Кіріспе
Исландияның жағалауындағы жанартау аралы Суртси (исланд тілінде "Сурт аралы") – Исландияның оңтүстік жағалауындағы Вестманнайяр архипелагында орналасқан, адам қоныстанбаған жанартау аралы. Суртси – Исландияның ең оңтүстік нүктесі. Арал вулкандық жарылыс кезінде пайда болды, ол теңіз деңгейінен төмен басталып, 14 қараша 1963 жылы жер бетіне жетті. Жарылыс 1967 жылдың 5 маусымына дейін жалғасты, осы кезде арал ең үлкен көлеміне жетті. Содан бері толқындардың эрозиясы аралдың көлемін үнемі азайтуда: 2012 жылғы мәліметтер бойынша, оның бетінің ауданы құрады. Ең соңғы зерттеу (2007) аралдың теңіз деңгейінен ең жоғары биіктігі екенін көрсетті. Жаңа арал скандинав мифологиясындағы от жотун немесе алып Суртрдің құрметіне аталған. Вулкан жарылысы кезінде оны вулканологтар, ал кейін ботаниктер мен басқа биологтар зерттеді, өйткені тіршілік формалары бастапқыда шөлге айналған аралды біртіндеп мекендеді. Суртсиді құраған теңіз астындағы жерлер Вестманнайяр су асты вулкандық жүйесінің бөлігі болып табылады, ол Атлантика орталық жотасы деп аталатын теңіз түбіндегі жарықтардың бір бөлігі. Вестманнайяр 1973 жылы Хеймей аралындағы Эльдфеллдің танымал жарылысын да тудырды. Суртсиді құраған жарылыс осы жанартау тізбегі бойында, мысалы, Йолнир және басқа да атаусыз шыңдар сияқты бірнеше кішкентай аралдарды да жасады. Олардың көпшілігі жылдам эрозияға ұшырады. Болжам бойынша, Суртси кем дегенде 2100 жылға дейін теңіз деңгейінен жоғары қала береді.
Surtsey ("Surtr's island" in Icelandic, ) is an uninhabited volcanic island located in the Vestmannaeyjar archipelago off the southern coast of Iceland. At Surtsey is the southernmost point of Iceland. It was formed in a volcanic eruption which began below sea level, and reached the surface on 14 November 1963. The eruption lasted until 5 June 1967, when the island reached its maximum size of Since then, wave erosion has caused the island to steadily diminish in size: as of 2012, its surface area was The most recent survey (2007) shows the island's maximum elevation at above sea level. The new island was named after Surtr, a fire jötunn or giant from Norse mythology. It was intensively studied by volcanologists during its eruption, and afterwards by botanists and other biologists as life forms gradually colonised the originally barren island. The undersea vents that produced Surtsey are part of the Vestmannaeyjar submarine volcanic system, part of the fissure of the sea floor called the Mid Atlantic Ridge. Vestmannaeyjar also produced the famous eruption of Eldfell on the island of Heimaey in 1973. The eruption that created Surtsey also created a few other small islands along this volcanic chain, such as Jólnir and other, unnamed peaks. Most of these eroded away fairly quickly. It is estimated that Surtsey will remain above sea level until at least the year 2100.
Жер бетіндегі жарылыс
1963 жылы 14 қарашада сағат 07:15 UTC-де осы суларда жүзіп жүрген Ísleifur II траулерінің аспазы қайықтың оңтүстік-батысында көтеріліп келе жатқан қара түтін бағанын байқады. Капитан оны өртенген қайық болуы мүмкін деп ойлап, экипажға тексеруді бұйырды. Бірақ олар қара күлдің тік жоталарын шығаратын жарылыстарға тап болды, бұл жанартаудың жарылуы теңіз бетінен шыға бастағанын көрсетті. Жарылыстар жалғасқан сайын, олар жарық бойындағы бір жерде шоғырланды және аралды көбірек дөңгелек пішінге келтіре бастады. 24 қарашаға дейін аралдың көлденеңі шамамен . Лава мен теңіз суының кездесуінен туған күшті жарылыстар нәтижесінде арал вулканизм тастарынан (шлак) тұрды, ол қысқы Атлант мұхитының дауылдарынан жылдам эрозияланды. Дегенмен, жанартаудың жарылуы толқынның эрозиясынан асып түсті, ал 1964 жылдың ақпанына қарай аралдың ең үлкен диаметрі шамамен .
Тұрақты арал
1964 жылдың басына қарай, үздіріліп жатқан жарылыстар аралды сонша үлкейтті ki, теңіз суы енді оңай бұрқау тесіктеріне жетпейтін болды, және жанартау активтілігі бұрынғыдай жарылғыш болмай қалды. Оның орнына, лава фонтандары мен ағындары басты активтілік түріне айналды. Бұл нәтижесінде, аралдың көп бөлігін құрайтын жапырылған жанартау материалдарының үстіне өте ыдырауға төзімді тау жыныстарының берік қабығы түзілді, ол аралдың жылдам эрозиялануына кедергі келтірді. Эффузиялық жарылыстар 1965 жылға дейін жалғасты, содан кейін аралдың ауданы құрады.
Кейінгі жанартаулық белсенділік
1965 жылы негізгі аралдағы белсенділік азайды, бірақ сол жылдың мамыр айының соңында солтүстік жағалаудағы тегіс жерден жарылыс басталды. 28 мамырда арал пайда болды және оны Сыртлингур (Кіші Суртси) деп атады. Жаңа арал маусым айының басында суға батып, 14 маусымда қайтадан пайда болды. Сыртлингрдегі жарылыстар Суртсейді құрағандарға қарағанда әлдеқайда кішкентай болды, вулкандық материалдардың орташа шығарылу деңгейі негізгі жерден шығарылу деңгейінің оннан бір бөлігін құрады. Белсенділік қысқа ғана уақытқа созылды, 1965 жылдың қазан айының басына дейін жалғасты, сол кезде аралдың ауданы шамамен 7 км² болды. 1965 жылдың желтоқсан айында Суртсидің оңтүстік-батысында су астындағы белсенділік күшейіп, тағы бір арал пайда болды. Ол Йолнир деп аталды және келесі сегіз айда толқын эрозиясы мен жанартау қызметінің өзара әсерінен бірнеше рет пайда болып, жоғалып кетті. Йолнирдегі белсенділік негізгі жермен салыстырғанда әлдеқайда әлсіз болды, тіпті Сыртлингрден де әлсіз болды, бірақ арал 1966 жылдың шілдесі мен тамызының басында ең жоғары биіктігіне жетіп, 1,5 км² аумақты қамтыды. Дегенмен, 1966 жылдың 8 тамызында белсенділік тоқтағаннан кейін, ол тез эрозияға ұшырап, 1966 жылдың қазан айында теңіз деңгейінен төмен түсті. 1966 жылдың 19 тамызында негізгі аралда лава ағындары қайтадан басталып, оған эрозияға қарсы тұру қабілетін арттырды. Бірақ жарылыс деңгейі бірте-бірте төмендеді және 1967 жылдың 5 маусымында жарылыс тоқтады. Вулканы содан бері тыныш күйде. Үш жарым жылдық жарылыс кезінде шығарылған лаваның жалпы көлемі шамамен бір куб километрді (0,24 куб миль) құрады, ал аралдың ең биік нүктесі сол кезде теңіз деңгейінен жоғары болды. Оның ең жоғары биіктігі азайып, қазірде құрайды. Вестманнайяр архипелагындағы жанартаулар әдетте моногенетикалық болып келеді, сондықтан аралдың болашақта одан әрі жарылыстар арқылы кеңеюі күмәнді. Аралдың айналасындағы күшті толқындар оны пайда болғаннан бері эрозияға ұшыратып келеді және жарылыс аяқталғаннан бері бастапқы ауданының шамамен жартысы жоғалды. Арал қазіргі таңда жыл сайын бетінің шамамен 1%-ын жоғалтады.
Volcanoes in the Vestmannaeyjar archipelago are typically monogenetic, and so the island is unlikely to be enlarged in the future by further eruptions. The heavy seas around the island have been eroding it ever since the island appeared, and since the end of the eruption almost half of its original area has been lost. The island currently loses about of its surface area each year.
Болашақ
Исландиялық мантиидің бір бөлігі болуы мүмкін болғандықтан, бұл арал жақын арада толығымен жойылуы екіталай. Эрозияға ұшыраған аумақтың көп бөлігі оңай шайылатын, ұсақ тефрадан тұрды. Қалған бөлігінің көп бөлігі эрозияға төзімдірек қатты лава ағындарымен жабылған. Сонымен қатар, арал ішіндегі ұсақ тефрадағы күрделі химиялық реакциялар палагонитизация деп аталатын процесте эрозияға төзімді туф материалының қалыптасуына біртіндеп әкелді. Суртсиде бұл процесс жоғары температураның бетке жақын болуына байланысты өте жылдам жүрді. Суртсидің қанша уақытқа дейін сақталатынына қатысты болжамдар, қазірге дейін байқалған эрозия қарқынына негізделген. Егер қазіргі қарқын өзгермесе, 2100 жылға қарай аралдың көп бөлігі теңіз деңгейінде немесе одан төмен болады деп есептеледі. Дегенмен, аралдың берік ядросы ашыққа шыққанда эрозия қарқыны төмендеуі мүмкін: эрозия қарқыны экспоненциалды түрде баяулайды деген болжам бойынша, арал көптеген ғасырлар бойы сақтала алады.
Өсімдіктер
1965 жылдың көктемінде Суртсейдің солтүстік жағалауында алғашқы қан тамырлы өсімдік табылды, 1967 жылы еліктер көріне бастады, ал 1970 жылы Суртсей лавасында лишайлар бірінші рет анықталды. Суртсейдегі өсімдіктердің таралуы жан-жақты зерттелді, әсіресе қан тамырлы өсімдіктер, себебі олар өсімдік жамылғысының қалыптасуында еліктерге, лишайларға және саңырауқұлақтарға қарағанда әлдеқайда маңызды рөл атқарды.
Құстар тіршілігі
Аралдағы құстар тіршілігінің кеңеюі өсімдіктердің таралуына тәуелді болды және оның дамуына көмектесті. Құстар өсімдіктерді ұя салу үшін пайдаланады, сонымен қатар тұқымдарды таратуға және гуаномен топырақты тыңайтуға көмектеседі. Атылу тоқтағаннан кейін үш жыл өткен соң құстар Суртсиде алғаш рет ұя салай бастады, ал фулмар мен гагарка – үй салған алғашқы түрлер болды. Қазір аралда 12 түр тұрақты түрде кездеседі. 1984 жылдан бері аралда шағалалар бар, бірақ жаңа арал пайда болғаннан кейін бірнеше апта өткен соң олар жағалауда қысқа ғана көрінді. Суртси кейбір құс түрлеріне мекен болғанмен, сонымен қатар көшіп бара жатқан құстар үшін, әсіресе Еуропа мен Исландия арасындағы жолдағы құстар үшін де тоқтау орны ретінде пайдаланылды. Аралда қысқа уақытқа көрінетін түрлерге аққулар, қаздың түрлі түрі және қара қарға жатады. Суртси Исландияға қарайтын негізгі көші-қон бағыттарының батысында орналасқан болса да, өсімдік жамылғысы жақсарған сайын, ол жиі тоқтау орнына айналды. 2008 жылы 14-ші көбеюге қабілетті құс түрі анықталды – қарапайым қарғаның ұясы табылды.
Теңіз тіршілігі
Арал пайда болғаннан кейін көп ұзамай оның төңірегінде ескектер көрінді. Олар тез арада күнге жатып, әсіресе солтүстік тілмесінде шоғырланды, ол толқындардың аралды тозуымен бірге кеңейді. 1983 жылы аралда ескектер көбейіп өсіп, 70-ке дейін жететін топ осы аралды көбею ортасы ретінде пайдаланды. Аралда сұр ескектер, батпақ ескектерге қарағанда көп кездеседі, бірақ екеуі де қазір жақсы орныққан. Ескектердің болуы касаткаларды (оркаларды) тартады, олар Вестманнаэйяр архипелагының суларында жиі көрінеді және қазір Сурцсей төңірегінде де көптеп табылады. Аралдың су асты бөлігінде көптеген теңіз түрлері мекендейді. Теңіз жұлдыздары, теңіз кірпілері және кеспелер көптеп кездеседі. Тастар балдырлармен жабылған, ал теңіз шөптері жартастың су асты беткейін жабады, ең тығыз жабындысы теңіз деңгейінен төменде орналасқан.
Басқа өмір
Жәндіктер Суртси аралының пайда болғаннан кейін көп ұзамай келді және алғаш рет 1964 жылы анықталды. Алғашқы келгендер – желмен және өз күштерімен ұшқан жәндіктер болды. Олардың кейбіреулері Еуропаның негізгі бөлігінен алыс жерлерден соғылып келген болуы мүмкін. Кейіннен, ағаш қалдықтарымен бірге тірі жануарлар мен өлекселер де аралға жетті. 1974 жылы жағаға құйылған үлкен, шөппен қапталған топырақ тілімшесінің жартысын ғалымдар зерттеу үшін алып, ішінде 663 құрлықтағы омыртқасыз жануар тапты, олардың көп бөлігі – құрттар мен секіргіштер еді, және олардың басым көпшілігі сапарды сәтті аяқтаған. Жәндіктердің орналасуы құстарға тамақ әкелді, ал құстар өз кезегінде көптеген түрлердің аралда бекінуіне көмектесті. Өлі құстардың денелері етқоректі жәндіктерге азық болады, ал топырақтың тыңайтылуы және өсімдіктердің өсуі шөпқоректі жәндіктерге қолайлы орта жасайды. Алғашқы жер құрты 1993 жылы топырақ үлгісінен табылған, оны Хаймаейден құс әкелген болуы мүмкін. Бірақ келесі жылы құрттар табылған жоқ. 1998 жылы табылған жұмырқалдықтар Исландияның оңтүстік бөлігінде кездесетін түрлерге ұқсас болды. Арақашықтар мен қоңыздар да аралда орналасты.
Адамға әсері
Адамның елеулі әсері – зерттеушілер аралда тұрғанда пайдаланатын шағын жиналмалы үйшік қана. Үйшікте бірнеше жатақтар мен төтенше радио және басқа да маңызды электрониканы қуаттандыруға арналған күн энергиясының көзі бар. Сонымен қатар, тастап кетілген маяк негізі де бар. Барлық келушілер өздері мен әкелген заттарын тексеріп, адамдардың осы экожүйеге кездейсоқ тұқымдарды әкеп кіргізбеуін қамтамасыз етеді. Хеймэйден қайықпен жасырын келген бірнеше ұл картоп егіпті деген сенім бар, бірақ оны тапқан соң дереу қазып шығарып тастаған.