Семіздік: денсаулыққа қауіпті жағдай

Кіріспе

Денедегі артық майдың денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деңгейде жинақталуымен сипатталатын медициналық жағдай.

Семіздік – кейде ауру саналатын медициналық жағдай, онда денедегі артық май денсаулыққа теріс әсер ететіндей мөлшерде жинақталады. Адамның дене массасының индексі (ДМЖ) – адамның салмағының бойының квадратына бөлінуі – 30-дан жоғары болса, ол семіз деп есептеледі; 25-ке дейінгі көрсеткіш артық салмақ ретінде анықталады. Семіздік – мүгедектіктің маңызды себебі және түрлі аурулармен байланысты, әсіресе жүрек-қан тамырлары аурулары, 2-типті қант диабеті, ұйықтағандағы демқұрыштың тоқтауы, кейбір қатерлі ісіктер және остеоартрит. Семіздікпен ауыратын көптеген адамдар салмақтан айырылуға тырысады және көбінесе табысқа жетеді, бірақ салмақты ұзақ сақтау сирек кездеседі. Семіздіктің алдын алуға арналған тиімді, нақты анықталған және дәлелдерге негізделген шаралар жоқ. Семіздіктің алдын алуға кешенді көзқарас қажет, оған қоғамдық, ұйымдық, отбасылық және жеке деңгейлердегі шаралар кіреді. Егер диета, физикалық жаттығулар және дәрі-дәрмектер тиімді болмаса, асқазан көлемін немесе ішек ұзындығын азайту үшін асқазанға шар қою немесе хирургиялық араласу жасалуы мүмкін, бұл ертерек тою сезіміне немесе тамақтан қоректік заттарды сіңіру қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Семіздік – әлемдегі алдын алуға болатын өлімнің басты себебі, ересектер мен балалар арасындағы көрсеткіштер артып келеді. 2022 жылы әлемде 1 миллиардтан астам адам семіздікпен ауырады (879 миллион ересек және 159 миллион бала), бұл 1990 жылы тіркелген ересектер арасындағы көрсеткіштердің екі еседен астамы (ал балалар арасындағы көрсеткіштер төрт есе жоғары). Семіздік әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездеседі. Бүгінде семіздікке қатысты стигма көптеген елдерде бар. Керісінше, кейбір мәдениеттерде, өткенде де, қазірде де семіздікке жағымды көзқараспен қаралады, оны байлық пен өнімділіктің белгісі деп есептейді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, АҚШ, Канада, Жапония, Португалия, Германия, Еуропалық парламент және медициналық қоғамдар, мысалы, Америка медицина қауымдастығы семіздікті ауру ретінде жіктейді. Ал Ұлыбритания сияқты басқа елдерде мұндай жіктеме жоқ.

Тірі қалу парадоксы

Жалпы халық арасындағы семіздіктің денсаулыққа тигізетін теріс салдары зерттеулермен толыққанды дәлелденгенімен, кейбір топтардағы денсаулық көрсеткіштерінің жақсаруы дене салмағының индексінің (ДSI) жоғарылауымен байланысты, бұл құбылыс «семіздікке байланысты өмір сүру парадоксы» деп аталады. Бұл парадокс алғаш рет 1999 жылы гемодиализден өтетін артық салмақты және семіз адамдарда сипатталған.

Although the negative health consequences of obesity in the general population are well supported by the available research evidence, health outcomes in certain subgroups seem to be improved at an increased BMI, a phenomenon known as the obesity survival paradox. The paradox was first described in 1999 in overweight and obese people undergoing hemodialysis

In people with heart failure, those with a BMI between 30.0 and 34.9 had lower mortality than those with a normal weight. This has been attributed to the fact that people often lose weight as they become progressively more ill. Similar findings have been made in other types of heart disease. People with class I obesity and heart disease do not have greater rates of further heart problems than people of normal weight who also have heart disease. In people with greater degrees of obesity, however, the risk of further cardiovascular events is increased. Even after cardiac bypass surgery, no increase in mortality is seen in the overweight and obese. One study found that the improved survival could be explained by the more aggressive treatment obese people receive after a cardiac event. Another study found that if one takes into account chronic obstructive pulmonary disease (COPD) in those with PAD, the benefit of obesity no longer exists. A limited number of cases are due primarily to genetics, medical reasons, or psychiatric illness. increased reliance on cars, and mechanized manufacturing. Some other factors have been proposed as causes towards rising rates of obesity worldwide, including insufficient sleep, endocrine disruptors, increased usage of certain medications (such as atypical antipsychotics), increases in ambient temperature, decreased rates of smoking, demographic changes, increasing maternal age of first time mothers, changes to epigenetic dysregulation from the environment, increased phenotypic variance via assortative mating, social pressure to diet, among others. According to one study, factors like these may play as big of a role as excessive food energy intake and a lack of physical activity; however, the relative magnitudes of the effects of any proposed cause of obesity is varied and uncertain, as there is a general need for randomized controlled trials on humans before definitive statement can be made. According to the Endocrine Society, there is "growing evidence suggesting that obesity is a disorder of the energy homeostasis system, rather than simply arising from the passive accumulation of excess weight".

Жүрек жеткіліксіздігі бар адамдарда 30,0-34,9 ДSI көрсеткішіне ие болғандардың өлім-жітім деңгейі қалыпты салмақтағы адамдарға қарағанда төмен болды. Бұл, көбінесе адамдар ауруы асқынған сайын салмақ жоғалтатынымен байланысты. Ұқсас нәтижелер жүрек ауруларының басқа түрлерінде де байқалды. І класс семіздігі және жүрек аурулары бар адамдар, жүрек аурулары бар қалыпты салмақтағы адамдарға қарағанда жүрек ауруларының одан әрі даму қаупі жоғары емес. Дегенмен, семіздік деңгейі жоғары адамдарда қосымша жүрек-қан тамырлық оқиғалардың қаупі артады. Тіпті жүрек айналма операциясынан кейін де артық салмақты және семіз адамдарда өлім-жітімнің артуы байқалмайды. Бір зерттеуде жүрек оқиғасынан кейін семіз адамдарға жүргізілетін күшті емдеу әдісі олардың өмір сүру ұзақтығын жақсартуға себеп болуы мүмкін екені анықталды. Тағы бір зерттеуде, егер созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА) бар адамдардағы периферлік артериялық ауру (ПАА) ескерілсе, семіздіктің пайдасы жоғалады. Кейбір жағдайларда бұл генетикалық факторларға, медициналық себептерге немесе психикалық ауруларға байланысты болуы мүмкін.

Әлемде семіздіктің өсуіне себеп болатын басқа да факторлар бар, оларға жеткіліксіз ұйқы, эндокриндік бұзылулар, кейбір дәрі-дәрмектерді (әсіресе, атипикалық антипсихотиктерді) қолданудың артуы, қоршаған орта температурасының жоғарылауы, темекі шегудің азаюы, демографиялық өзгерістер, бірінші жүктіліктің орташа жасының өсуі, қоршаған ортаның эпигенетикалық дисрегуляцияға тигізетін әсері, таңдаулы жұптасу арқылы фенотиптік вариацияның артуы, диетаға қойылатын әлеуметтік қысым және тағы да басқалары жатады. Бір зерттеуге сәйкес, бұл факторлар шамадан тыс тамақтандыру және физикалық белсенділіктің жетіспеуімен салыстырылатын рөл атқара алады. Дегенмен, семіздіктің кез келген себебінің әсерінің салыстырмалы шамалары әртүрлі және белгісіз, себебі нақты тұжырым жасамас бұрын адамдарға қатысты рандомизацияланған бақыланатын сынақтар қажет. Эндокринологиялық қоғамның мәлімдемесіне сәйкес, «семіздік энергиялық гомеостаз жүйесінің бұзылуынан туындайды, жай ғана артық салмақтың жиналуынан емес» дегенге қатысты дәлелдер көбейіп келеді.

Отырғысыз өмір сүру

Оттырушы өмір салты семіздікке маңызды рөл атқаруы мүмкін. Қазіргі уақытта әлем халқының кем дегенде 30% жеткілікті физикалық жаттығу жасамайды. Әлемдік тенденцияда белсенді демалыс кезіндегі физикалық белсенділік туралы мәліметтер нақты емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әлем бойынша адамдар бұрынғыдан аз қозғалысқа ие демалыс түрлерін таңдайды, ал Финляндиядағы зерттеулер физикалық белсенділіктің артып келе жанын көрсетсе, АҚШ-тағы зерттеулер бос уақыттағы физикалық белсенділік едәуір өзгермегенін анықтады. Балалардың физикалық белсенділігі маңызды себеп болуы мүмкін емес. Балалар мен ересектер арасында теледидар көру уақыты мен семіздік қаупі арасында байланыс бар. Медиаға ұшыраудың артуы балалардың семіздігінің өсуіне әкеледі, бұл көрсеткіш теледидар көруге жұмсалған уақытқа пропорционалды түрде өседі.

Генетика

Көптеген басқа медициналық жағдайлар сияқты, семіздік те генетикалық және қоршаған орта факторларының өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады. Аштық пен метаболизмді бақылайтын әртүрлі гендердегі полиморфизмдер, жеткілікті тағамдық энергия болғанда семіздікке бейімділік тудырады. 2006 жылға дейін адам геномындағы осы 41-ден астам нүкте семіздіктің дамуымен байланысты екені анықталды, егер қолайлы орта болса. FTO генінің (май массасы және семіздікпен байланысты ген) екі данасына ие адамдардың салмағы орташа есеппен 3–4 кг артық болып шықты және тәуекел аллелі жоқ адамдарға қарағанда семіздікке шалдығу қаупі 1,67 есе жоғары. Зерттелген популяцияға байланысты, генетикалық факторларға байланысты адамдар арасындағы Дене салмағы индексінің (ДЖИ) айырмашылығы 6% -дан 85% -ға дейін өзгереді. Семіздік – Прадер-Вилли синдромы, Барде-Бидель синдромы, Коэн синдромы және МОМО синдромы сияқты бірнеше синдромдардың маңызды белгісі болып табылады. (Бұл жағдайларды ескермеу үшін кейде «синдромдық емес семіздік» термині қолданылады.) Ерте жастағы қанағаттандырмас семіздікке (10 жасқа дейін пайда болатын және қалыпты көрсеткіштен үш стандарттық ауытқудан жоғары Дене салмағы индексімен сипатталатын) шалдыққан адамдардың 7% -ында бір нүктелік ДНК мутациясы анықталды. Нақты гендерге емес, мұрагерлік үлгілеріне назар аударған зерттеулер, екі семіз ата-анасынан туған балалардың 80% -ының семіз екенін, ал қалыпты салмақтағы екі ата-анасынан туған балалардың 10% -дан азының семіз екенін көрсетті. Бірдей ортаға ұшыраған әртүрлі адамдардың семіздікке шалдығу қаупі әртүрлі, себебі олардың генетикасы әртүрлі. «Үнемді ген гипотезасы» адам эволюциясы кезінде тағамдық тапшылықтың салдарынан адамдардың семіздікке бейім екенін болжайды. Сирек кездесетін молшылық кезеңдерін энергияны май ретінде сақтау арқылы пайдалану қабілеті, тағамның алуан түрлі қолжетімділігі бар кезде тиімді болар еді, ал май қоры көп адамдар ашаршылықтан аман қалуға бейім болар еді. Алайда, май жинауға бейімділік тұрақты тағаммен қамтамасыз етілген қоғамдарда зиянды болуы мүмкін. Бұл теория әртүрлі сынға ұшырады, сондай-ақ «дрейфті ген гипотезасы» және «үнемді фенотип гипотезасы» сияқты басқа эволюциялық негізделген теориялар да ұсынылды.

Like many other medical conditions, obesity is the result of an interplay between genetic and environmental factors. Polymorphisms in various genes controlling appetite and metabolism predispose to obesity when sufficient food energy is present. As of 2006, more than 41 of these sites on the human genome have been linked to the development of obesity when a favorable environment is present. People with two copies of the FTO gene (fat mass and obesity associated gene) have been found on average to weigh 3–4 kg more and have a 1.67 fold greater risk of obesity compared with those without the risk allele. The differences in BMI between people that are due to genetics varies depending on the population examined from 6% to 85%. Obesity is a major feature in several syndromes, such as Prader–Willi syndrome, Bardet–Biedl syndrome, Cohen syndrome, and MOMO syndrome. (The term "non syndromic obesity" is sometimes used to exclude these conditions.) In people with early onset severe obesity (defined by an onset before 10 years of age and body mass index over three standard deviations above normal), 7% harbor a single point DNA mutation. Studies that have focused on inheritance patterns rather than on specific genes have found that 80% of the offspring of two obese parents were also obese, in contrast to less than 10% of the offspring of two parents who were of normal weight. Different people exposed to the same environment have different risks of obesity due to their underlying genetics. The thrifty gene hypothesis postulates that, due to dietary scarcity during human evolution, people are prone to obesity. Their ability to take advantage of rare periods of abundance by storing energy as fat would be advantageous during times of varying food availability, and individuals with greater adipose reserves would be more likely to survive famine. This tendency to store fat, however, would be maladaptive in societies with stable food supplies. This theory has received various criticisms, and other evolutionarily based theories such as the drifty gene hypothesis and the thrifty phenotype hypothesis have also been proposed.

Басқа аурулар

Кейбір физикалық және психикалық аурулар мен оларды емдеу үшін қолданылатын фармацевтикалық препараттар семіздікке ұшырау қаупін арттырады. Семіздікке ұшырау қаупін арттыратын медициналық ауруларға бірнеше сирек кездесетін генетикалық синдромдар (жоғарыда тізілгендей), сондай-ақ кейбір туа біткен немесе қабылданған жағдайлар: гипотиреоз, Кушинг синдромы, өсу гормонының жетіспеушілігі және кейбір тамақтану тәртібін бұзулар, мысалы, шектен тыс тамақтану синдромы және түнгі тамақтану синдромы жатады. Психиатриялық аурулары бар пациенттерде артық салмақ пен семіздікке шалдығу қаупі, психиатриялық аурулары жоқ адамдарға қарағанда жоғары. Семіздік пен депрессия бір-біріне әсер етеді, семіздік клиникалық депрессияға шалдығу қаупін арттырады, ал депрессия семіздікке ұшырау мүмкіндігін арттырады.

Есірткіге байланысты семіздік

Кейбір дәрі-дәрмектер салмақ көбеюге немесе дене құрамының өзгеруіне әкелуі мүмкін; оларға инсулин, сульфонилмочевиналар, тиазолидиндиондар, атипикалық антипсихотиктер, антидепрессанттар, стероидтар, кейбір құрылтайға қарсы дәрілер (фенитоин және вальпроат), пизотифен және гормоналды контрацепцияның кейбір түрлері жатады. Энергияны тұтынудың энергия жұмсалудан артық болуы жеке адамның дене салмағының артуына әкелетіні белгілі болғанымен, қоғамдық деңгейде бұл екі фактордың өзгеруінің себебі көп талқыланады. Себептері бойынша бірнеше теориялар бар, бірақ көпшілігі әртүрлі факторлардың үйлесіміне сенеді. Әлеуметтік топ пен дене салмағының индексі (ДЖС) арасындағы байланыс әлем бойынша әртүрлі. 1989 жылы жүргізілген зерттеулер дамыған елдерде жоғары әлеуметтік жағдайдағы әйелдердің семіздікке бейім еместігін көрсетті. Әлеуметтік топтары әртүрлі ерлер арасында ерекше айырмашылықтар байқалған жоқ. Дамушы елдерде жоғары әлеуметтік жағдайдағы әйелдер, ерлер және балалар семіздікке көбірек ұшырайды. 2007 жылы осы зерттеу қайталанғанда, бірдей байланыстар анықталды, бірақ олар нашарлаған. Бұл байланыстың әлсіреуі жаһанданудың әсерінен деп есептелді. Дамыған елдерде ересектердегі семіздік деңгейі және артық салмақты жасөспірім балалардың үлесі табыс теңсіздігімен байланысты. АҚШ штаттарында да осындай байланыс байқалады: тіпті жоғары әлеуметтік жағдайдағы ересектердің де теңсіздік жоғары штаттарда семіздікке ұшырау ықтималдығы артады. Дене салмағының индексі (ДЖС) мен әлеуметтік жағдай арасындағы байланысқа қатысты көптеген түсіндірмелер ұсынылған. Дамыған елдерде байлардың қоректі тамаққа қол жеткізе алатыны, арық болуға қоғамдық қысымға ұшыратыны және дене шынықтыруға қатысты үлкен мүмкіндіктер мен үміттері бар деген пікір бар. Дамушы елдерде тамаққа қол жеткізу мүмкіндігі, физикалық еңбекпен байланысты жоғары энергия жұмсалуы және дене бітімінің ірі болуына баға беретін мәдени құндылықтар байқалатын үлгілерге әсер етеді деп есептеледі. Стресс және төмен әлеуметтік жағдай семіздік қаупін арттырады. Темекі шегу адамның салмағына елеулі әсер етеді. Темекі тастағандар он жыл ішінде ерлер 4,4 килограмм, ал әйелдер 5,0 килограмм салмақ алады. Алайда, темекі шегу көрсеткіштерінің өзгеруі семіздік деңгейіне елеулі әсер тигізбеді. АҚШ-та адамның балаларының саны семіздік қаупімен байланысты. Әйелдер үшін бұл қауіп әр балаға шаққанда 7%-ға, ал ерлер үшін 4%-ға артады. Бұл, ішінара, батыстық ата-аналардың бала тәрбиесімен айналысуы дене белсенділігін төмендетуімен байланысты болуы мүмкін. Дамушы елдерде қалалардың өсуі семіздіктің артуына ықпал етеді. Қытайда семіздіктің жалпы көрсеткіші 5%-дан төмен, бірақ кейбір қалаларда бұл көрсеткіш 20%-дан жоғары. Бұл, ішінара, қала құрылысының мәселелеріне байланысты болуы мүмкін (мысалы, дене шынықтыруға арналған қоғамдық кеңістіктердің жеткіліксіздігі). Балалық шақтағы дұрыс тамақтанудың жетіспеуі дамушы елдерде семіздіктің өсуіне себепші болуы мүмкін. Тамақ тапшылығы кезінде болатын эндокриндік өзгерістер, тамақтан энергия жеткілікті болғаннан кейін май жиналуын ынталандыруы мүмкін. Балаларда антибиотиктерді қолдану кейіннен семіздікке әкелуімен де байланысты.

Certain medications may cause weight gain or changes in body composition; these include insulin, sulfonylureas, thiazolidinediones, atypical antipsychotics, antidepressants, steroids, certain anticonvulsants (phenytoin and valproate), pizotifen, and some forms of hormonal contraception. Though it is accepted that energy consumption in excess of energy expenditure leads to increases in body weight on an individual basis, the cause of the shifts in these two factors on the societal scale is much debated. There are a number of theories as to the cause but most believe it is a combination of various factors. The correlation between social class and BMI varies globally. Research in 1989 found that in developed countries women of a high social class were less likely to be obese. No significant differences were seen among men of different social classes. In the developing world, women, men, and children from high social classes had greater rates of obesity. In 2007 repeating the same research found the same relationships, but they were weaker. The decrease in strength of correlation was felt to be due to the effects of globalization. Among developed countries, levels of adult obesity, and percentage of teenage children who are overweight, are correlated with income inequality. A similar relationship is seen among US states: more adults, even in higher social classes, are obese in more unequal states. Many explanations have been put forth for associations between BMI and social class. It is thought that in developed countries, the wealthy are able to afford more nutritious food, they are under greater social pressure to remain slim, and have more opportunities along with greater expectations for physical fitness. In undeveloped countries the ability to afford food, high energy expenditure with physical labor, and cultural values favoring a larger body size are believed to contribute to the observed patterns. Stress and perceived low social status appear to increase risk of obesity. Smoking has a significant effect on an individual's weight. Those who quit smoking gain an average of 4.4 kilograms (9.7 lb) for men and 5.0 kilograms (11.0 lb) for women over ten years. However, changing rates of smoking have had little effect on the overall rates of obesity. In the United States, the number of children a person has is related to their risk of obesity. A woman's risk increases by 7% per child, while a man's risk increases by 4% per child. This could be partly explained by the fact that having dependent children decreases physical activity in Western parents. In the developing world urbanization is playing a role in increasing rate of obesity. In China overall rates of obesity are below 5%; however, in some cities rates of obesity are greater than 20%. In part, this may be because of urban design issues (such as inadequate public spaces for physical activity). Malnutrition in early life is believed to play a role in the rising rates of obesity in the developing world. Endocrine changes that occur during periods of malnutrition may promote the storage of fat once more food energy becomes available. The use of antibiotics among children has also been associated with obesity later in life.

Басқа факторлар

Ұйқының жеткіліксіздігі семіздікпен де байланысты. Бірінің екіншісіне себеп болатыны әлі анық емес. Кейбір ғалымдар "обезогендер" деп аталатын химиялық заттар семіздікке ықпал етуі мүмкін деген болжам айтады. Жеке тұлғаның белгілі бір ерекшеліктері семіздікпен байланысты. Семіз адамдарда жалғыздық, невротизм, импульсивтілік және сыйлыққа құштарлық жиі кездеседі, ал жауапкершілік пен өзін-өзі бақылау семіздікпен азырақ байланысты. Аталған мәселе бойынша жүргізілген көптеген зерттеулер сауалнамаға негізделгендіктен, осы тұжырымдар жеке тұлға мен семіздік арасындағы байланысты шамадан тыс көрсетуі мүмкін: семіз адамдар семіздікке байланысты қоғамдық ұғымдарды білуі мүмкін және олардың сауалнамаға берген жауаптары соған сәйкес бұрмаланған болуы мүмкін.

Патофизиология

Семіздіктің дамуына екі ерекше, бірақ өзара байланысты процесс қатысады деп есептеледі: тұрақты оң энергия балансы (денеге түсетін энергия, шығыннан артық) және дене салмағының «белгіленген нүктесін» жоғары деңгейге қайта орнату. Екінші процесс семіздікке қарсы тиімді ем табудың қиын болуын түсіндіреді. Бұл процестің негізгі биологиясы әлі толық анықталмағанмен, зерттеулер механизмдерді ашып көрсетуде. 1994 жылы Дж.М. Фридманның зертханасында лептин генінің табылуына дейін бұл салаға көп көңіл бөлген жоқ. Лептин және грелин перифериялық түрде өндіріледі, бірақ олар орталық нерв жүйесі арқылы тәбетті реттейді. Атап айтқанда, олар және басқа тәбетке қатысты гормондар мидың гипоталамусына әсер етеді, ол тамақтану және энергия шығынын реттеуде маңызды рөл атқарады. Гипоталамуста тәбетті интеграциялауға қатысатын бірнеше тізбек бар, олардың ең жақсы зерттелгені – меланокортин жолы. Аркуат ядросында екі түрлі нейрон тобы бар. Қандай диеталар ұзақ мерзімді салмақ жоғалтуға көмектесетіні әлі белгісіз, және төмен калориялы диеталардың тиімділігі күмәнді. Ұлттық салмақ бақылау тізіліміндегі қатысушылардың 87%-ы 10 жыл бойы дене салмағының 10%-ын сақтап қалғанмен, ұзақ мерзімді салмақ сақтау үшін ең тиімді диеталық тәсіл әлі анықталған жоқ. АҚШ-та диеталық өзгерістер мен физикалық жаттығуларды біріктіретін қарқынды мінез-құлықты түзету шаралары ұсынылады. Үзілісті ораза ұстаудың, үздіксіз энергияны шектеуге қарағанда салмақ жоғалтуда қосымша пайдасы жоқ. Бірнеше төмен калориялы диеталар тиімді. Бірақ, ұзақ мерзімді перспективада, төмен көмірсулы және төмен майлы диеталардың барлығы бірдей тиімді көрінеді. Әртүрлі диеталармен байланысты жүрек аурулары мен диабет қаупі шамамен бірдей. Семіздікпен ауыратын адамдар арасында Жерорта диетасын қолдану жүрек ауруларының қаупін азайтуы мүмкін. Диеталық және өмір салтын өзгерту жүктілік кезінде артық салмақ алуды шектеуге және ана мен баланың денсаулығын жақсартуға көмектеседі. Жүрек ауруларының басқа да қауіп факторлары бар семіз адамдарға қарқынды кеңес беру ұсынылады.

Two distinct but related processes are considered to be involved in the development of obesity: sustained positive energy balance (energy intake exceeding energy expenditure) and the resetting of the body weight "set point" at an increased value. The second process explains why finding effective obesity treatments has been difficult. While the underlying biology of this process still remains uncertain, research is beginning to clarify the mechanisms. This field of research had been almost unapproached until the leptin gene was discovered in 1994 by J. M. Friedman's laboratory. While leptin and ghrelin are produced peripherally, they control appetite through their actions on the central nervous system. In particular, they and other appetite related hormones act on the hypothalamus, a region of the brain central to the regulation of food intake and energy expenditure. There are several circuits within the hypothalamus that contribute to its role in integrating appetite, the melanocortin pathway being the most well understood. The arcuate nucleus contains two distinct groups of neurons. Although it is unclear what diets might support long term weight loss, and although the effectiveness of low calorie diets is debated, Although 87% of participants in the National Weight Control Registry were able to maintain 10% body weight loss for 10 years, the most appropriate dietary approach for long term weight loss maintenance is still unknown. In the US, intensive behavioral interventions combining both dietary changes and exercise are recommended. Intermittent fasting has no additional benefit of weight loss compared to continuous energy restriction. Several hypo caloric diets are effective. In the long term, however, all types of low carbohydrate and low fat diets appear equally beneficial. Heart disease and diabetes risks associated with different diets appear to be similar. Promotion of the Mediterranean diets among the obese may lower the risk of heart disease. Dietary and lifestyle changes are effective in limiting excessive weight gain in pregnancy and improve outcomes for both the mother and the child. Intensive behavioral counseling is recommended in those who are both obese and have other risk factors for heart disease.

Денсаулық сақтау саясаты

Семіздік – халық денсаулығы және саясат саласындағы күрделі мәселе, себебі оның кең таралғандығы, қымбатқа түсуі және денсаулыққа тигізетін әсері зор. Сондықтан, оны шешу үшін кеңінен қоғамдық жағдайды өзгерту қажет, сондай-ақ қауымдастықтардың, жергілікті билік органдарының және үкіметтердің күш-жігерін салу қажет. Мектептердегі қантты сусындарға қолжетімділікті азайту да маңызды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қантты сусындарға салық салуды ұсынады. Қалалық ортаны жарақтандыру кезінде саябақтарға қолжетімділікті арттыру және жаяу жүргіншілерге арналған бағыттарды дамытуға күш салынып келеді. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жүргізілетін науқандар семіздікке ықпал ететін мінез-құлықты өзгертуде шектеулі тиімділік көрсетеді, бірақ физикалық белсенділік және дұрыс тамақтану туралы білім мен хабардарлықты арттыру арқылы ұзақ мерзімді өзгерістерге әкелуі мүмкін. Бұл науқандар отыру және жату уақытын азайтуға, сондай-ақ физикалық белсенділікке ниеттілікті арттыруға да оң әсер ете алады. Кейбір мамандар өте өңделген тағамдарға қарсы саясат қабылдауды ұсынады.

Дәрі-дәрмектер

1930 жылдары семіздікті басқаруға арналған дәрілер енгізілгеннен бері көптеген препараттар қолданылып келді. Олардың көпшілігі дене салмағын аздаған мөлшерде төмендетті, ал бірнешесі жанама әсерлеріне байланысты семіздікке қарсы препарат ретінде қолданудан алынып тасталды. 1964-2009 жылдар аралығында нарықтан алынған 25 семіздікке қарсы препараттың 23-і мидағы химиялық нейротрансмиттерлердің жұмысын өзгерту арқылы әрекет етті. Бұл препараттардың қолданудан алынуына себеп болған ең көп кездесетін жанама әсерлері – психикалық бұзылыстар, жүрекке байланысты жанама әсерлер, сондай-ақ препаратты қолдану немесе оған тәуелділік. Жеті препаратқа байланысты өлім жағдайлары тіркелді. Ұзақ мерзімді қолдануға пайдалы бес препарат: орлистат, лоркасерин, лираглутид, фентермин-топирамат және налтрексон-бупропион. Олардың плацебомен салыстырғанда бір жыл ішіндегі салмақ жоғалту нәтижесі 3,0-ден 6,7 кг-ға (6,6-14,8 фунт) дейін болды. Еуропалық реттеуші органдар лоркасерин мен фентермин-топираматты қабылдамады, өйткені лоркасеринмен жүрек клапандарының проблемалары және фентермин-топираматпен жүрек және қан тамырларының жалпы проблемалары байланысты болды. Орлистатты қолдану асқазан-ішек жолынан туындайтын жоғары деңгейдегі жанама әсерлермен байланысты, сондай-ақ бүйректерге тигізетін әсері туралы алаңдаушылықтар туды. Бұл препараттардың семіздіктің жүрек-қан тамырлары аурулары немесе өлім сияқты ұзақ мерзімді асқынуларына қалай әсер ететіні туралы мәліметтер жоқ.

2019 жылы жүйелі шолу семіз ересектерде флуоксетиннің (60 мг/күн, 40 мг/күн, 20 мг/күн, 10 мг/күн) әртүрлі дозаларының салмаққа тигізетін әсерін салыстырды. Плацебомен салыстырғанда флуоксетиннің барлық дозалары салмақ жоғалтуға көмектесетіндігі байқалды, бірақ емдеу кезеңінде бас айналу, ұйқышылдық, шаршау, ұйқысыздық және жүрек ауруы сияқты жанама әсерлердің пайда болу қаупін арттырды. Алайда, бұл қорытындылар төмен сенімділікке ие деректерге негізделген.

Хирургиялық операция

Семіздікті емдеудің ең тиімді әдісі – бариатриялық хирургия, сондай-ақ жалпы өлім-жітімді төмендету; алайда, метаболизмнің жақсаруы салмақ жоғалтудың нәтижесінде болады, хирургияның емес. Бір зерттеуде процедура түріне байланысты 10 жыл ішінде салмақтың 14%-дан 25%-ға дейін төмендегені және стандартты салмақ жоғалту шараларымен салыстырғанда барлық себептерге байланысты өлім-жітім 29%-ға төмендегені анықталды. Асқынулар жағдайдың шамамен 17%-ында кездеседі және 7%-ында қайта операция қажет болады. 1997 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) семіздікті әлемдік эпидемия деп ресми түрде мойындады. 1980 мен 2014 жылдар аралығында семіздікке шалдыққандардың саны екі еседен астамға өсті. 2014 жылы 600 миллионнан астам ересек адам семіздікпен ауырады, бұл әлемдегі ересек халқының шамамен 13 пайызын құрайды. 2015–2016 жылдарға қарай АҚШ-та семіздікпен ауыратын ересектердің үлесі жалпы алғанда 39,6% (37,9% еркек және 41,1% әйел) құрады. 2000 жылы ДДҰ артық салмақ пен семіздік, бұрынғыдай нашар тамақтану және жұқпалы аурулар сияқты дәстүрлі денсаулық сақтау мәселелерін ығыстырып, денсаулықтың нашарлауының маңызды себептерінің біріне айналып бара жатқанын мәлімдеді. Семіздік деңгейі кем дегенде 50-60 жасқа дейін жоғарылай түседі. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) семіздік деңгейінің кем дегенде 2030 жылға дейін, әсіресе АҚШ, Мексика және Англияда тиісінше 47%, 39% және 35% деңгейіне жететінін болжады. Бұрын тек жоғары кіріс көлеміне ие елдердің ғана мәселесі саналған семіздік деңгейі бүкіл әлемде өсіп, дамыған және дамушы елдердің екеуіне де әсер етеді. Бұл өсімдер ең айқын қалалық аймақтарда байқалады.

Этимология

Семіздік латын тіліндегі obesitas сөзінен туындаған, ол "тоқ, майлы немесе денелі" дегенді білдіреді. Ēsus – edere (жеу) етістігінің өткен шаққа шақтанған түрі, ал ob (артық) префиксі қосылған. Оксфорд ағылшын сөздігі бұл сөзді алғаш рет 1611 жылы Рэндл Котгрейв қолданғанын көрсетеді.

Тарихи көзқарастар

Ежелгі грек медицинасы семіздікті медициналық бұзылыс ретінде мойындайды және ежелгі египеттіктердің де оны осылай қарағанын жазды. Гиппократ: «Көбелектің өзі ауру ғана емес, басқа аурулардың да белгісі» деп жазған. Адамзат тарихының көп бөлігінде адамдар азық-түлік жетіспеушілігімен күресті. Сондықтан семіздік тарихи түрде байлық пен жақсы өмір сүрудің белгісі ретінде қарастырылған. Ол ежелгі Шығыс Азия өркениеттеріндегі жоғары лауазымды шенеуніктер арасында кең таралған. 17 ғасырда ағылшыз медицина авторы Тобиас Веннер ағылшыл тілінде жарық көрген кітабында «қоғамдық ауру» терминін алғаш рет қолданған. Өнеркәсіптік революция басталғанда, елдердің әскери және экономикалық қуаты олардың сарбаздары мен жұмысшыларының дене бітімі мен күшіне байланысты екені анықталды. Осы кезеңде сақтандыру компаниялары салмақ пен өмір сүру ұзақтығы арасындағы байланысты түсініп, семіз адамдар үшін сақтандыру төлемдерін арттырды. Батыс қоғамындағы денсаулыққа пайдалы салмақ туралы түсініктер, идеал салмақ туралы түсініктерден өзгеше, және екеуі де 20 ғасырдың басынан бері өзгеріп келеді. 1920 жылдан бері идеал салмақ төмендеді. Бұған мысал ретінде, 1922 жылдан 1999 жылға дейін «Мисс Америка» сайысының жеңімпаздарының орташа бойы 2%-ға өссе, ал орташа салмағы 12%-ға төмендеді. Ал керісінше, адамдардың денсаулыққа пайдалы салмақ туралы көзқарасы өзгерді. Ұлыбританияда 2007 жылы адамдар өзін артық салмақты деп санаған салмақ 1999 жылғыдан айтарлықтай жоғары болды. Бұл өзгерістерге себеп – майлылықтың артуы, нәтижесінде денедегі артық майдың қалыпты жағдай екені қабылдануы деп саналады. 19 ғасырда Батыс әлемінде семіздікке қатысты көзқарас өзгерді. Ғасырлар бойы семіздік байлық пен әлеуметтік мәртебемен байланысты болғаннан кейін, арықтық қажетті стандарт ретінде қарастырыла бастады.

Экономикалық әсері

Аурудың салдарынан басқа, семіздік көптеген мәселелерге әкеледі, соның ішінде жұмысқа орналасудағы кемшіліктерге және бизнестің шығындарының артуына. Бұл әсерлер қоғамның барлық деңгейлерінде сезіледі – жеке адамдардан бастап, корпорациялар мен үкіметтерге дейін. 2005 жылы АҚШ-та семіздікке байланысты медициналық шығындар 190,2 миллиард долларды құрады, бұл барлық медициналық шығындардың 20,6 пайызына тең, ал 1997 жылы Канадада семіздік құны 2 миллиард канад долларын құрады (жалпы денсаулық сақтау шығындарының 2,4 пайызы). Тек АҚШ-та диеталық өнімдерге жұмсалатын жылдық шығындар 40 миллиардтан 100 миллиард долларға дейін жетеді. 2019 жылы Lancet комиссиясы семіздік және толыққанды тамақтану мәселесін шешу үшін елдерді міндеттейтін, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының темекіге қарсы күрес жөніндегі конвенциясы үлгісіндегі жаһандық келісімге шақырды, сонымен қатар азық-түлік өнеркәсібін саясатты әзірлеуден толығымен шеттетуді ұсынды. Олар семіздіктің әлемдік құны жылына 2 триллион долларға жетеді деп есептейді, бұл әлемдік ЖІӨ-нің 2,8 пайызын құрайды. Семіздіктің алдын алу бағдарламалары семіздікке байланысты ауруларды емдеуге жұмсалатын шығындарды азайтуға көмектеседі. Дегенмен, адамдар неғұрлым ұзақ өмір сүрсе, медициналық шығындары да соғұрлым артады. Сондықтан зерттеушілер семіздікті азайту халықтың денсаулығын жақсартатынын, бірақ жалпы денсаулық сақтау шығындарын азайтуға ең көп үміт артуға болмайды деген қорытындыға келді. Қантты сусындарға салық салу сияқты «күнә салығы» белгілі бір елдерде диеталық және тұтыну әдеттерін реттеу және экономикалық зиянды өтеу мақсатында қолданылып келеді. Семіздік әлеуметтік жағынан стигматизацияға және жұмысқа орналасудағы кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Дьюк университетінің қызметкерлерін зерттеу көрсеткендей, дене салмағының индексі (ДСС) 40 кг/м² жоғары адамдар ДСС 18,5–24,9 кг/м² болғандарға қарағанда екі есе көп жұмысшылардың өтемақы талаптарын берген. Олар сондай-ақ жұмыс күндерін 12 есе көп жоғалтқан. Бұл топтағы ең көп кездесетін жарақаттар құлау және ауыр зат көтеру салдарынан болды, бұл төменгі аяқ-қолдарға, білезіктерге немесе қолдарға және арқаға әсер етті. Алабама штатының мемлекеттік қызметкерлердің сақтандыру кеңесі артық салмақты жұмыскерлерге айына 25 доллар төлеу арқылы медициналық сақтандыруды тегін алу жоспарын бекітті, егер олар салмағын азайту және денсаулығын жақсарту үшін шаралар қабылдамаса. Бұл шаралар 2010 жылдың қаңтар айында күшіне енді және ДСС 35 кг/м² жоғары және бір жылдан кейін денсаулығында жақсарту көрінбеген мемлекеттік қызметкерлерге қолданылады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, семіз адамдар жұмысқа орналасу және мансаптық өсу мүмкіндіктері жағынан кем мүмкіндіктерге ие. 2000 жылы семіз жолаушылардың артық салмағы әуе компанияларына 275 миллион АҚШ долларына шығын келтірді. Денсаулық сақтау саласы ауыр салмақты пациенттерді қабылдау үшін арнайы жабдықтарға, соның ішінде арнайы көтергіш құралдар мен бариатриялық жедел жәрдем машиналарын инвестициялауға мәжбүр болды. Ресторандар семіздікке себеп болды деген айыптаулармен сотқа берілуі салдарынан шығындары артты. 2005 жылы АҚШ Конгресі семіздікке байланысты азық-түлік өнеркәсібіне қарсы азаматтық сот ісін болдырмау туралы заң жобасын талқылады, бірақ ол заңға айналмады. 2014 жылы Еуропалық сот аурушаң семіздікті мүгедектік деп таныды. Соттың айтуынша, егер қызметкердің семіздігі "осы адамның басқа жұмысшылармен тең дәрежеде кәсіби өмірге толық және тиімді қатысуына" кедергі келтірсе, онда бұл мүгедектік деп есептеледі және мұндай негізде жұмыстан шығару кемсітушілік болып табылады. Аз табыс табатын елдерде семіздік байлықтың белгісі болуы мүмкін. 2023 жылы жүргізілген эксперименттік зерттеуде Угандадағы семіз адамдардың несие алу мүмкіндігі жоғары екені анықталды.

In addition to its health impacts, obesity leads to many problems, including disadvantages in employment and increased business costs. These effects are felt by all levels of society, from individuals, to corporations, to governments. In 2005, the medical costs attributable to obesity in the US were an estimated $190.2 billion or 20.6% of all medical expenditures, while the cost of obesity in Canada was estimated at CA$2 billion in 1997 (2.4% of total health costs). The estimated range for annual expenditures on diet products is $40 billion to $100 billion in the US alone. The Lancet Commission on Obesity in 2019 called for a global treaty—modelled on the WHO Framework Convention on Tobacco Control—committing countries to address obesity and undernutrition, explicitly excluding the food industry from policy development. They estimate the global cost of obesity $2 trillion a year, about or 2.8% of world GDP. Obesity prevention programs have been found to reduce the cost of treating obesity related disease. However, the longer people live, the more medical costs they incur. Researchers, therefore, conclude that reducing obesity may improve the public's health, but it is unlikely to reduce overall health spending. Sin taxes such as a sugary drink tax have been implemented in certain countries globally to curb dietary and consumer habits, and as an effort to offset the economic tolls. Obesity can lead to social stigmatization and disadvantages in employment. A study examining Duke University employees found that people with a BMI over 40 kg/m2 filed twice as many workers' compensation claims as those whose BMI was 18.5–24.9 kg/m2. They also had more than 12 times as many lost work days. The most common injuries in this group were due to falls and lifting, thus affecting the lower extremities, wrists or hands, and backs. The Alabama State Employees' Insurance Board approved a controversial plan to charge obese workers $25 a month for health insurance that would otherwise be free unless they take steps to lose weight and improve their health. These measures started in January 2010 and apply to those state workers whose BMI exceeds 35 kg/m2 and who fail to make improvements in their health after one year. Some research shows that obese people are less likely to be hired for a job and are less likely to be promoted. In 2000, the extra weight of obese passengers cost airlines US$275 million. The healthcare industry has had to invest in special facilities for handling severely obese patients, including special lifting equipment and bariatric ambulances. Costs for restaurants are increased by litigation accusing them of causing obesity. In 2005, the US Congress discussed legislation to prevent civil lawsuits against the food industry in relation to obesity; however, it did not become law. In 2014, The European Court of Justice ruled that morbid obesity is a disability. The Court said that if an employee's obesity prevents them from "full and effective participation of that person in professional life on an equal basis with other workers", then it shall be considered a disability and that firing someone on such grounds is discriminatory. In low income countries, obesity can be a signal of wealth. A 2023 experimental study found that obese individuals in Uganda were more likely to access credit.

Өлшемін қабылдау

Майды қабылдау қозғалысының басты мақсаты – артық салмақ және семіздікке ұшыраған адамдарға қатысты кемсітушілікті азайту. Дегенмен, қозғалыстағылардың бір бөлігі семіздік пен денсаулыққа кері әсер ететін жағдайлар арасындағы орнаған байланысты сарапқа салуға тырысады. Семіздікті қабылдауды қолдайтын бірнеше ұйым бар. Олар 20-шы ғасырдың екінші жартысында маңыздылыққа ие болды. АҚШ-та құрылған National Association to Advance Fat Acceptance (NAAFA) 1969 жылы іске қосылды және өзін өлшемге қатысты кемсітушілікті тоқтатуға бағытталған азаматтық құқықтар ұйымы деп сипаттайды. Халықаралық Өлшемді қабылдау қауымдастығы (ISAA) – 1997 жылы құрылған үкіметтік емес ұйым. Оның миссиясы өлшемді қабылдауды ілгерілету және салмаққа негізделген кемсітушілікті жоюға көмектесу болып табылады. Бұл топтар көбінесе семіздікті АҚШ-тың Мүгедектерге арналған заңына (ADA) сәйкес мүгедектік ретінде мойындауға шақырады. Алайда, американдық заң жүйесі бұл кемсітушілікке қарсы заңды семіздікке қатысты қолданудың салдары денсаулық сақтау жүйесіне тиетін шығындардан асып түспейді деп шешті.

Есептер

Көптеген ұйымдар семіздікке қатысты есептер жариялады. 1998 жылы АҚШ-тың алғашқы федералдық нұсқаулары "Ересектердегі артық салмақ пен семіздікті анықтау, бағалау және емдеу жөніндегі клиникалық нұсқаулар: Дәлелдік есеп" деп аталды. 2006 жылы Канадалық Семіздік Желісі, қазір Семіздік Канада деп аталады, "Ересектер мен балаларда семіздікті басқару және алдын алу жөніндегі Канадалық Клиникалық Практикалық Нұсқаулары (CPG)" жариялады. Бұл ересектер мен балалардың артық салмағы мен семіздігін басқару және алдын алу бойынша дәлелдерге негізделген жан-жақты нұсқаулық. Сол жылы Парламенттік Палатаның Денсаулық сақтау жөніндегі таңдау комитеті Ұлыбританиядағы семіздіктің денсаулыққа және қоғамға тигізетін әсері және осы мәселеге қатысты мүмкін болатын тәсілдер туралы "ең толыққанды зерттеуді" жариялады. 2006 жылы Ұлттық денсаулық сақтау және клиникалық тәжірибе институты (NICE) семіздікті диагностикалау және басқару туралы нұсқаулық шығарды, сондай-ақ жергілікті кеңестер сияқты денсаулық сақтаумен байланыссыз ұйымдар үшін саясаттың қамтылуын қарастырды. 2007 жылы Корольдік қор үшін Дерек Ванлесс жасаған есепте ескертілгендей, егер қосымша шаралар қабылданбаса, семіздік Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне қаржылық тұрғыдан зиян келтіруі мүмкін. 2022 жылы Ұлттық денсаулық сақтау және күтім зерттеу институты (NIHR) жергілікті билік органдары семіздікті азайту үшін нені істей алатыны туралы зерттеулердің жан-жақты шолуын жариялады. Семіздік саясатын іске асыру аясындағы (OPA) құрылымы шараларды жоғары деңгейдегі, орта деңгейдегі және төмен деңгейдегі саясаттарға бөледі. Жоғары деңгейдегі саясаттар қоғамды өзгертуге бағытталған, ал орта деңгейдегі саясаттар жеке деңгейде семіздікке ықпал ететін мінез-құлықты өзгертуге тырысады, ал төмен деңгейдегі саясаттар қазіргі уақытта семіздікпен күресіп жүрген адамдарға көмек көрсетуге бағытталған.

Балалық семіздік

Дұрыс ДСИ (дене салмағының индексі) диапазоны баланың жасы мен жынысына байланысты өзгереді. Балалар мен жасөспірімдердегі семіздік 95-тен жоғары ДСИ ретінде анықталады. Бұл пайыздық көрсеткіштерге негізделген деректер 1963 жылдан 1994 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, сондықтан соңғы кездегі семіздік деңгейінің өсуіне әсер етпеді. Балалардың семіздігі XXI ғасырда эпидемиялық деңгейге жетті, дамыған және дамушы елдерде де өсу байқалады. Канадалық ұлдардың семіздік деңгейі 1980 жылдары 11%-дан 1990 жылдары 30%-дан асты, ал Бразилиялық балаларда осы кезеңде 4%-дан 14%-ға дейін өсті. АҚШ-та 2008 жылы артық салмақ пен семіздікпен ауыратын балалардың үлесі 16%-ға жетті, бұл соңғы 30 жылмен салыстырғанда 300%-ға көп. Ересектердегі семіздік сияқты, балалар семіздігінің өсуіне көптеген факторлар ықпал етеді. Тамақтанудың өзгеруі және физикалық белсенділіктің азаюы балалар семіздігінің соңғы кездегі өсуіне екі ең маңызды себеп деп есептеледі. Балаларға дені сау емес тағамдарды жарнамалау да олардың тұтынуын арттырады. Өмірінің алғашқы 6 айында антибиотиктерді қолдану 7-12 жастағы балалардың артық салмаққа ие болуымен байланысты. Балалар семіздігі көбінесе ересек жасқа дейін жалғасады және көптеген созылмалы аурулармен байланысты болғандықтан, семіз балаларға гипертония, диабет, гиперлипидемия және майлы бауыр ауруы тексерулері жиі тағайындалады. АҚШ-та осы жас тобында қолдануға арналған дәрі-дәрмектер FDA-ның мақұлдауынан өткен жоқ. Бастапқы медициналық көмекте салмақты басқаруға бағытталған шаралар (мысалы, дәрігер немесе медбике жүргізетін) балалардың артық салмағы мен семіздігін азайтуға маргиналды оң әсер етеді. Тамақтану және физикалық белсенділікті өзгертуді қамтитын көп компонентті мінез-құлықты өзгерту шаралары 6-11 жастағы балаларда ДСИ-ді қысқа мерзімде төмендетуі мүмкін, бірақ нәтижелер шамалы және дәлелдердің сапасы төмен.

Басқа жануарлар

Көптеген елдерде үй жануарларының семіздігі жиі кездеседі. АҚШ-та иттердің 23–41% артық салмақты, ал шамамен 5,1% семіз. Мысықтардағы семіздік көрсеткіші 6,4% құрады. Иттерде семіздікке шалдығу қаупі иелерінің семіздігімен байланысты, бірақ мысықтар мен олардың иелері арасында мұндай байланыс жоқ.