауылдарын қамтыды. 1487 жылы Ллап нахиязында Арбанас сияқты албан топонимдері айтылған. Осман жазушысы Евлия Челеби Ллапи өзенінің бастауы Албанияда екенін, ол Дунайға құя бермес бұрын басқа өзендермен қосылатынын 1660 жылдарда Косовоға жасаған сапарының бірінде баяндаған. 18 ғасырда Ллап нахиязы Приштина санжағының құрамына кірді. Осы кезеңде Ллапиде екі обаның салдарынан көптеген тұрғындар қаза тапты. Австро-Осман соғысы кезінде австрия армиясы Подуево қаласын екі рет қиратты және тонады. Бірінші серб көтерілісі кезінде серб әскері Речица ауылына кіріп, албан ұлттық батыры Деме Ахметинің үйінен 30 адамды өлтірді. Бұл оқиға 1811 жылғы 28 маусымда, Құрбан айт мерекесі кезінде болды. Осман империясына қарсы көтеріліс 1839 жылы Сұлтан Абдулмежиттің «Жұлханның қасиетті жарлығын» жариялағаннан кейін басталды, ол салықтарды арттырып, көптеген көтерілістерге әкелді. Ллапи халқы осы реформаларға қарсы күресті, ал 1843 жылы Османдықтар Ллапиді уақытша тастап, қайта басып алуды ұйымдастыра бастады. Көтерілісшілер айналасындағы аймақтан көптеген сарбаздарды жинап, Осман империясына қарсы шайқаста жеңіске жетті, Приштинаны басып алды және басқа аймақтардағы үлкен көтеріліске түрткі болды. Бұл көтеріліс 1847 жылы басылды. 1877 жылы Сербия Ниш санжағын басып алғаннан кейін көптеген албандар үйлерін тастап, Косовоның басқа бөліктеріне көшіп келе бастады, онда Ллапи олардың бірінші бағыттарының бірі болды. Подуевода мухаджирлер мен көшпенділерді кездестірмеген бірде-бір ауыл жоқ, олар сонымен қатар жаңа ауылдарды құрды. Ллапи албандары Призреннің Бірінші лигасынан бастап Османдықтарға салық төлемеді. Кейін Османдықтар 1892 және 1899 жылдары шекараға жақын серб армиясының қозғалысын анықтағаннан кейін әскери гарнизон құрды. 1906 жылы Осман империясына қарсы албандықтардың көтерілісі Ллап аймағында ұйымдастырылды. Тағы бір көтеріліс 1910 жылы Ллап аймағында басталды. Тұрғындар мен Жоғарғы Порта арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, Сұлтан Мехмед V Косовоға келгенде Ллапи тұрғындарының өте аз бөлігі болды. Ллапи 1911 жылы осы аймақта әрекет еткен Иса Болетинимен ынтымақтастығымен де белгілі. 1912 жылы Брадаш ант беру кезінде Ллапи және Галлапи ауылдарының көптеген сарбаздары Болетиниге адалдыққа ант берді. Олардың мақсаты Осман империясына қарсы жалпы албандық көтерілісін бастау болды және олар бүлік аяқталғанға дейін оның бір бөлігі болды.
Considering the fact that Kosovo was under Ottoman Rule, also Podujevo remained under Ottoman Rule from 1455 to 1912. In the first Ottoman records of the Sanjak of Viçitrina in 1455, we encounter the Nahija of Llap which was the second largest nahija in this sanjak. Nahija had 219 settlements, which includes some villages of today's municipalities of: Mitrovica, Vushtrri, Skenderaj, about 90% of Pristina and Podujevo as a whole. In the Defter of Jizya of 1485, Llapi had 5,952 Christian families while in 1488/89 Llapi had 7,399 households. In the Ottoman records of 1566–74, Nahija of Llap was divided into 4 smaller nahijas: Llap, Gollak, Belasnica and Trepča. After the partition, Nahija of Llap extended to the present territory of the municipality of Podujevo as a whole, and a large part of the municipality of Pristina, to the southernmost villages of this municipality. In 1487, Albanian toponyms such as Arbanas were mentioned in the Nahija of Llapi. Ottoman writer Evliya Celebi mentioned the Llapi river as having "its source in Albania" and joining other rivers before flowing into the Danube, during one of his travels to Kosovo in the 1660s. In the 18th century the Nahija of Llap was part of the Sanjak of Pristina. At this time, Llapi lost many residents due to two plagues who stroke the place. During the Austro Ottoman war the Austrian army destroyed and robbed the city of Podujevo twice. During the First Serbian Uprising, the Serbian army got into the village of Reçica and killed 30 people of Demë Ahmeti's house, an Albanian national hero. This happened at 28 June 1811, during the feast of Eid. The rebellion against Ottomans started when Sulltan Abdyl Mejid proclaimed “The Saint Decree of Julhane” in 1839 which increased taxes and so it brought many rebellions. The population of Llapi fought against these reforms and during 1843 the Ottomans temporary left Llapi and started to organize the reoccupation. The rebels gathered many soldiers from the surrounding region and they won the battles against Ottomans, taking Pristina and stimulating a bigger rebellion in other regions. This rebellion was extinguished in 1847. When Serbia acquired the Sanjak of Niš in 1877, many Albanians started to leave their houses and to come to the other parts of Kosovo, where Llapi was tone of their first destinations. There is not a single village in Podujevo where Muhajirs or migrants cannot be found, furthermore, they established new villages. Albanians of Llapi, since the First League of Prizren did not pay taxes to the Ottomans. Afterwards, the Ottomans built a military cantonment during 1892 and 1899 since they detected Serbian Army movements near the border. The Albanian rebellion against Ottomans during 1906 was primary organized in the Llap region. Another rebellion was that of 1910 which started in the Llap region. The relationships between the residents and the Sublime Porte were becoming very fraught and when Sulltan Mehmed V came to visit Kosovo, very few Llapi residents were present. Llapi is also known for its cooperation with Isa Boletini, who during 1911 operated around this zone. Many soldiers from around the villages of Llapi and Gallapi pledged loyalty to Boletini in 1912, in the Bradash pledge. Their goal was to initiate the general Albanian rebellion against Ottoman Rule and they were part of the rebellion until it ended.
Қазіргі заман
1997 жылы Косово Азаттық Армиясы құрылды, нәтижесінде 1998 жылы Югославия басшылығы оған қарсы әскери науқан жүргізді. Жауап ретінде НАТО азаматтық халықты қорғау мақсатымен әскери науқан бастады. Косово соғысы барысында 1999 жылдың наурыз айында қалада Подуево трагедиясы орын алды, онда сербтің жарымәскери күштері 14 Косово албаниялық әйел мен баланы өлтірді. Соғыс аяқталғаннан кейін 2002 жылы қалалық әкімдік құру процесі басталды. Кейін, 2008 жылдың 17 ақпанында Косово тәуелсіздігін жариялады.
In 1997, the Kosovo Liberation Army was formed, resulting in a Yugoslav led campaign against it in 1998. In response, NATO began a military campaign so it could protect the civilian population. During the Kosovo War, the town was the site of the Podujevo massacre in March 1999 in which 14 Kosovo Albanian women and children were killed by Serbian paramilitary forces. After the war, the process of establishing a Municipal Assembly began in 2002. Later, on 17 February 2008, Kosovo declared its independence.