Кіріспе
Британдық және ирландтық жергілікті басқарудың бұрынғы түрі. Муниципалдық округ – Англия мен Уэльсте 1836 және 1974 жылдар аралығында, Солтүстік Ирландияда 1840 жылдан 1973 жылға дейін және Ирландия Республикасында 1840 жылдан 2002 жылға дейін болған жергілікті өкімет ауданының түрі. Шотландияда 1833 жылдан 1975 жылға дейін корольдік қалалардың реформасы және полициялық қалалардың құрылуымен байланысты шамамен ұқсас құрылымдар болды.
A municipal borough was a type of local government district which existed in England and Wales between 1836 and 1974, in Northern Ireland from 1840 to 1973 and in the Republic of Ireland from 1840 to 2002. Broadly similar structures existed in Scotland from 1833 to 1975 with the reform of royal burghs and creation of police burghs.
1835 жылғы Муниципаль корпорациялар туралы заң
Бордтар Англия мен Уэльсте орта ғасырлардан бері сақталған. Орта ғасырдың соңына қарай олар патшалық бақылауға көшті, патшалық жарғылармен құрылған корпорациялар пайда болды. Бұл корпорациялар халық сайлауымен тағайындалмаған: әдетте, олар өзін-өзі таңдайтын олигархиялар болып, саудагерлердің цехтары ұсынған немесе жер иесінің бақылауында болған. 1833 жылы Англия мен Уэльстегі түрлі қалалық корпорацияларды зерттеу үшін Корольдік комиссия тағайындалды. Барлығы 263 қалада жарғы немесе дәстүр бойынша құрылған корпорацияның бір түрі бар екені анықталды. Көпшілігі өмір бойы қызмет ететін мүшелері бар, өзін-өзі сайлап алатын жалпы кеңестерге ие болды. Сайлау өткен жағдайда, корпорацияның қолданыстағы мүшелері көбінесе сайлаушыларды іс жүзінде таңдап алатын. Он бір округте манориалдық соттар болды. Корольдік комиссияның есебінен кейін қалалық корпорацияларды реформалауға бағытталған заң қабылданды. 1835 жылғы Муниципалдық корпорациялар туралы заң қалалық басқарудың жаңа, реформаланған түрін – муниципалдық борды енгізді. Заң муниципалдық борларда қалалық басқарудың бірыңғай жүйесін орнатып, қалалық кеңесті, қала әкімі, альдермендер мен кеңесшілерден тұратын, сайлау арқылы құрылған және көптеген жергілікті мәселелерді қадағалайтын жүйені құрды. Заңнамаға сәйкес, барлық муниципалдық корпорациялар мүліктік иелікке негізделген стандартты сайлау құқығы бойынша сайлануы керек болды. Заң 1836 жылдың 1 қаңтарынан бастап 178 борды реформалады. Сонымен қатар, қала тұрғындары қаланың муниципалдық борды құру үшін патшалық кеңес арқылы Корольге өтініш беруге мүмкіндік беретін рәсім орнатылды. Уигтер мен радикалдардың «инкорпорационистері» Бирмингем, Болтон, Манчестер және Шеффилд сияқты ірі өнеркәсіптік қалаларды қосуға тырысқанда, торилердің «анти-инкорпорационистері» қарсылық көрсетті. Торилердің жарғылардың заңдылығына наразылығы оларды 1842 жылғы Бордтар жарғысын растау туралы заң қабылданғанға дейін жаңа борларға сайлауды бойкоттауға итерді. Парламент 1835 жылғы заңнаманы тағы бірнеше актілермен өзгертті. Бұлардың барлығы 1882 жылғы Муниципалдық корпорациялар туралы заңмен жойылып, жаңасымен ауыстырылды. 1882 жылғы заң және 1933 жылғы Жергілікті басқару туралы біріктірілген заң оларды таратуға дейін муниципалдық борларға заңдық негіз берді. 1933 жылғы заңнамадағы маңызды өзгеріс тұрғын үй иелерінен корпорация құру туралы өтініш беру құқығын жойды. Бұдан былай өтініштерді тек қалалық немесе ауылдық округтердің қолданыстағы кеңестері ғана бере алатын. Заңмен реформаланбаған борлар бірден таратылмады. Олардың кейбіреулері кейіннен муниципалдық борлар ретінде жаңа жарғылар іздеді, ал оларға қол жеткізбегендері 1886 жылғы Муниципалдық корпорациялар туралы заңмен 1887 жылы таратылды. Тек Лондон қалалық корпорациясы реформаланбаған күйде жергілікті билік ретінде сақталды; 2005 жылы қала өз демократиялық құрылымын кең ауқымды реформалады. 1873 жылы борлардың мүдделерін бірлесіп қорғау үшін Муниципалдық корпорациялар қауымдастығы құрылды, оның құрамына округтік және округтік емес борлар кірді. AMC кейіннен округтік борларды кеңейтуді және біртұтас жергілікті басқаруды ынталандырды, ал 1965 жылы AMC-нің жылдық конференциясында Ричард Кроссман барлық жергілікті басқаруды реформалауға шақырды. Бұл сөз Редклиф Мод есебіне бүкіл Англия үшін ірі біртұтас кеңестерді ұсынуға әкелді.
Корпорация мен кеңес
Әрбір муниципалдық округте біркелкі тағайындалған корпорация болды, ол қала әкімі, альдермендер және қала тұрғындары (буржулар) деп аталды. Ерекше жағдай – округ қала мәртебесіне ие болғанда ғана, онда "буржулар" "азаматтар" деп аталды. Аз ғана қалада бас әкімге лорд-мэр мәртебесі қоса берілді. Корпорация – мұрагерлік құқығы бар заңды тұлға болып табылып, округтің барлық тіркелген сайлаушыларын немесе "буржуларын" қамтыды. Дегенмен, басқару ісін қалалық кеңес жүзеге асырды, ол іс жүзінде жалпы қауымдастықтың өкілдік комитеті болды. Дауыс беруге құқығы барлардың барлығы "буржулар тізіміне" енгізілді, оны қала хатшысы жыл сайын жаңартты.
Қалалық кеңестер
Әрбір муниципалды округтің қалалық кеңесі әкім, қазынашылар және кеңесшілерден тұрды. Кеңесшілер үш жылдық мерзімге округ тұрғындарымен тікелей сайланды, олардың үштен бірі әр жыл сайын отставкаға шықты. 6000-нан астам халқы бар округтер жыл сайын жеке сайлаулар өткізілетін бөлімдерге бөлінді. Кеңестің төрттен бірін алты жылға сайланатын қазынашылар құрады. Қазынашылардың жартысы әр үшінші жылы кеңестің жылдық мәжілісінде сайланды. Бастапқыда кеңес муниципалитет құрамына кірмейтін адамдарды таңдау көзделіпті. Бірақ, шындығында, қазынашылардың орындары көбінесе ұзақ жыл қызмет еткен кеңесшілерді жоғарылату арқылы толтырылды. Алдағы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыруды ескере отырып, 1972 жылғы сайлау 4 мамырға ауыстырылды, 1973 жылы сайлаулар өткізілмеді, ал барлық кеңесшілер мен қазынашылар 1974 жылғы 31 наурыздың түнгі жарымына дейін өз орындарында қалды.
Функциялар
1835 жылғы Заң бойынша құрылған муниципалдық округтер сайлаушыларды тіркеу, күзет жасау, ережелер қабылдау және түрлі азаматтық және қылмыстық соттарды өткізуге қатысты өкілеттіктерге ие болды. Округке жеке бейбітшілік комиссиясы немесе өз сессиясы берілген-берілмегеніне байланысты қандай соттар өткізілуі мүмкін болды; өз сессиясы бар округтер сот тергеушісін тағайындауға міндетті болды. Қала әкімі лауазымы бойынша әділет билеуші болып тағайындалды. Қала әкімі парламент сайлауында сайлаушы ретінде қызмет етуге міндетті болды, бірақ округтік кеңес шериф тағайындаған округтік кеңестерден басқа. Олардың жұмысын қаржыландыру үшін округтік кеңеске баж салығын белгілеуге және жинауға рұқсат берілді. 1835 жылғы Заң бойынша муниципалдық округтерге инфрақұрылымды ұсыну немесе күтіп ұстау өкілеттіктері автоматты түрде берілмеді. Көптеген округтерде төсеу жұмыстарын жүргізу, көшелерді жарықтандыру және тазалау, сумен жабдықтау және кәріз жүйесін салу сияқты мәселелерге жауапты жақсарту комиссарларының жекелеген органдары болды. Егер комиссарлар өз өкілеттіктерін кеңеске беруді шешпесе, бұл жақсарту комиссарлары округтік кеңестермен қатар жұмыс істей берді. 1848 жылдан бастап инфрақұрылымды ұсыну және халық денсаулығын қадағалау үшін жергілікті басқармалар құрыла бастады. Жергілікті кеңес аудандары муниципалдық округтерді қамтыған жағдайларда, округтік кеңес көбінесе, бірақ әрдайым емес, жергілікті кеңес ретінде тағайындалды. Кейбір жерлерде жергілікті кеңес ауданы округтан үлкен немесе кіші аумақты қамтуы қажет деп есептелді, мұндай жағдайда жеке жергілікті кеңес сайланды. Округтік кеңестердің, жақсарту комиссарларының және жергілікті басқармалардың функциялары біртіндеп біріктірілді. Көптеген округтер 1872 жылғы Халық денсаулығы туралы заңға сәйкес комиссарлардың немесе жеке жергілікті басқармалардың функцияларын өздеріне алды, бұл қалалық санитарлық аудандарды құрды, ал округтік кеңестер әдетте қалалық санитарлық билік ретінде тағайындалды. Комиссарлар мен жергілікті басқармалар округтік кеңестермен бірге жұмыс істей берген бірнеше ерекшеліктер болды, 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заң қалған аномалияларды жоюды талап еткенше; 1889 жылдан бастап барлық округтік кеңестер инфрақұрылымды ұсыну және халық денсаулығын қадағалау өкілеттігі бар санитарлық органдар болды.
Аудандық және округтік емес округтер
1889 жылы 1888 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңына сәйкес Англия мен Уэльсте округтік кеңестер құрылды. Қалалар екі түрге бөлінді: кейбіреулері округтік қалаларға айналды, олар толығымен өздігінен басқарылып, округтік кеңес әкімшілігінен тәуелсіз болды. Округқа кірмейтін қалалар өзін-өзі басқарудың шектеулі құқықтарына ие болды және билікті округтік кеңестермен бөлісті. 1894 жылы қала ретінде тіркелмеген қалалар муниципалдық қалалармен салыстырылатын өкілеттіктерге ие қалалық округтерге айналды. "Қала" аталымы "қалалық округ" аталымынан көбірек құрметті деп есептелді, сондықтан көптеген ірі қалалық округтер муниципалдық қала мәртебесін алу үшін өтініш жасады, және көптегендеріне бұл құқық берілді. Қала мәртебесі жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілеттіктерін айтарлықтай арттырмады, бірақ белгілі бір көлемнен асатын муниципалдық қалалар бастауыш білім беруді жүргізуге құқылы болды.
Жою
1958 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару заңына сәйкес, кішкентай муниципалды бороншалар айналасындағы ауылдық аудандарға қосылып, приход кеңесінің өкілеттіктерімен ауылдық бороншаларға айналуы мүмкін еді. Корнуолл, Девон және Шропширдегі жеті кішкентай боронша осы процестен өтті. 200-ден астам қалған муниципалды бороншалар 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару заңымен 1974 жылдың 1 сәуірінде таратылды. Англияда олар метрополиялық немесе метрополиялық емес аудандармен, ал Уэльсте аудандармен алмастырылды. Көп жағдайда таратылған бороншалардың азаматтық құқықтары мен гербтері жаңа жергілікті билік органдарының біріне көшті. Аудандық кеңестерге боронша мәртебесін алу үшін жарғыға үміттене алуға рұқсат берілді, ал кішкентай муниципалды бороншалар қала әкімі басқаратын қалалық кеңестері бар мұрагер приходтарға айналды. Кейбір жағдайларда, қаланың немесе қалашықтың әкімшілігін сақтап қалу үшін аудандық кеңесшілерден арнайы комиссия құрылды.
Ирландия
Муниципаль корпорациялар (Ирландия) туралы 1840 жылғы заң Англия мен Уэльстегі заңнама үлгісін қабылдады. 1835 жылғы заңнан өзгеше, ирландиялық заң елдегі дерлік барлық қалаларды таратып, тек 10-ын реформалады. Таратылған қалалардың ішіндегі ең ірілерінің немесе халқы 3000 адамнан аспайтын кез келген қаланың тұрғындары осы заң бойынша корольге қосылу туралы өтініш бере алатын болды. Нәтижесінде, 1846 жылы Вексфорд қаласына қосылу хартасы берілген кезде тек бір қосымша қала құрылды. Корпорация мен қалалық кеңес құрамы жағынан ағылшын қалаларына ұқсас болды, әр қала үш, алты немесе тоғыз кеңесші бар округтерге бөлінді және әр үш кеңесшіге бір алдермен тағайындалды. 1898 жылғы Жергілікті басқару (Ирландия) заңы алты ірі муниципалитетті (Белфаст, Корк, Дублин, Лимерик, Дерри және Уотерфорд) округтік муниципалитеттер деп белгіледі. 1919 жылғы Жергілікті басқару (Ирландия) заңы муниципалдық сайлауларда пропорционалдық өкілдік жүйесін енгізді. Округтар сайлау аймақтарымен алмастырылды, ал бүкіл кеңес үш жыл сайын сайлануға тиіс болды. Алдермендер мен кеңесшілерді бөлек сайлау жойылды, кеңестің барлық мүшелері халықтың тікелей дауысымен сайланды. Сайланған мүшелердің төрттен біріне «алдермен» атағы берілді, ол әр аймақта алғаш сайланған үміткерлерді көрсету үшін қолданылды. Қалған сәтті үміткерлер «кеңесшілер» атанды. 1920 жылғы Ирландия үкіметі заңына сәйкес, 1921 жылы Ирландия Солтүстік Ирландияға және қалған бөлігіне бөлінді, Солтүстік Ирландия Ұлыбритания құрамында қалды, ал қалған бөлігі 1922 жылы Ұлыбританиядан Ирландия еркін мемлекеті ретінде шықты.
Солтүстік Ирландия
Құрылған кезде Солтүстік Ирландияда Белфаст және Лондондерри қалалық округтері болды, ал муниципалдық округтер болған жоқ. Солтүстік Ирландия Парламенті 1922 жылы жергілікті өкімет сайлауларында пропорционалды ұсынуды жойды және 1926 жылы 1840 жылғы Заңға түзетулер енгізіп, қалалық округтерге губернатордан құрылтай туралы жарлық беруді сұрауға рұқсат берді. Осыған байланысты, 1972 жылға қарай округтердің саны 12-ге жетті. Жергілікті басқару жүйесі 1973 жылы қайта ұйымдастырылды, 26 жергілікті басқару ауданы барлық округтер мен муниципалдық округтердің, сондай-ақ қалалық және ауылдық округтердің орнына келді. Муниципалдық жарлықтармен берілген қала мәртебесі жаңа аудандық кеңестерге берілді.
Ирландия еркін мемлекеті мен Ирландия Республикасы
1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің аумағында тоғыз қала (төрт округтік қала және бес муниципалдық қала) болды. Заңмен екі жаңа қала құрылды. 1930 жылы Дун-Лаогер қаласы Дублин округінің Блэкрок, Далки, Кингстаун және Киллини мен Бэллибрак қалалық аудандарының бірігуі арқылы құрылды. Бұл қала кейін 1994 жылы таратылды. 1937 жылы Галвей қаласы муниципалдық қала ретінде қайта құрылды. 1986 жылы округтік қалаға айналды. 2001 жылғы жергілікті өзін-өзі басқару заңы муниципалдық қалаларды жойды. Округтік қалалар заңды "қалалармен" алмастырылды, ал "қала" атағы басқа да мәртебесі бар қалалар үшін сақталды.