"Ескі Ана Хаббард жырларының тарихы мен аудармалары"

Кіріспе

Дәстүрлі ән

"Олд Матер Хаббард" – ағылшын тіліндегі балалар өлеңі, алғаш рет 1805 жылы кеңейтілген түрі жарияланды, бірақ өлеңнің нақты төркіні даулы. Оның Roud Folk Song Index нөмірі 19334. Балалар арасында үлкен сәттілікке ие болғаннан кейін, ол көптеген практикалық және ойын-сауыққа арналған мақсаттарға бейімделді.

Білім беру

Джон Харристің жарияланымдары балаларға арналған нұсқаулық еңбектерден олардың қиялын оятуға және көңіл көтеруге бағытталған шығармаларға өтуді белгіледі, оның "Ана Хаббард" кітаптар сериясы осы өзгерісте маңызды рөл атқарды. Дегенмен, басқа баспагерлер де ойын-сауық пен білім беруді үйлестіретін стратегиялар жасады. Бір американдық баспагер кітаптың аталымдық бетінің қарсы бетіне, үлкен және кіші әріптер, курсив, лигатуралар мен сандарды қамтитын толық серифтік шрифт жинағын қосты, бұл оқуды жеңілдетуге арналған еді. Бір ағылшын баспагері де сол мақсатты қолдану үшін сурет кітаптарының жоғарғы және төменгі жиектеріне үлкен және кіші әріптер мен сандарды басып шығарды. Кейіннен балаларға арналған әліпби тақталары пайда болды, олардың бір жағында немесе ортасында өлеңнен алынған суреттер бейнеленген (қарсы бетке қараңыз). Шындығында, Ана Хаббард пен оның итінің суреттері түрлі мақсаттарда қолданылды, мысалы, ақша жинауға көмектесетін ақша сандықтарын безендіруден бастап, жадты дамытуға арналған карта ойындарының нұсқаларына дейін.

Аудармалар

1830 жылдардан бастап Еуропада осы өлеңнің бірнеше аудармалары мен бейімделулері пайда болды. Францияда 1832 жылы «Aventures plaisantes de Madame Gaudichon et de son chien» (әдемі әйел Годишон мен оның итінің қызықты оқиғалары) жарық көрді, ол «imitées de l’anglais» (ағылшын тілінен алынған) деп белгіленген, онда итке Зозо деген есім берілген. Шамамен 1830 жылы неміс тілінде «Komische Abentheuer der Frau Hubbard und ihrein Hunde» (Дамы Хаббард пен оның итінің күлкілі оқиғалары) аудармасы шықты, ол Роберт Бранстонның суреттерін бейімдеп, Майнц қаласында басылды. Бірнеше жылдан кейін тағы бір неміс аудармасы жарық көрді, ол да Бранстонның суреттерін пайдаланды: «Geschichte der Madam Rips und ihres Hundes Bello» (Мадам Рипс пен оның иті Беллоның ертегісі). Содан кейін екі голланд аудармасы пайда болды: 1850 жылдары «Kluchtige tafereelen van Grootje Goedsloof met haar aardig hondje Blaf» (Бабушка Гудслиф пен оның сүйкімді иті Блафтың комедиялық көріністері) басылды. Бұл аудармада Бранстонның суреттері өлеңмен сәйкес тақырыптармен толықтырылған, ал оқиға көбірек оймен баяндалған. 1860 жылы «Moeder Hubbard en haar hond» (Ана Хаббард пен оның иті) кітабы жарық көрді. Ол түпнұсқа оқиғаға жақын болғанымен, мазмұны көбірек сөзден тұрады. Ағылшын тілінде тікелей баламасы жоқ кіріспе жолдары оның сөздік стилін көрсетеді. 1976 жылы Х. Я. Сяоның қытайша аудармасы шықты, оған 1873 жылғы Уолтер Крэйннің егжей-тегжейлі суреттері қоса берілді. Габриэлла Руф Роберт Бранстонның суреттерін пайдаланып, өзінің соңғы итальяндық аудармасы «Le divertenti avventure di Nonna Renza e il suo cane» (2014) (Нонна Ренца мен оның итінің қызықты оқиғалары) жасады. Бұл жерде әже Рипс (Нонна Ренца) есімі, олардың шабыттанған өлеңінен кейін Ана Хаббард көйлектерін жасау үшін қолданылған реп матасының құрметіне берілген. Осы өлеңнің орыс тілінде де екі аудармасы бар. Раиса Кудашеваның (1878-1964) нұсқасындағы «Бабушка Забавушка и Собачка Бум» (Қызық әже мен оның кішкентай иті Бум, 1906) аудармасында иттің шаңғымен сырғанауы туралы қосымша мәліметтер келтірілген. Әдетте иттің тапқырлығы баса назарда болғанымен, Самуил Маршақтың 1927 жылғы бейімделуіндегі Пудель тек қана ойыншыл. Бұл нұсқасын Нина Шорина (1943 жылы туған) 1985 жылы қысқаметражды анимациялық фильмге бейімдеді.

From the 1830s there were a number of translations and adaptations of the rhyme in Europe. In France appeared Aventures plaisantes de Madame Gaudichon et de son chien (1832), imitées de l’anglais (imitated from the English), in which the dog had been given the name Zozo. In about 1830 there was a German translation, Komische Abentheuer der Frau Hubbard und ihrein Hunde (The comic adventures of Dame Hubbard and her dog), which adapted the Robert Branston illustrations and was published in Mainz. It was followed some years later by another German translation that also used the Branston illustrations, Geschichte der Madam Rips und ihres Hundes Bello (The tale of Madam Rep and her dog Woof). Later came two Dutch translations: In the 1850s, Kluchtige tafereelen van Grootje Goedsloof met haar aardig hondje Blaf (Comical scenes of Granny Goodleaf with her pretty doggy Woof). In that, the Branston illustrations are provided with rhyming captions and the story is told in a more leisurely manner. It was followed in 1860 by Moeder Hubbard en haar hond. Though that keeps more or less to the original story line, it too is at wordier length. The opening lines, which have no English counterpart, give a fair idea of its discursive style. In 1976 there was a Chinese translation by H. Y. Xiao, which was accompanied by the detailed Walter Crane illustrations of 1873. Gabriella Rouf returned to Robert Branston's designs to accompany her more recent Italian translation Le divertenti avventure di Nonna Renza e il suo cane (2014). In this, Granny Rep (Nonna Renza) is named for the rep material once used to make what were known as Mother Hubbard dresses after the nursery rhyme that was their inspiration. There have also been two Russian translations of the rhyme. Babushka Zabavushka i sobachka Bum (The Jolly Grandma and her Little Dog Boom, 1906), in the version by Raisa Kudasheva (1878 1964), contained the additional detail of the dog's taking a sled ride. But while it is the dog's ingenuity which has usually been emphasised, the Pudel of Samuil Marshak’s 1927 adaptation is almost purely mischievous. This in turn was adapted by Nina Shorina (born 1943) into her short animated film of 1985.

Пантомима

1818 жылы жарық көрген комиксте кейіпкер былай дейді: "Ересек біздің "Ана қаз", "Том бас бармақ", "Ана бауыржан" сияқты балаларша ақымақтықтарды көруге барудың өзі күлкілі емес пе? Немесе уақытымызды пантомима мен арқанмен билеуде өткізудің қандай қажеті бар?" Бұл кейіпкерлердің қандай қойылымда болғаны түсіндірілмеген. Он жыл өткен соң ғана Рождестволық пантомима туралы айтылды, ол Дрюри-Лейндегі Корольдік театрда "Құрсақ ана Хаббард пен оның иті туралы балаларға арналған танымал ертегіге негізделген" деп сипатталды. Содан бері бір қойылымға мүмкіндігінше көп таныс кейіпкерлер енгізіліп, оларға біріктірілген атау берілді. Томас Джон Дибдин мен Чарльз Фарлидің "Ана Хаббард және оның иті" немесе "Арлекин және балалар ертегілері" атты пьесасы 1833 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік театрда қойылды. Ал 1861 жылы Дрюри-Лейнде "Харлекин және Джек салған үй" немесе "Қарт ана Хаббард және оның керемет иті" атты Э. Л. Бланшардың пьесасы сахналанды. Қойылым Хаббард ананың үйінен басталып, оған бұрынғы қарсыластары – мысығы бар Дам Трот және Лидің Дам Виггинсі қосылды. Кейіпкерлерді бірімен-бірі байланыстыру дәстүрі сақталды: мысалы, Дэвид Вудтың 1975 жылғы сценарийінде Хаббард ана екі ғасыр бұрынғыдай, аяқ киімде тұрған қарт әйелмен қайта кездеседі. Жақында Пол Рикс "Ана Хаббард – Батыстың жабайы пантомималық оқиғасы" (1993) атты туындысымен жанрға жаңа леп әкелді.

Комикстік пародиялар

1837 жылы Оксфорд университетінің Корпус-Кристи колледжінің студенті Джон Ханна «Ескі ана Хабборд» өлеңіне пародистикалық текстологиялық сын-тексеру жариялады. Бұл сын-тексеру, шамамен 3211 жылы Жаңа Зеландиялық ғалым жазғандай, өлеңді 19 ғасырда өмір сүрген, көбінесе ұмытылған өркениетпен байланыстыруға тырысады. Тағы бір аса танымал пародия – 1870-1880 жылдар аралығында газеттерде анонимді түрде жарияланған, өлеңнің бірінші шумағын мәтін ретінде пайдаланған «кейбір ділдердің уағыздарын қалай құрастыратынын көрсететін» уағыз. Бұл туынды Ұлыбританиядан бастап «үлгілі уағыз», «қазіргі уағыз» немесе «ескі заманғы уағыз» сияқты атаулармен АҚШ және Жаңа Зеландияға дейін тарады. Ұлыбританияда ол Десарт графының «Табиғат балалары» (1878) романының бір бөліміне енгізілді. АҚШ-та бұл туындының жалған екендігі дәлелделіп, «Ескі ана Хабборд кім болды?» деген атпен памфлет ретінде жарық көрді (1882/5). Кейінгі пародиялар көбінесе өлеңнің бірінші шумағындағы шкафтың бос болуына назар аударды. Доктор Светтің тамыр сырасының жарнамалық карточкасында ана Хаббордтың шөлін қандыра алмауына себеп «балалар бұрыннан келген» екені айтылады. Тағы бір карточкада оның алдында ит болғаны туралы қыстырма айтылған. 1904 жылғы газетте жарияланған «Ана Хаббордтың жаңалықтары» атты мультфильмде ол кедей итке сүйек алу үшін қасапшыға қоңырау шалады. 1910 жылғы тағы екі жыныстық мазмұнды карточка жалаңаштық тақырыбын қозғайды. Біреуінде ана Хабборд «кедей қызына көйлек алуға» барады, бірақ «шкаф бос, қызы да бос, менің ойымша». Пародиялар музыка саласында да жалғасты. Австралиялық дін қызметкері Альфред Уилердің 1920 жылдары алғаш рет орындалған комикалық квартеті болды. Бұл өлеңнің бірінші шумағының өңделген нұсқасынан тұрады, онда басты эффекттер «Bow wow» сөзінің түрленулері болып табылады. Осыдан кейін Виктор Хели Хатчинсонның «Хендел стиліндегі Ескі ана Хабборд» (1932) шығармасы жарық көрді, онда өлеңнің бірінші шумағы оратория стилінде бейнеленеді.

In 1837, John Hannah, then an undergraduate at Corpus Christi College, Oxford, published a spoof textual criticism of "Old Mother Hubbord", supposedly written in A. D. 3211 by a New Zealand academic who tries to relate the poem to the nearly forgotten 19th century civilisation which produced it. Another very popular parody was the sermon "illustrating the method upon which some parsons construct their discourses", with the rhyme's first stanza as text, that appeared anonymously in newspapers between the 1870s and 1880s. Beginning from Britain, the item spread under such titles as "A Model Sermon", "Modern Sermon" or "A sermon of the olden times", as far as the United States and New Zealand. In Britain it was incorporated into a chapter of the Earl of Desart's novel, Children of Nature (1878). In the United States it was provided with a refutation and appeared as a pamphlet under the title Who was Old Mother Hubbard? (1882/5). Later parodies centred largely on the bareness of the cupboard in the first stanza. A postcard advertisement for Dr. Swett's Root Beer concludes that Mother Hubbard was unable to quench her thirst because “The kiddies had been there first”. Another postcard implied that it was the dog had been there before. In a newspaper cartoon of "Mother Hubbard up to date" from 1904, she phones the butcher to get the poor dog a bone. Two more sexually suggestive postcards from 1910 play with the concept of bareness. In one, Mother Hubbard has gone

Alternatively she went "to get her poor daughter a dress", but "the cupboard was bare, and so was her daughter, I guess." Parodies have continued into the musical sphere too. There was a comic quartet by the Australian clergyman Alfred Wheeler, first performed during the 1920s. This consisted of a reworking of the rhyme's opening stanza in which the principal effects are variations on "Bow wow". It was shortly followed by Victor Hely Hutchinson's "Old Mother Hubbard set in the manner of Handel" (1932), where the rhyme's opening stanza is treated in the style of an oratorio.

Саяси мақсатта пайдалану

Елизавета дәуірінде Эдмунд Спенсердің 1591 жылы жарық көрген «Ана Хаббердтің ертегісі» болған, бірақ ол балалар өлеңінен мүлдем өзгеше еді, ол маймыл мен түлкі туралы сатирикалық аң ертегісі болатын. 1604 жылы Томас Миддлтонның «Әке Хаббердтің ертегілері» жарық көрді, онда «Шаян мен құмырсқа» атты саяси аңыз бар еді. Сондай-ақ, Мартиннің өлеңінің бастапқыда кейбіреулер саяси мағынасы бар деп жаңылысқандары да айтылады, бірақ мұны растайтын сенімді дерек жоқ. Дегенмен, ол көп ұзамай түрлі саяси контексттерде қолданыла бастады. Бір парламенттік пікірталас барысында Джордж Кэннинг британдық конституцияның тірілу қабілетін, сол кезде қауіп төнді деп жарияланған, Ана Хаббердтің итіне табут сатып алғанда оның тез жаңаруымен теңеді. Кейіннен оның бос шкафы бірнеше саяси карикатураларға енгізілді, олар көбінесе қаржылық дефицит туралы болды. Олардың ішінде «Ана Хаббардтың қазіргі жағдайы» деп аталатын американдық «The Wasp» (1881), «Judge» (1897) және «Spokesman Review» басылымдарындағы мақалалары бар. Сондай-ақ 1905 жылы «Шкаф әлі де бос» деген тақырыпта британдық плакат жарық көрді.