Кіріспе
Исландияның ежелгі парламенті орналасқан жер – Þingvellir (ағылшынша Thingvellir). 930 жылдан бастап 1798 жылы Þingvellir-де өткен соңғы отырысқа дейін Исландияның жыл сайынғы парламенті – Alþing (Альтинг) осы жерде орналасқан. 1881 жылдан бері парламент Рейкьявик қаласындағы Альтингшюсит ғимаратында орналасқан. Þingvellir қазір Исландияның оңтүстік-батысындағы Bláskógabyggð муниципалитетінде, Исландияның астанасы Рейкьявикке солтүстік-шығыстан шамамен 40 км (25 миль) қашықтықта орналасқан ұлттық парк. Þingvellir тарихи, мәдени және геологиялық маңызы бар және Исландиядағы ең танымал туристік орындардың бірі. Парк Атлантика мұхитының орталық жотасын және Солтүстік Америка мен Еуразия тектоникалық плиталарының шекарасын көрсететін жарық аңғарында жатыр. Оның оңтүстігінде Исландиядағы ең ірі табиғи көл – Þingvallavatn орналасқан. Þingvellir ұлттық паркі (þjóðgarðurinn á Þingvöllum) 1930 жылы Альтингтің 1000 жылдығын мерекелеуге арналып құрылды. Кейіннен парк аумағы кеңейтіліп, айналасындағы әртүрлі табиғи құбылыстарды қорғау мақсатында 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
Þingvellir (, anglicised as Thingvellir) was the site of the Alþing, the annual parliament of Iceland from the year 930 until the last session held at Þingvellir in 1798. Since 1881, the parliament has been located within Alþingishúsið in Reykjavík. Þingvellir is now a national park in the municipality of Bláskógabyggð in southwestern Iceland, about 40 km (25 miles) northeast of Iceland's capital, Reykjavík. Þingvellir is a site of historical, cultural, and geological significance, and is one of the most popular tourist destinations in Iceland. The park lies in a rift valley that marks the crest of the Mid Atlantic Ridge and the boundary between the North American and Eurasian tectonic plates. To its south lies Þingvallavatn, the largest natural lake in Iceland. Þingvellir National Park (þjóðgarðurinn á Þingvöllum ) was founded in 1930, marking the 1000th anniversary of the Althing. The park was later expanded to protect the diverse and natural phenomena in the surrounding area and was designated as a World Heritage Site in 2004.
Топонимика
Þingvellir атауы көне норвеж тіліндегі Þingvǫllr сөзінен шыққан, ол көне норвеж тіліндегі «тинг» (жиналыс) және «вǫllr» (алаң) сөздерінен құралған, яғни «жиналыс алаңы» деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі «thing» және «weald» (Thingweald) сөздерін ағылшын-саксон тіліндегі «thing» және «weald» сөздерімен салыстыруға болады. Бұл жерге атын 930 жылы Þingvellir-де құрылған және 1798 жылға дейін сессияларын өткізген Исландияның ұлттық парламенті Альтинг (Alþing) берген. «Тинг» – германдық қоғамдарда кездесетін басқару жиналысының бір түрі және осы дәстүр Солтүстік Еуропаның әртүрлі аймақтарында бүгінге дейін сақталған. Þingvellir атауы көпше түрде болғанымен, ескі түрі Þingvǫllr жекеше түрде келген, ал қазіргі жекеше түрі Þingvöllur кейде естіле береді. Атау көбінесе Thingvellir деп ағылшынша жазылады, ал басқа тілдерде Tingvellir, Thingvalla немесе Tingvalla түрінде кездесуі мүмкін. Pingvellir деп жазылуы да бар, бірақ «p» әрпі «þ» (торн) әрпіне сәйкес келмейді, ол «th» сияқты айтылады (тілді тіске тигізіп айту). Шотландиядағы Dingwall және Tingwall, Англиядағы Thingwall, Мэн аралындағы Tynwald, Германиядағы Dinklage және Норвегиядағы Tingvoll сияқты жер-атаулардың бәрі ортақ түбірге және мағынаға ие.
Тарих
Þingvellir 1928 жылы парламент орнының қалдықтарын қорғау мақсатында қабылданған заңның нәтижесінде ұлттық парк болып жарияланды, осылайша Исландиядағы алғашқы ұлттық парк құрылды. Парк "барлық исландиялықтар үшін қорғалатын ұлттық қасиетті орын, парламенттің күзетуімен исландиялық ұлттың мәңгілік меншігі, ешқашан сатылмайтын және кепілге берілмейтін" деп белгіленді.
Исландия парламенті құрылды
Елді мекендер кітабына сәйкес, Исландияның қоныстануы 874 жылы норвегиялық басшы Ингольф Арнарсон аралда тұңғыш тұрақты норвегиялық қоныс салушы болған кезде басталды. Келесі ғасырларда Исландияға норвегиялық және кельт тектес адамдар қоныстанды. Бастапқыда аудандық жиналыстар құрылды, бірақ халық саны арта келе жалпы жиналысқа қажеттілік туды. Ингольфурдың оңтүстік-батыс Исландия аймағын билеген ұрпақтары елдегі ең күшті әулетке айналды, ал басқа басшылар олардың билігін шектеу үшін жалпы жиналыс қажет деп ойлады. Гримур Гейтскёрге қолдау жинау және жиналысқа қолайлы орын табу міндеті тапсырылды. Сонымен бірге, Бласкогардың (қазіргі Шингвеллир аймағы) иесі кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Оның жері мемлекеттік деп жарияланды, содан кейін жиналыс өткізуге, уақытша тұрғын үйлер салуға, ал орманды отынға және жылқы жаюға пайдалануға міндеттелді. Шингвеллир аймағы солтүстік, оңтүстік және батыстағы ең көп халқы бар аймақтарға қолжетімді болғандықтан таңдалды. Готидің (басшының) ең ұзақ сапары 17 күнге созылды, ол елдің шығыс бөлігінен, таулар мен мұздық өзендердің қиындықтар тудырған жерінен жасалды. Исландия парламентінің негізі Исландия ұлтының құрылған күні деп есептеледі, ал 930 жылғы жаздағы алғашқы парламенттік отырыстар ортақ мәдени мұра мен ұлттық ерекшеліктің негізін қалады. Шингвеллир ел тарихында маңызды рөл атқарды, ал оның тарихы Исландияның Достастығының тарихымен шамалас жүреді.
Шетелдік биліктен мемлекетке
Тингвеллирдегі Альтинг (жиналыс) 930 жылдан 1271 жылға дейін Исландияның жоғарғы заң шығару және сот билігінің органы болды. Лёгберг немесе Заң тасы – Альтингтің орталық орны және сөз сөйлеу үшін табиғи платформа болды. Үш жылға сайланатын Заң оқушысы жиналысқа төрағалық етіп, елдің заңын жариялап отырды. Заң жазбаға түспей тұрғанда, ол Лёгбергте үш жаз бойы жатқа оқып, әр жазда жиналыс өткізу ережелерін де толық оқып бергені тиіс еді. Жиналыстың ашылуы мен жабылуы Лёгбергте өтті, онда Заң кеңесінің шешімдері жарияланды, күнтізбе бекітілді, сот процестері басталды және бүкіл ұлтты қызықтыратын басқа да хабарламалар жасалды. Жиналысқа келген әркім маңызды мәселелер бойынша өз пікірін Лёгбергтен білдіруге құқылы болды. Заң кеңесі парламент және жоғарғы сот қызметін атқарды. Заңдар осы жерде қабылданып, бекітілді, ал заңдық мәселелер бойынша шешімдер қабылданатын. Заң кеңесі Бесінші соттың (апелляциялық сот) және Заң оқушысының мүшелерін тағайындады, сондай-ақ епископ сайлауға қатысты. Альтингтен айырмашылығы, Заң кеңесі жабық орган болды, онда тек белгілі бір адамдар ғана толық құқықтарға ие болды: goði лауазымын атқаратын басшылар, олардың Þingmen-дері және кейінірек епископтар. Дегенмен, жиналысқа келгендердің барлығы Заң кеңесінің жұмысын бақылап, тыңдауға құқылы болды. Ең ерте заманнан бастап 15 ғасырға дейін Заң кеңесі Оксара өзенінің шығыс жағалауындағы Недри Веллирде отырды, бірақ 1500 жыл шамасында өзен арнасын өзгерткеннен кейін кеңес өзендегі аралға көшірілді. 1594 жылы Заң кеңесі ежелгі Заң тасының іргесіне көшірілді және Альтинг 1798 жылы одан бас тарғанға дейін сонда қалды. Альтинг Исландияның заң шығару және бас сот органы болып, 1271 жылға дейін Содружество дәуірінде өмір сүрді. Атқару билігі басшылар мен жеке істерге қатысушы тараптардың қолында болды. Бұл билік тепе-теңдігі сақталғанда жеткілікті болды, бірақ ол бұзылғанда кемшіліктер пайда болды. Содружествоның соңғы онжылдықтарында басшылар отбасылары арасында қақтығыстар болды, нәтижесінде Исландия Норвегия коронасының билігіне көшті. Осы жаңа тәртіпте атқару билігі күшейтілді, ал заң шығару және сот билігі бастапқыда Альтингтің қолында қалды, бірақ біртіндеп норвегиялық, кейіннен даниялық билеушілерге берілді, 1662 жылы Дания королі Исландияның абсолюттік монархі болды.
Әлеуметтік орталық
Тингвеллир – исландия мәдениетінің орталығы болды. Елдің түкпір-түкпірінен адамдар, кейде мыңдаған адам, елшілік кезеңінде жыл сайын Тингвеллирге жиналатын. Олар топырақ пен тастан қабырғалары, үй матасынан уақытша төбесі бар уақытша тұрақтар (búð, көпше түрі – búðir) құрып, ассамблеяның екі аптасы бойында онда тұратын. Тингвеллирде фермадан және кейіннен екі шіркеуден басқа тұрақты ғимараттар болған жоқ. Ассамблеяның міндеттері сол жерге барудың басты себебі болғанымен, қарапайым халық түрлі себептермен Тингвеллирге жиналатын. Саудагерлер, қылыш кескіштер мен тері өңдеушілер тауарларын және қызметтерін сататын, әртістер өнер көрсететін, ал сыра қайнатқыштар ассамблея қонақтары үшін сусындар дайындатын. Алыс елдерден жаңалықтар жетіп, ойын-сауықтар мен тойлар өткізілетін. Жастар жоспарларын жасау үшін, ал елдің белгілі тұлғалары мен заңгерлер де жиналатын. Көшпенді шаруалар жұмыс іздесе, қаңғыбас адамдар тілеушілік ететін. Тингвеллир – Исландияның барлық халқы үшін кездесу орны болды, ол тіл мен әдебиеттің негізін қалады, ол бүгінгі күнге дейін адамдар өмірінің маңызды бөлігі болып табылады.
Ұлттық символ
XIX ғасырда Þingvellir ұлттық символ ретінде қалыптасты. Исландиялық саясаттанушы Биргир Германнсонның сөзіне сүйенсек, "Тингвеллирді шіркеу немесе ғибадатхана сияқты қастерлі орынға теңеуге болады, ол қасиетті саяхаттарға арналған мақсатқа және ұлттық мемлекеттің рәсімдік шараларына қызмет етеді". Солтүстік Америка және Еуразия тақталарының арасындағы континенттік жылжу аймақты кесіп өтетін жарықтарда немесе жарықшаларда анық көрінеді, олардың ең ірісі – Альманнагья – нағыз шатқал. Бұл құбылыс аймақта жиі тіркелетін жер сілкіністеріне де себеп болады. Кейбір жарықтар мөлдір суға толы. Олардың бірі – Николясаргья – 1907 жылы Дания королі Фредерик VIII сапары қарсаңында көпірмен жалғанды. Сол кезде келушілер көпірден жарыққа монета лақтыра бастады, бұл еуропалық аңыздарға негізделген дәстүр. Жарықтың түбі жылтыр монеталарға толып кетті, ал қазір ол "Пенингаджа", яғни "монета жарығы" деп аталады. Þingvellir Исландияның ең ірі табиғи көлі – Þingvallavatn-ның солтүстік жағалауында орналасқан. Öxará өзені ұлттық парктің ішінде ағып өтеді және Альманнагьяда Öxarárfoss деп аталатын сарқырама құрайды. Көлдің солтүстік жағалауында Сильфра жарығы дайвинг және шнорхелингпен айналысу үшін танымал орын болып табылады. Þingvellir мәдени критерийлерге сәйкес ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Атлантикалық мұхитының орта жотасы үшін "кезеңдік трансшекаралық ұсыныс" талқылаулары жүріп жатқандықтан, болашақта геологиялық критерийлер бойынша да лайықты болуы мүмкін, бұл ұсынысқа Атлантикалық мұхитындағы Пико аралы сияқты басқа да нысандар кіруі мүмкін. Гуллфосс сарқырамасы мен Хаукадалур гейзерлерімен бірге Þingvellir Исландияның ең танымал көрікті жерлерінің бірі – "Алтын шеңберге" кіреді.
Өнер
Табиғи ортасының арқасында Тингвеллир бірнеше исланд суретшілерінің, оның ішінде Йоханнес Свенссон Кярвал және Агримур Йонссонның туындыларында бейнеленген. Исландияның Ұлттық галереясында Агримур Йонссонның Тингвеллирді бейнелейтін 150-ден астам картинасы сақталуда. Тингвеллир суретшілер арасында ғана емес, сонымен қатар Исландияның астанасы Рейкьявикке жақындығы мен саяхаттың салыстырмалы түрде төмен құны себепті де танымал болды.
Туризм
Þingvellir ұлттық паркі туристер арасында танымал және әйгілі Алтын шеңбердің үш маңызды көрікті жерінің бірі болып табылады. Мұнда келушілерге арналған орталық бар, онда олар Þingvellir-дің тарихы мен табиғаты туралы мәлімет ала алады. Кемпинг алаңының жанында ақпараттық орталық орналасқан. Айналада жаяу серуендеуге арналған жолдар бар, мысалы, Аталмыш жол және жақын жердегі Леггжабрютур. Сонымен қатар, Сильфра көлінде суға түсу де танымал болды, себебі тектоникалық плиталардың арасындағы қозғалыс оны дайверлерге бесұштас көріну мүмкіндігін сыйлағандай кеңіте түсті.
Заттар (құрамдар)
Гюлатинг, Норвегияның ең алғашқы заң шығару жиналыстарының бірі және қазіргі Батыс Норвегияның соттарының бірі. Jamtamót, Йемтландтың тарихи заң шығару жиналысы. Løgting, Фарер аралдарының парламенті және Фарер үкіметі орналасқан Тинганес. Тинвальд, Мэн аралының заң шығару органы. Тинвальд өзінің атының түбірі мен мағынасын Тинвеллирмен ортақ.
Туған топонимдер
Дингволл – Шотландияның Таулы Жеріндегі патшалық қала. Тингволл – Англиядағы Уайралдағы ауыл. Тингволл – Шетландтағы приход. Тингволл – Оркнидегі шағын кент және порты. Тингволл – Норвегиядағы қала. АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатындағы Тингвалла елді мекені, штаттың ең алғашқы исландтық қоныстарының бірі, Тингвеллирдің құрметіне аталған.
Геологиялық жағынан байланысты жерлер
Оңтүстік Атлантикадағы Гоф және қол жетпес аралдар. Азор аралдарындағы Пико аралы.
Қызықты деректер
1879 және 1898 жылдар аралығында қызмет еткен Даниялық «Тингвалла желісі» атты кеме компаниясы Тингвеллирдің құрметіне аталған. Өркендеген шағында компанияның флотында он кеме болған, олардың бірі 1873 жылы суға түсірілген «S/S Thingvalla» кемесі еді. Компания тағы төрт кемеде жұмыс істеді, олар исландтық есімдермен аталып, аталғандар: «S/S Geiser», «S/S Island» және екі «S/S Hekla» кемесі.