Манго жемісі: тарихы, түрлері және таралуы

Кіріспе

Жемістер түрлері жемісі

Манго – тропикалық Mangifera indica ағашынан өсетін, жеуге жарамды қауекті жеміс. Оның тегі Солтүстік-Батыс Мьянма, Бангладеш және Солтүстік-Шығыс Үндістан аймағынан бастау алады. Әлем бойынша мангоның жүздеген сорттары бар. Манго жемісі сортына қарай көлемі, пішіні, тәттілігі, қабығының және ішкі қабаттарының түсі (ақсарғы сары, алтын, жасыл немесе қызғылт сары) әртүрлі болады. Манго Үндістан, Пәкістан және Филиппин елдерінің ұлттық жемісі, ал манго ағашы Бангладештің ұлттық ағашы болып саналады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі манго сөзінің (көпшесі "манголар" немесе "манголар") пайда болуы 16 ғасырда португал тіліндегі manga сөзінен, малай тіліндегі mangga сөзінен, ал түпкілікті түрде тамил тіліндегі man ("манго ағашы") + kay ("піспеген жеміс/көкөніс") сөздерінен туындаған. Оның ғылыми атауы – Mangifera indica, бұл Үндістанда манго жемісін өсіретін өсімдікке сілтеме жасайды. Тераң топырақта түбір тереңге, ал мол, кең жайылған қоректік түбірлер мен тереңге енетін бекіткіш түбірлер топыраққа терең бойлап сіңеді. Жемістің гүлденуінен пісіп жетілуіне төрт-бес ай уақыт кетеді. Манго ағаштары тұқымнан оңай өседі, егер тұқым піскен жемістен алынса, өнімділік жоғары болады. Мангоның бастапқы отаны екі генетикалық ерекшеленетін топқа бөлінді: субтропикалық үнді тобы және тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азия тобы. Үндістандық топта бір ұрықты жемістер кездеседі, ал Оңтүстік-Шығыс Азиялық топта көп ұрықты жемістер тән. Бұрын мангоның Оңтүстік Азияда бір рет қолға үйретіліп, содан кейін Оңтүстік-Шығыс Азияға тарағаны туралы пікір болған, бірақ 2019 жылғы зерттеу Үндістанда әртүрліліктің орталығын көрсетпеді. Оның орнына, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мангоның генетикалық әртүрлілігі үнді сорттарынан жоғары екені анықталды, бұл мангоның Оңтүстік-Шығыс Азияда алғаш қолға үйретіліп, содан кейін Оңтүстік Азияға әкелінгенін көрсетеді. Дегенмен, авторлар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мангоның әртүрлілігінің себебі басқа да факторлар болуы мүмкін екенін (мысалы, Малайзия экожөйесіне тән басқа Mangifera түрлерімен гибридтесу) ескертті. Бірақ зерттеуде анықталған екі генетикалық топтың болуы мангоның қолға үйретілуі бұрынғыдай қарапайым емес екенін және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Азияда бірнеше қолға үйретілу оқиғалары болғанын көрсетеді. Қазіргі әлемдік нарықта "Томми Аткинс" сорты басым, ол 1940 жылы Флориданың оңтүстігінде алғашқы жемісін берген және бастапқыда Флорида ғалымдары тарапынан коммерциялық мақсатта қабылданбаған "Хаден" сортының көшеті. Әлемдік өсірушілер мен импорттаушылар осы сортты жоғары өнімділігі, ауруға төзімділігі, сақталу мерзімі, тасымалдауға қолайлылығы, мөлшері және тартымды түсі үшін жақсы көреді. "Томми Аткинс" сорты коммерциялық тұрғыдан сәтті болғанымен, басқа сорттар, мысалы, Альфонсо, жеу үшін жақсырақ болуы мүмкін. Ол отарлық дәуірде әлемнің басқа аймақтарына таралды. Португалия империясы мангоны Гоадағы отарларынан Шығыс және Батыс Африкаға таратты. Батыс Африкадан олар оны 16-17 ғасырларда Бразилияға әкелді. Бразилиядан 18 ғасырдың ортасына дейін Кариб теңізі мен Мексиканың шығысына тарады. Испания империясы сонымен қатар 16 ғасырдан бері Манила галеондары арқылы Филиппиннен тікелей Мексиканың батысына мангоны әкелді. Флоридаға манго 1833 жылы енгізілді.

The English word mango (plural "mangoes" or "mangos") originated in the 16th century from the Portuguese word manga, from the Malay mangga, and ultimately from the Tamil man ("mango tree") + kay ("unripe fruit/vegetable"). The scientific name, Mangifera indica, refers to a plant bearing mangoes in India. In deep soil, the taproot descends to a depth of , with profuse, wide spreading feeder roots and anchor roots penetrating deeply into the soil. The fruit takes four to five months from flowering to ripening. Mango trees grow readily from seeds, with germination success highest when seeds are obtained from mature fruits. From their center of origin, mangoes diverged into two genetically distinct populations: the subtropical Indian group and the tropical Southeast Asian group. The Indian group is characterized by having monoembryonic fruits, while polyembryonic fruits characterize the Southeast Asian group. It was previously believed that mangoes originated from a single domestication event in South Asia before being spread to Southeast Asia, but a 2019 study found no evidence of a center of diversity in India. Instead, it identified a higher unique genetic diversity in Southeast Asian cultivars than in Indian cultivars, indicating that mangoes may have originally been domesticated first in Southeast Asia before being introduced to South Asia. However, the authors also cautioned that the diversity in Southeast Asian mangoes might be the result of other reasons (like interspecific hybridization with other Mangifera species native to the Malesian ecoregion). Nevertheless, the existence of two distinct genetic populations also identified by the study indicates that the domestication of the mango is more complex than previously assumed and would at least indicate multiple domestication events in Southeast Asia and South Asia. The current world market is dominated by the cultivar 'Tommy Atkins', a seedling of 'Haden' that first fruited in 1940 in southern Florida and was initially rejected commercially by Florida researchers. Growers and importers worldwide have embraced the cultivar for its excellent productivity and disease resistance, shelf life, transportability, size, and appealing color. Although the Tommy Atkins cultivar is commercially successful, other cultivars may be preferred by consumers for eating pleasure, such as Alphonso. It was spread further into other areas around the world during the Colonial Era. The Portuguese Empire spread the mango from their colony in Goa to East and West Africa. From West Africa, they introduced it to Brazil from the 16th to the 17th centuries. From Brazil, it spread northwards to the Caribbean and eastern Mexico by the mid to late 18th century. The Spanish Empire also introduced mangoes directly from the Philippines to western Mexico via the Manila galleons from at least the 16th century. Mangoes were only introduced to Florida by 1833.

Өсіру

Қазіргі кезде манго тропиктік және субтропиктік, мұзға төзімсіз климаттардың көп бөлігінде өсіріледі. Ол Оңтүстік Азияда, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Шығыс және Батыс Африкада, тропикалық және субтропикалық Америкада және Кариб бассейнінде кеңінен тараған. Манго Испанияның Андалусия аймағында (әсіресе Малага провинциясында) да өсіріледі, себебі оның жағалау бойындағы субтропикалық климаты Еуропа құрлығында тропикалық өсімдіктер мен жеміс ағаштарының өсуіне мүмкіндік беретін сирек орындардың бірі. Канар аралдары да Испаниядағы осы жемістің маңызды өндірушісі болып табылады. Солтүстік Америка (Оңтүстік Флорида және Калифорнияның Коачелла аңғары), Гавайи және Австралия да манго өсіруші елдердің қатарында. Көптеген коммерциялық сорттар Кубадан шыққан Гомера 1 мангосының қысқа төзімді тамыр жүйесіне қаушап отырғызылады. Оның тамыр жүйесі Жерорта теңізі жағалауының климатына жақсы бейімделген. Мангоның 1000-нан астам сорты бар, олардың көпшілігі қаушап отырғызылған көшеттер арқылы оңай өсіріледі – "терпентин мангосынан" (терпентиннің күшті дәмімен аталған) бастап Bullock's Heart-қа дейін. Шағын немесе жартылай шағын сорттары әсемдік үшін өсіріледі және контейнерлерде өсіруге жарамды. Манго түрлі ауруларға шалдығуы мүмкін. Манго* өндірісі – 2022 жыл, Ел (миллион тонна) 26.3 4.1 3.8 2.8 2.5 2.1 Әлем 59.2* (манго мен гуава қосылған). Дереккөз: БҰҰ-ның FAOSTAT.

Манго өсірудегі маңызды жаңалық – манго гүлдеуін қозғау үшін калий нитраты мен этрелді қолдану болды. Бұл жаңалықты филиппиндық егінші Рамон Барба 1974 жылы ашты және ол Филиппинде манго гүлдеуін түтінмен қозғаудың дәстүрлі әдісінен дамыды. Бұл манго шаруашылықтарына жыл бойы тұрақты гүлдеу мен жеміс беруге мүмкіндік берді. Бұрын манго маусымдық болды, өйткені ол әдетте 16-18 ай сайын ғана гүлдейтін. Қазір бұл әдіс манго өндіретін көптеген елдерде қолданылады.

Өндіріс

2022 жылы мангоның әлемдік өндірісі (есепте мангостейндер мен гуавалар да бар) 59 миллион тоннаны құрады, оның 44% Үндістанға тиесілі (кестеде көрсетілген). Піспеген, тұздалған немесе пісірілген манго қабығын жеуге болады, бірақ сезімтал адамдарда ерін, қызыл иек немесе тілде дерматит тудыруы мүмкін. Манго көптеген ұлттық тағамдарда қолданылады. Қышқыл, піспеген мангодан шүберек (яғни манго шүберегі), тұздықтар, даалдар және басқа да гарнирлер дайындалады. Ал жазғы сусын – «аам панна» мангодан жасалады. Манго қоспасын желе тәрізді етіп немесе қызыл бұршақпен пісіріп, жасыл бұрышпен бірге күрішпен беріледі. Манго лассисі бүкіл Оңтүстік Азияда піскен манго немесе манго қоспасын айран мен қантпен араластырып дайындалады. Піскен мангодан карри де жасалады. Амрас – мангодан қант немесе сүт қосылған, қалың шырын, оны шапати немесе пуримен бірге ішеді. Піскен мангоның қоспасынан «мангада» деп аталатын тәтті жасауға болады. Андхра авакая – шикі, піспеген, жұмсақ және қышқыл мангодан жасалған тұздық, оған чили ұнтағы, шәрша тұқымы, қыша ұнтағы, тұз және жер жаңғағы майы қосылады. Мангодан даль және чунда (тәтті және дәмді, майдаланған манго) дайындалады. Мангодан мурабба (жеміс консервісі), мурамба (тәтті, майдаланған мангодан жасалған тәтті), амчур (құрғатылған және ұнтақталған піспеген манго) және тұздықтар, оның ішінде қыша майынан жасалған тұздық пен спирт жасауға болады. Піскен мангоны жұқа қабаттарға бөліп, кептіріп, бүктеп, содан кейін кесіп алады. Бұл жемісті мюсли және сұлы кеспесі сияқты дәнді дақылдарға да қосады. Мангодан шырын, сусын, балмұздақ, жеміс-жидек таяқшалары, распадос, агвас-фреска, пирог, тәтті чили соусын жасауға болады немесе тәтті және дәмді чили пастасымен араластырады. Орталық Америкада мангоны тұз, сірке, қара бұрыш, ыстық соуспен араластырып, жасыл күйінде жейді немесе түрліше пісіреді. Мангоның кесілген бөліктерін пюреге айналдырып, балмұздақтың үстіне қоюға болады немесе сүт пен мұзбен араластырып, сүт коктейлі дайындайды. Татты, жабысқақ күрішке кокос қосып, содан кейін кесілген мангомен манго жабысқақ күріш ретінде ұсынады. Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарында мангоны балық соусы мен күріш сірке суымен тұздайды. Жасыл мангодан балық соусы мен кептірілген креветка қосып манго салатын дайындауға болады. Конденсацияланған сүтті мангомен араластырып, балмұздақтың үстіне қоюға болады. Жасыл мангоны кесіп, салат сияқты жеуге болады. Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде оны балық соусы, сірке, соя соусы немесе тұз (жай немесе дәмді) қосып жейді, бұл ағылшын тілінде «манго салаты» деп аталады. Филиппинде жасыл мангоны багонг (тұз балық немесе креветка пастасы), тұз, соя соусы, сірке немесе чилимен бірге жейді. Филиппинде піскен мангоның кесілген бөліктерін пайдаланатын манго құймасы мен манго торттары дайындалады. Сондай-ақ, құрғатылған, піскен мангоның жолақтарын (кейде тұқымсыз тамариндпен біріктіріп, «мангоринд» жасалады) жейді. Мангодан шырын, манго нектарын жасауға болады, сондай-ақ манго балмұздағы мен сорбеттің негізгі құрамы ретінде қолданылады.

In 2022, world production of mangoes (report includes mangosteens and guavas) was 59 million tonnes, led by India with 44% of the total (table). The skin of unripe, pickled, or cooked mango can be eaten, but it has the potential to cause contact dermatitis of the lips, gingiva, or tongue in susceptible people. Mangoes are used in many cuisines. Sour, unripe mangoes are used in chutneys (i. e., mango chutney), pickles, daals and other side dishes in Indian cuisine. A summer drink called aam panna is made with mangoes. Mango pulp made into jelly or cooked with red gram dhal and green chilies may be served with cooked rice. Mango lassi is consumed throughout South Asia, prepared by mixing ripe mangoes or mango pulp with buttermilk and sugar. Ripe mangoes are also used to make curries. Aamras is a thick juice made of mangoes with sugar or milk and is consumed with chapatis or pooris. The pulp from ripe mangoes is also used to make jam called mangada. Andhra aavakaaya is a pickle made from raw, unripe, pulpy, and sour mango mixed with chili powder, fenugreek seeds, mustard powder, salt, and groundnut oil. Mango is also used to make dahl and chunda (a sweet and spicy, grated mango delicacy). Mangoes are used to make murabba (fruit preserves), muramba (a sweet, grated mango delicacy), amchur (dried and powdered unripe mango), and pickles, including a spicy mustard oil pickle and alcohol. Ripe mangoes are cut into thin layers, desiccated, folded and then cut. The fruit is also added to cereal products such as muesli and oat granola. Mango is used to make juices, smoothies, ice cream, fruit bars, raspados, aguas frescas, pies, and sweet chili sauce, or mixed with chamoy, a sweet and spicy chili paste. In Central America, mango is either eaten green, mixed with salt, vinegar, black pepper, and hot sauce, or ripe in various forms. Pieces of mango can be mashed and used as a topping on ice cream or blended with milk and ice as milkshakes. Sweet glutinous rice is flavored with coconut, then served with sliced mango as mango sticky rice. In other parts of Southeast Asia, mangoes are pickled with fish sauce and rice vinegar. Green mangoes can be used in mango salad with fish sauce and dried shrimp. Mango with condensed milk may be used as a topping for shaved ice. Raw green mangoes can be sliced and eaten like a salad. In most parts of Southeast Asia, they are commonly eaten with fish sauce, vinegar, soy sauce, or with a dash of salt (plain or spicy)a combination usually known as "mango salad" in English. In the Philippines, green mangoes are also commonly eaten with bagoong (salty fish or shrimp paste), salt, soy sauce, vinegar or chilis. Mango float and mango cake, which use slices of ripe mangoes, are eaten in the Philippines. Dried strips of sweet, ripe mango (sometimes combined with seedless tamarind to form mangorind) are also consumed. Mangoes may be used to make juices, mango nectar, and as a flavoring and major ingredient in mango ice cream and sorbetes.

Фитохимия

Мангоның қабығы мен өзінде көптеген фитохимиялық заттар бар, мысалы тритерпен люпеол. Зерттеліп жатқан манго қабығының пигменттеріне каротиноидтар жатады, олардың ішінде А провитамині болып табылатын бета-каротин, лютеин және альфа-каротин, сондай-ақ кверцетин, кемпферол, галл қышқылы, кофе қышқылы, катехиндер және таниндер сияқты полифенолдар кіреді. Мангоның құрамында мангиферин деп аталатын ерекше ксантоноид бар. Фитохимиялық және қоректік заттардың мөлшері мангоның әртүрлі сорттарында өзгеше болуы мүмкін. Мангоның өзінен 25-ке дейін әртүрлі каротиноидтар бөліп алынған, олардың ең көп мөлшерде кездесетіні – бета-каротин, ол көптеген манго сорттарының сары-қызыл түсіне жауап береді. Манго жапырақтарында да полифенолдардың маңызды мөлшері бар, оның ішінде ксантоноидтар, мангиферин және галл қышқылы қамтылған.

Дәмдеуіш

Манго жемістерінің дәмін негізінен терпен, фуранон, лактон және эфир кластарына жататын бірнеше ұшқыш органикалық химиялық заттар анықтайды. Мангоның әртүрлі сорттары немесе түрлері әртүрлі ұшқыш химиялық заттардан немесе бірдей ұшқыш химиялық заттардың әртүрлі мөлшерінде үйлесімдерінен тұратын дәмдерге ие болуы мүмкін. Жалпы алғанда, Жаңа әлем манголары δ 3 кареннің басымдығымен сипатталады, ол монотерпенді дәмдеуіш зат; ал (Z) оцимен және мирцен сияқты басқа монотерпендердің жоғары концентрациясы, сондай-ақ лактондар мен фуранондардың болуы – Ескі әлем манголарының ерекшелігі. Үндістанда "Альфонсо" ең танымал сорттардың бірі. "Альфонсо" мангосында лактондар мен фуранондар пісіп жетілу кезінде синтезделеді, ал терпендер мен басқа дәмдеуіштер дами келе жатқан (жетілмеген) және пісіп жетіліп жатқан жемістерде де кездеседі. Маңға жемістерінің пісіп жетілуімен байланысты гормон, этилен, сыртқы қолдану кезінде де манго жемістерінің дәм құрамында өзгерістер тудырады. Манго дәмінің химиялық құрамы туралы мол мәліметтер болғанымен, осы химиялық заттардың биосинтезі жан-жақты зерттелмеген; бүгінгі күнге дейін дәмдік биосинтез жолдарының ферменттерін кодтайтын тек бірнеше гендер ғана сипатталған.

Уыттылық

Манго жапырақтарының, сабақтарының, шырынының және қабығының майларымен тікелей жанасу нәзік адамдарда дерматит пен анафилаксияны тудыруы мүмкін. Бұрын урушиолға (улы өсімдіктерде, мысалы, уылғы, уылғал және уылғалда кездесетін аллерген) байланысты дерматит дамытқан адамдар мангомен тікелей жанасудан туындайтын дерматитке көбірек бейім. Дерматит немесе аллергиялық реакцияларға себеп болуы мүмкін басқа манго құрамындағы заттардың бірі – мангиферин. Сезіктенген адамдар тіпті қабығынан тазартылған манго жеуге немесе манго шырынын ішуге де қауіпсіздікке кепілдік бере алмайды.

Тамақ

Шикі мангоның 84% су, 15% көмірсулар, 1% ақуыз және көрінетіндей май жоқ (кесте). 100 г (3.5 унция) шикі мангоның энергетикалық құндылығы 250 кДж (60 калория). Таза мангода витамин С және фолий қышқылы ғана күндізгі қажетті мөлшердің 44% және 11% мөлшерінде бар (кесте).

Мәдениет

Манго – Үндістанның ұлттық жемісі. Ол сондай-ақ Бангладештің ұлттық ағашы. Үндістанда манго жинау және сату наурыз–мамыр айларында жүзеге асады, және бұл туралы ақпарат агенттіктері жыл сайын хабарлайды. Мангоның Оңтүстік Азия мәдениетінде тарихи маңызы бар. Маури әміршісі Ашока өз жарлықтарында императорлық жолдардың бойында жеміс ағаштары мен көлеңке беретін ағаштар отырғызу туралы былай деп жазады: «Мен жолдарға банян ағаштарын отырғыздым, (соның арқасында) олар мал мен адамдарға көлеңке беруі үшін, (және) манго бақшалары отырғызылды». Орта ғасырлық Үндістанда парсы-үнді ақыны Әмір Хусров мангоны «Нагза Тарин Мева Хиндустан» – «Хиндустанның ең әдемі жемісі» деп атаған. Дели сұлтаны Алауддин Хиджлидің сарайында манго жеуді ұнататын. Моғол империясы бұл жемісті өте жақсы көретін: Бабур өзінің «Бабарнаме» еңбегінде мангоны мақтаған. Шер Шах Сури моғол әміршісі Хумаюнды жеңгеннен кейін «Чоунса» сортын жасауды бастады. Моғолдардың бағбандалыққа көрсеткен қамқорлығы мыңдаған манго сорттарының өсірілуіне әкелді, соның ішінде Иран мен Орталық Азияға алғаш экспортталған атақты Тотапури сорты да бар. Әмір Ақбар (1556–1605) Бихардың Дарбханга қаласының жанында 100 000 ағаштан тұратын манго бағын отырғызған, ал Джахангир мен Шах Джахан Лахор мен Делиде манго бақтарын отырғызуға және мангодан жасалған тәттілер дайындауға бұйрық берді. Джайнизмнің құдайы Амбика дәстүрлі түрде манго ағашының астында отырған күйінде бейнеленеді. Манго гүлдері Сарасвати құдайына құлшылық етуде де қолданылады. Үнді үйлерінде манго жапырақтары тойлар мен мерекелер, мысалы Ганеш-Чатрутхи кезінде аркалар мен есіктерді безейді. Манго мотивтері мен паислилер түрлі үнді кестелеу стильдерінде кеңінен қолданылады және Кашмир шалдарында, Канчипурам және жібек сарилерінде кездеседі. Тамил Надуда манго, тәттілігі мен дәмі үшін банан мен джекфрутпен бірге үш патшалық жеміс саналады. Бұл үш жеміс «ма пала вазай» деп аталады. Санскрит тіліндегі классикалық ақын Калидаса мангоны мадақтап өлеңдер жазған. Мәдени революция кезінде Қытайда мангоға табынушылық болды, ол төраға Мао Цзэдунның халыққа деген сүйіспеншілігінің символы болды.

The mango is the national fruit of India. It is also the national tree of Bangladesh. In India, harvest and sale of mangoes is during March–May and this is annually covered by news agencies. The mango has a traditional context in the culture of South Asia. In his edicts, the Mauryan emperor Ashoka references the planting of fruit and shade bearing trees along imperial roads:

"On the roads banyan trees were caused to be planted by me, (in order that) they might afford shade to cattle and men, (and) mango groves were caused to be planted." In medieval India, the Indo Persian poet Amir Khusrow termed the mango "Naghza Tarin Mewa Hindustan" – "the fairest fruit of Hindustan." Mangoes were enjoyed at the court of the Delhi Sultan Alauddin Khijli. The Mughal Empire was especially fond of the fruits: Babur praises the mango in his Babarnameh. At the same time, Sher Shah Suri inaugurated the creation of the Chaunsa variety after his victory over the Mughal emperor Humayun. Mughal patronage of horticulture led to the grafting of thousands of mangoes varieties, including the famous Totapuri, which was the first variety to be exported to Iran and Central Asia. Akbar (15561605) is said to have planted a mango orchard of 100,000 trees near Darbhanga, Bihar, while Jahangir and Shah Jahan ordered the planting of mango orchards in Lahore and Delhi and the creation of mango based desserts. The Jain goddess Ambika is traditionally represented as sitting under a mango tree. Mango blossoms are also used in the worship of the goddess Saraswati. Mango leaves decorate archways and doors in Indian houses during weddings and celebrations such as Ganesh Chaturthi. Mango motifs and paisleys are widely used in different Indian embroidery styles, and are found in Kashmiri shawls, Kanchipuram and silk sarees. In Tamil Nadu, the mango is referred to as one of the three royal fruits, along with banana and jackfruit, for their sweetness and flavor. This triad of fruits is referred to as ma pala vazhai. The classical Sanskrit poet Kālidāsa sang the praises of mangoes. Mangoes were the subject of the mango cult in China during the Cultural Revolution as symbols of chairman Mao Zedong's love for the people.