Кіріспе
1939 жылы Австралиядағы орман өрттерінің сериясы. Австралияның Виктория штатында 1939 жылғы 13 қаңтарда болған "Қара жұма" орман өрттері, Австралиядағы 1938–1939 жылдардағы апатты орман өрттері маусымының бір бөлігі болды. Өрттер бүкіл жаз бойы жанып, күлі Жаңа Зеландияға дейін жетті. Есептеулерге сәйкес, Виктория штатының төрттен үш бөлігі апаттан тікелей немесе жанама түрде зардап шекті, ал Австралияның басқа штаттары мен Австралия астанасы аумағы да өрт пен тым қатты ыстықтан ауыр зардап шекті. Бұл Австралия тарихындағы ең қасіретті орман өрттерінің үшіншісі болып табылады, одан бұрын 1983 жылғы "Күл шәрбасы" және 2009 жылғы "Қара сенбі" орман өрттері болған. Викториядағы өрттер штаттың жерінің көп бөлігін жалмап, 71 адамның қаза болуына және бірнеше қаланың толығымен жойылуына себеп болды. 1300-ден астам үй мен 69 ағаш өңдеу зауыты өртеніп, 3700 ғимарат қирады немесе зардап шекті. Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия астанасы аумағы да 1939 жылғы маусымда ауыр өрттерге тап болды. Өрттер Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының оңтүстік жағалауынан басталып, таулы аймақтар мен ішкі аймақтарға тарады, ал Сиднейді өрт айналып қоршап, қала маңына жақындады. Өрттер сондай-ақ жаңа астана Канберраға қарай да өршіді. Оңтүстік Австралияда Аделаида тауларындағы орман өрттері де болды.
The Black Friday bushfires of 13 January 1939, in Victoria, Australia, were part of the devastating 1938–1939 bushfire season in Australia, which saw bushfires burning for the whole summer, and ash falling as far away as New Zealand. It was calculated that three quarters of the State of Victoria was directly or indirectly affected by the disaster, while other Australian states and the Australian Capital Territory were also badly hit by fires and extreme heat. This was the third deadliest bushfire event in Australian history, only behind the 1983 Ash Wednesday bushfires and the 2009 Black Saturday bushfires. Fires burned almost of land in Victoria, where 71 people were killed, and several towns were entirely obliterated. Over 1,300 homes and 69 sawmills were burned, and 3,700 buildings were destroyed or damaged. New South Wales and the Australian Capital Territory also faced severe fires during the 1939 season. Destructive fires burned from the NSW South Coast, across the ranges and inland to , while Sydney was ringed by fires which entered the outer suburbs, and fires raged towards the new capital at Canberra. South Australia was also struck by the Adelaide Hills bushfires.
Шарттар
Шығыс Австралия – әлемде өртке ең бейім аймақтардың бірі, мұнда эвкалипт ормандары басым, олар орман өрті құбылысымен өркендеуге бейімделген. Дегенмен, 1938 жылғы 9 қыркүйектегі орман өрті маусымы бірнеше жылдық құрғақшылықтан кейін болған ең қатты ыстықпен күшейді. Қатты аптап желмен бірге, алты ай бойы өте құрғақ ауа райы болды. Өрттерге дейін Виктория штатының астанасы Мельбурн 8 және 10 қаңтарда сол кездегі ең жоғары температураны тіркеді. 13 қаңтарда, өрт болған күні, температура 43.3 градусқа жетіп, Мельбурндағы соңғы 70 жылдағы ресми тіркелген ең ыстық күн болды. (Ресми емес деректер бойынша, 1851 жылдың 6 ақпанындағы «Қара бейсенбі» өрттерінде температура шамамен 45 градусқа дейін жеткені хабарланған). Өрттен кейін Виктория Корольдік комиссиясының тергеуі көрсеткендей, Виктория екі онжылдықтан астам уақыттан бері мұндай құрғақ жағдайды көрмеген, ал оның құнарлы жазықтары "құрғақ және қыздырылған; ал орман, тау етегінен альпілік биіктіктерге дейін, отқа жануардай" болды. Орманды жерде өмір сүретін адамдар құрғақ жағдайға алаңдаған, бірақ "олар осының бәрінен бұрын өмір сүрмегендіктен" болашақты елестете алмады: "Виктория штатының тарихындағы ең ауыр орман апаты". Желтоқсан айында Викторияда өрттер жеке-жеке өршіген, бірақ жаңа қарқынға жетіп, "қорқынышты жалынмен бірікті".
Стреттон Корольдік комиссиясы және ұзақ мерзімді салдарлары
Кейінгі Корольдік комиссия, судья Леонард Эдвард Бишоп Стреттон басшылығымен (Стреттон тергеуі деп аталады), өрттердің себептерін сақтықсыз өртеу, лагерь оттары, мал өсірушілер, ағаш кесушілер және жерді тазалаумен байланыстырды. 1939 жылдың 13 қаңтарына дейін көптеген өрттер жанған болатын. Кейбір өрттер 1938 жылдың желтоқсан айында басталып кеткен, бірақ көпшілігі 1939 жылдың қаңтар айының бірінші аптасында тұтанды. Кейбір өрттерді сөндіруге мүмкін болмады. Ал кейбіреулері қараусыз қалды, немесе судья Стреттон жазғандай, өрттерді "бақылауда" жандыруға рұқсат етілді, бұл қате және қауіпті әрекет еді. Стреттон көптеген өрттерді "адам қолынан" тұтанғанын мәлімдеді. Судья Стреттонның қатаң баяндамасының нәтижесінде Виктория Орман комиссиясы қосымша қаржы алып, мемлекеттік орман, бос Корольдік жерлер, ұлттық парктері және олардың шекарасынан бір шақырымға дейінгі буферлік аймақтарды қоса алғанда, барлық мемлекеттік жерлерде өрттен қорғауға жауапкершілікті алды. Оның жауапкершілігі Стреттонның ұсыныстары ресми түрде бекітілгеннен кейін бірден өсті және болашақ тәуекелдерді азайту мақсатында бақыланатын өрт сөндіруді, орман шаруашылығындағы кең таралған практиканы қолдады. Осы практика туралы ақпарат жердегі бақылаушыларға жеткізілді. Викторияның ормандары тірі адамдар естелігінде бұрын-соңды болмаған деңгейде қирады, ал 1939 жылғы орман өрттерінің салдары келесі он жылдың көп бөлігінде басқару ойлары мен іс-қимылдарына үстемдік етті. Өрттен зардап шеккен ағаштарды құтқару шұғыл және маңызды міндетке айналды, және бұл міндет Орман комиссиясының ресурстарын мен күштерін бір жарым онжылдық бойы жұтып жатты. 6 миллионнан астам кубометр ағаш құтқаруды қажет етті деп есептелді. Бұл ауқымды жұмыс Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған еңбек тапшылығынан одан да қиындады. Шындығында, материал сонша көп болғандықтан, кейбір ағаштар жиналып, өзен төсектерінде үлкен үйінділерге жиналып, жарылып кетпеуі үшін топырақ пен ағаш жапырақтарымен жабылды, және олар көп жылдардан кейін ғана қайтадан жиналды. 16 қаңтарда The Sydney Morning Herald газеті Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия астанасының аумағында апатты өрттердің жанып жатқанын хабарлады, бұл қатты ыстық толқынының нәтижесі болды: Сидней рекордтық ыстыққа тап болды және солтүстік, оңтүстік және батыс жағынан Палм-Бич пен Порт-Хэкингтен Блю-Маунтинге дейінгі орман өрттерімен қоршалған, Касл-Хилл, Сильвания, Кронулла және Френчс-Форест аймақтарында өрт тұтанған.
Басқа ірі орман өрттерімен салыстыру
Халықаралық деңгейде оңтүстік-шығыс Австралия Жер бетіндегі ең өртке бейім үш аймақтың бірі саналады, оның ішінде оңтүстік Калифорния және оңтүстік Жерорта теңізі бар. Виктория штатындағы ірі орман өрттері 1851 жылы Қара бейсенбіде болды, онда шамамен жер өртенді, ал 1891 жылғы ақпан айында Оңтүстік Гиппслендте Қызыл сейсенбіде болған өртте 12 адам қаза тауып, 2000-нан астам ғимарат қирады. Қайғылы үлгі 1926 жылғы 14 ақпандағы Қара жексенбідегі ірі өрттермен жалғасты, нәтижесінде 60 адамның өмірі қиылды және шаруашылықтарға, үйлерге және орманға кең ауқымда зиян келді. Мүліктік және адамдық шығындарды ескеретін болсақ, 1939 жылғы өрттер Австралия тарихындағы ең ірі апаттардың бірі және әрине, ең ауқымды орман өрттері болды. Тек 1983 жылғы Күл жексенбісі мен 2009 жылғы Қара сенбідегі өрттер ғана одан көп өлімге әкелді. Жалпы өртенген аумақ бойынша, 1974–75 жылдарғы өрттер Австралияның жерінің 15% -ын құрады; ал Қара жұма күні болған өрттен жер, 1851 жылғы Қара бейсенбіде болған өрттен шамамен жер өртенді.