Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы қосымша сайлаулар
By elections in New Zealand
Жаңа Зеландиядағы қосымша сайлаулар Өкілдер палатасындағы бос орындарды толтыру үшін өткізіледі. Отырған сайлау округінің депутатының қайтыс болуы, отставкаға кетуі немесе партиядан шығарылуы қосымша сайлауға себеп болуы мүмкін. (Аталған тізімдегі депутаттардың сайлау округі болмайды, сондықтан олардың орны бос қалған жағдайда, партия тізіміндегі келесі адам сол орынды иеленеді.) Тарихи тұрғыдан алғанда, қосымша сайлаулар көбінесе жалпы сайлаудың күшін жойылғандығынан туындаған.
By elections in New Zealand occur to fill vacant seats in the House of Representatives. The death, resignation, or expulsion of a sitting electorate MP can cause a by election. (Note that list MPs do not have geographic districts for the purpose of provoking by elections – if a list MP's seat becomes vacant, the next person on his or her party's list fills the position.) Historically, by elections were often caused by general elections being declared void.
Өмірбаян
1993 жылғы Сайлау туралы заңға сәйкес, сайлау округі бос қалғаннан кейін алты ай ішінде жалпы сайлау өтетін болса, қосымша сайлау өткізу қажет емес, бірақ бұл үшін кем дегенде 75% депутаттың қолдауымен бекіту талап етіледі. 1996 жылы Майкл Лоустың отставкасынан кейін қосымша сайлаудан аулақ болу үшін жалпы сайлау күні 12 қазанға сәл ықшамдатылды. 1943 және 1969 жылдары Параир Карака Пайкеа мен Ральф Хананның сайлау жылында қайтыс болуынан кейін, тиісінше 1943 жылғы және 1969 жылғы қосымша сайлауды кейінге қалдыру туралы арнайы заңдар қабылданып, қосымша сайлаулар болдырылмады. Соңғы жылдары қосымша сайлаулар жиі өткізілмейді – 2002–2005 жылдарғы парламенттік кезеңде бір ғана, ал 1999–2002 және 2005–2008 жылдарғы кезеңдерде мүлдем өткізілген жоқ. Бұл себебі, мерзімнің ортасында зейнеткерлікке шыққан көптеген депутаттар (мысалы, Еңбек партиясынан Джим Саттон мен Майкл Каллен) тізімдік депутаттар болғандықтан, оларды партия тізіміндегі келесі адам ауыстырады (егер ол адам сайлау округінен депутат болмаса немесе келіспесе). Кейбір депутаттар парламентке тізімде өзінен жоғары тұрған екі немесе одан да көп адам бас тартқаннан кейін кірді, кейде партиясының қысымынан кейін: 2008 жылы Дейл Джонс («Жаңа Зеландия бірінші») және Рассел Норман («Жасылдар»); ал 2011 жылы Луиза Уолл («Еңбек») тізімде өзінен жоғары тұрған бес адам бас тартқаннан кейін. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, олар әлдеқайда жиі өткізілді – мысалы, 1856–1860 жылдарғы 2-ші парламентте 33 қосымша сайлау және төрт толықтыру сайлауы өтті, Өкілдер палатасының бастапқыда бар болғаны 37 орынға ие болғанына қарамастан (парламенттік кезең ішінде 41 орынға дейін артты). Бұрын қайтыс болған депутаттың орнына оның туысы, әйелі немесе баласы ауыстырылатын еді. Бұл Элизабет МакКомбстың (оның орнын ұлы Терри МакКомбс басқан), Мэри Григгтің және Ириака Ратананың (олардың барлығы күйеулерінің орындарын иеленді) бірінші әйел депутаттар болып сайлануына әкелді. Алайда, бұл практика жетпісінші жылдардың ортасынан бастап тоқтатылды, Джон Кирктің қайтыс болған әкесінің орнына сайлануы қосымша сайлау кезінде соңғы рет болды. Мэри Григг қарсылықсыз сайланды, ал Вуд 1942 жылғы Орта Кентерберидегі қосымша сайлаудың сайлау күні жарияланбастан газетке жарияланған ерекше жағдай екенін, ал сенімді көздерден төрт түрлі күнді алуға болатынын атап өтеді: Ресми жылнама, Парламенттік тізілім, Палата журналы және J Бостон. Он екі премьер-министр алғаш рет парламентке қосымша сайлау арқылы келді: Джулиус Фогель, Гарри Аткинсон, Роберт Стоут, Джон Балланс, Уильям Холл Джонс, Уильям Масси, Питер Фрейзер, Кит Холиоак, Уолтер Нэш, Билл Роулинг, Дэвид Ланге және Джеффри Палмер. Алты премьер-министр (Уильям Фокс, Генри Сеуэлл, Эдвард Стаффорд, Джордж Грей, Джозеф Уорд және Жасинда Ардерн) өздерінің парламенттік мансабында қосымша сайлауда жеңіске жетті, ал Еңбек партиясының лидерлері Гарри Холланд пен Дэвид Ширер де алғаш рет қосымша сайлау арқылы сайланды. Кейбір шағын партиялардың негізін қалаушылар өздерінің партияларын ірі партиядан және өздерінің орындарынан бас тартып, кейін жаңа партия үшін таласып құрды. Бұл партияның негізін қалаушылар Матиу Рата мен Тариана Турия. Екеуі де Еңбек партиясынан кетіп, маори партиясын құрды. 1980 жылы Рата өзінің жаңа құрылған Мана Мотухеке партиясы үшін Солтүстік Маори сайлау округін қайтарып алуға тырысып сәтсіз аяқтады, бірақ 2004 жылы Турия Маори партиясы үшін Те Тай Хауаруды табысты қайтарып алды. Сонымен қатар, Уинстон Петерс 1993 жылы Ұлттық партиядан және оның парламенттік орындығынан бас тартып, тәуелсіз ретінде орынды қайтарып алып, «Жаңа Зеландия бірінші» партиясын құрды. Мұндай жағдайларда қосымша сайлау депутаттың бұрынғы партиясын қабылдамауының заңдылығын көрсетеді. Сонымен қатар, олар жаңа партияға маңызды жарнама мен мандат береді. Екі партиялық кезеңде үкіметтегі партияның отставкасынан туындаған қосымша сайлаулар кейде партияның жақтастары үшін, егер олар өз партиясының саясатын мақұлдамаса, үкіметке қауіп төндірмей, дауыс беруден бас тартуға немесе үкіметке қарсы дауыс беруге мүмкіндік берді. Брюс Бетхэм 1978 жылғы Рангитикеи қосымша сайлауында, ал Гари Кнап 1980 жылғы Шығыс жағалаудағы Бейс қосымша сайлауында әлеуметтік несие үшін парламентке кірді. 1994 жылғы Сельвин қосымша сайлауында Ұлттық партия орынды сақтап қалды, бірақ Альянс үміткері екінші орын алды, мүмкін, Альянс үміткеріне наразылық білдірген Еңбек партиясының сайлаушыларының дауыстарымен. 1926 жылғы Эдендегі қосымша сайлауда Еңбек партиясы жеңіп, Реформа партиясының үміткерлерін таңдау бойынша даудан кейін ресми оппозицияға айналды.
Under the Electoral Act 1993, a by election need not take place if a general election will occur within six months of an electorate seat becoming vacant, although confirmation by a resolution supported by at least 75% of MPs is required. In 1996 the general election date was brought forward slightly, to 12 October, to avoid a by election after the resignation of Michael Laws. Twice, in 1943 and 1969, by elections were avoided after the deaths in election years of Paraire Karaka Paikea and Ralph Hanan by passing special acts, the By election Postponement Act 1943 and the By election Postponement Act 1969. In recent years by elections have not occurred particularly frequently – only one in the 2002–2005 parliamentary term, and none in the 1999–2002 or 2005–2008 terms. This is because most MPs who retire mid term (e. g. Labour MPs Jim Sutton and Michael Cullen) were List MPs, so are simply replaced by the next member below them on their party list (unless that person is already an electorate MP, or does not agree). Some MPs have entered Parliament when two or more people above them on the list have declined, sometimes after pressure from their party: in 2008 Dail Jones (New Zealand First) and Russel Norman (Green); and in 2011 Louisa Wall (Labour) after five above her on the list declined. Historically, however, they have taken place considerably more frequently – the 2nd Parliament of 1856–1860, for example, saw 33 by elections and four supplementary elections, despite the House of Representatives originally having just 37 seats (increasing to 41 seats during the parliamentary term). In the past it was not uncommon for an MP who died in office to be replaced with an immediate family member such as a brother, wife (see widow's succession), or son. This resulted in the election of the first woman MP Elizabeth McCombs (who was in turn succeeded by her son Terry McCombs), the first woman National MP Mary Grigg, and the first woman Māori MP Iriaka Rātana; all of whom took over their husband's seat. This practice has however fallen out of favour since the mid seventies with the election of John Kirk to his late father's seat being the last occasion this happened at a by election. Mary Grigg was elected unopposed, and Wood notes that the 1942 Mid Canterbury by election is an extreme case where the election was gazetted without date of election, and four different dates are available from reputable sources: Official Year book, Parliamentary Record, Journals of the House and J Boston. Twelve Prime Ministers first came to parliament via by elections: Julius Vogel, Harry Atkinson, Robert Stout, John Ballance, William Hall Jones, William Massey, Peter Fraser, Keith Holyoake, Walter Nash, Bill Rowling, David Lange and Geoffrey Palmer. Six Prime Ministers (William Fox, Henry Sewell, Edward Stafford, George Grey, Joseph Ward and Jacinda Ardern) have won by elections later in their parliamentary careers, while Labour leaders Harry Holland and David Shearer were also first elected via a by election. Some minor party founders have also launched their parties by resigning from a major party and their seat, then contesting it for their new party. Party founders who have done this include Matiu Rata and Tariana Turia. Both resigned from Labour to form Māori parties. In 1980 Rata was unsuccessful in retaking his Northern Maori electorate for his newly formed Mana Motuhake party, but in 2004 Turia successfully reclaimed Te Tai Hauauru for the Māori Party. In addition, Winston Peters resigned from National and his parliamentary seat in 1993, retaking the seat as an independent and going on to form the New Zealand First party. In these circumstances, by elections are seen as a legitimisation of the MP's rejection of his or her old party. In addition, they provide vital publicity and something of a mandate for the new party. By elections for the party in government in the two party era due to a resignation were sometimes an opportunity for party supporters to abstain or to vote against the government if they disapprove of their party's policies, without endangering the government. Bruce Beetham entered parliament for Social Credit at the 1978 Rangitikei by election, as did Gary Knapp in the 1980 East Coast Bays by election. In the 1994 Selwyn by election National retained the seat, but the Alliance candidate came second, perhaps held by votes from disaffected Labour voters for the Alliance candidate. The 1926 Eden by election was won by Labour who became the official opposition, helped by a split over the Reform candidate selection.