Кіріспе

Сербиядағы Авала тауы ( ) – Сербиядағы тау, Белградқа қарап тұрады. Ол қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан және Белград, Воеводина және Шумадияның әдемі панорамалық көрінісін ұсынады, себебі айналасындағы аумақ көбінесе жазық дала. Биктігі теңіз деңгейінен метр жоғары, яғни ол жергілікті анықтама бойынша тау санатына кіреді.

Орналасқан жері

Авала Белград қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Таудың барлық аумағы Белград қаласының құрамына кіреді, оның көп бөлігі Вождовац муниципалитетінде, шығыс беткейлері Гроцка муниципалитетінде, ал ең оңтүстік бөлігі Сопот муниципалитетінде орналасқан. Болашақта Авала тауының барлық аумағы Авалский Венац деп аталатын Белградтың жеке муниципалитетіне айналуы мүмкін.

География

Авала – Паннония арал тауының төменгі типі, бірақ ол Шұмадиядағы ең солтүстік тау. 600 000 жыл бұрын, айналасындағы төмендіктер Ішкі Паннония теңізінің суына батқан кезде, Авала, көрші таулар сияқты (Космай, Фрушка Гора және т.б.), аралға айналды, осылайша географиялық жіктелуіне ие болды. Дегенмен, Авала «арал тауы» болып қала береді, себебі оның маңындағы аймақ, Солтүстік Төменгі Шұмадияның Пиносава үстірті, төмен және көбінесе тегіс. Солтүстікке қарай ол Степной Луг орманына дейін созылады. Тау серпентинит, әктас және магмалық жыныстардан тұрады, олар конус пішінде (лакколит) енгізілген. Басқа шыңдарға Ладна Воде, Звечара, Сакинац кіреді. Авалада кен орындары, ең бастысы қорғасын және қызыл сынаптың (цинабарит) кені бар, сонымен қатар ежелгі заманға дейінгі кен өндіру ісінің іздері де кездеседі. Таудан күміс, алтын және мырыш сияқты басқа да металдар өндірілген. Шопля Стена ауданында жеті кварц-карбонат тамыры, минералдармен және цинабарит кенімен (Шопля Стена, Джеверов Камен, Джеверов Поток, Рупин, Каменник Споменик, Каменник және Пречица) табылды, ал Шопля Стена мен Топчидерка өзені арасында тағы 13-і анықталды. Авала таудың атымен аталған авалит минералы да осы жерде табылды. Жасыл түсті минерал, хромды, магнийлі немесе калийлі алюмосиликат (минералдың бір түрі), оны серб химигі Сима Лозанич ашқан және оның формуласын анықтаған. Израильдік минералог Тамир Гродек оны мика минералдары тобының мүшесі деп жіктеді. Оңтүстік беткейінде, Рипань ауданында, жабық Тешичев Майдан («Тешич карьері») орналасқан. Тас карьері жеке меншікте болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекетке тәркіленді және 1960 жылға дейін жұмыс істемеді. 2000 жылдан кейін қайтару процесінде карьер тірі қалған иелеріне қайтарылды, бірақ олар шетелде тұратындықтан карьер әлі де жұмыс істемейді. Бұл Сербиядағы ксерсантиттің жалғыз белгілі орны, ол сирек кездесетін жасыл түсті гранит түрі. Онжылдықтар бойы ксерсантит Белград ғимараттарының құрылысында қолданылды. Бұл таспен салынған нысандарға Нови Двор мен Стари Двор арасындағы фонтан, Бристоль қонақ үйінің шекарасы, Калемегдан саябағындағы Кіші баспалдақ, Сербия Ұлттық Ассамблеясы үйінің алдындағы Қара аттар ойынының мүсіндері, Белград кооперативінің ғимараты, Король Петр I бастауыш мектебі, Архангел Михаил соборы және Бас пошта ғимараты кіреді. Ғимараттар уақыт өте келе тозуға ұшырағандықтан, қала басшылары карьерге қызығушылық танытты, бұл тек жөндеу үшін ғана емес, болашақ құрылыс үшін де қажет. Қазіргі уақытта, нашарлаған ксерсантит элементін ауыстыру қажет болғанда, жасанды тас қолданылады (Қара аттар ойынының тұғыры сияқты). Геологтар қала басшылығына карьер орналасқан жерге иелік етуді және оны қайта ашуды ұсынды. Белград қалалық әкімдігі 2012 жылы карьерді қайта ашып, тексергенге дейін біржақты зерттейтінін мәлімдеді, 2013 жылы оны тексерді. Бұрыннан кесілген ксерсантиттің көп мөлшері табылды. Жергілікті тұрғындар тас қазбаларын заңсыз алып, оны жол жабыны ретінде пайдалану үшін талқандап отыр. 2013 жылдың соңында Белградтағы саяси өзгерістерден кейін бұл ұсыныс тоқтатылды. Таудың өзінде бірнеше бұлақ бар, олардың ең танымалдарының бірі – Сакинац, ол табиғи ескерткіш ретінде, немесе қазіргі заманғы стандарттар бойынша «ерекше құндылықтар орны» деп есептеледі. Сол жылы серб билеушісі Милош Обренович Аваланы қоршаулап, қорғауға бұйрық берді. Ол сонымен қатар таудың өзінде үй салуға тыйым салды. ХХ ғасырдың басында тауды орманды ету жоспарлары жасалды. 1903 жылы Сербияға соңғы рет келген австро-венгерлік табиғат зерттеушісі Феликс Филипп Каниц таудың Топчидер саябағынан кейін «басқа бір ерекше саяхалық аймаққа» айналатынын атап өтті. Кешенді бұзу 2022 жылдың тамызында басталды.

Өсімдіктер

Авала биік тау болмағанына қарамастан, әр түрлі өсімдік әлемімен танымал. Тауда 600-дан астам өсімдік түрі өседі. Олардың кейбіреулері, мысалы, лабурнның белгілі бір түрлері, қорап ағашы, қара қоқыс, қара құрақ, жалпақ жапырақты пияз және мартагон лилиясы сияқты табиғи сирек кездесетін өсімдіктер ретінде заңмен қорғалады. Сондықтан, шалғындық өсімдіктердің қоғамдастығы сирек кездеседі. Қорғалатын өсімдіктердің басқа түрлеріне де қарапайым арша және адыражай жатады. Биік орманның көп бөлігін қалың емен, түрік емені, қайрағай, емен, липа, қара қарағай, ақ акация және басқа да ағаштар құрайды.

Жануарлар дүниесі

Авала тауында 100-ге жуық құс түрі тіршілік етеді, олардың ішінде қатаң қорғалатын еуразиялық сұңқар, еуропалық бал ара жейтін бүркіт және еуропалық жасыл тоқылдақ бар.

Атауы

Орта ғасырларда Авала тауының басында Жрнов немесе "Авальский Град" (Авала қаласы) қаласы орналасқан. 1442 жылы оны Осман империясы басып алды, Жрновтың орнына Белград қалалық бекінісіне қарсы бекініс ретінде жаңа қала салып, оны "хавале" деп атады. Бұл сөз араб тілінен келген және "кедергі" немесе "паналау" мағынасын береді.

Тау-кен өндірісі

Археолог Милое Васич Аваладағы қызыл сынап (көктегі сынап) кен орындарының шамамен 5700 жылға дейін Дунай жағалауындағы Винча мәдениетінің дамуына өте маңызды болғанына сенді. Винча тұрғындары қызыл сынапты балқытып, металлургияда пайдаланған. Дегенмен, Авалада кен қазу жұмысының қашан басталғаны әлі де даулы, неолит дәуірінен бастап, кельт Скордискілерінің римдік жаулап алудан бұрынғы кен қазуға дейін. Үш ірі кен орны бар: Шопля Стена, Червени Брег және Циганлия, ал біріншісі ең көп зерттелген. Шопля Стена табиғи үңгір ме, әлде кен өндіру үшін толығымен қазылған ба деген мәселе әлі де талқыланып жатыр. Онда неолиттік мәдениеттің қалдықтары табылды. Владимир Милочич 1943 жылы жариялаған «Белградқа (Сербия) жақын Авала төбесіндегі Шопля Стена таушаңындағы тарихи кен орны» еңбегінде, «үңгір Авала сияқты ескі», оның пайда болуына вулкандық белсенділік және жер бедерінің көтерілуі себеп болғанын айтқан. Үңгірді алғаш рет жабайы жануарлар, содан кейін ерте заманғы адамдар пайдаланған, жануарлар мен адамдардың қалдықтары және ерте заманғы кен өндіру артефакттары табылған. Алайда, географ Драган Петрович Шумдижа үңгірлері туралы зерттемесінде қазіргі Белград аумағындағы үңгірлерді тізімдейді, бірақ Шопля Стена туралы ештеңе айтпайды. Осы кезеңде қызыл сынап фреска салу үшін қолданылып, Грекияға экспортталған. 1960 жылдары соңғы екі кен орны – Шопля Стена мен Червени Брег жабылған кезде кен өндіру тоқтатылды. Червени Брегтің геологиялық зерттеуі 1870 жылы басталды, ал кен орны 1886 жылы ашылды. Қорғасын, мырыш және күміс қазылып алынды. Ол 1901 жылға дейін үзіліспен жұмыс істеді, содан кейін бұрынғы серб иелерінен бельгиялық компания сатып алды. 1902 жылдан бастап қайтадан жұмыс істей бастады, ал 1906 жылы француз иелеріне сатылды. Ол 1941 жылға дейін жұмыс істеді, осы кезеңде 18 800 тонна кен өндірілді. 1948 жылы қайта ашылып, 1953 жылы жабылды. Осы кезеңде қорғасын, мырыш, күміс, алтын және мыс қосылған 55 000 тонна кен өндірілді. Младеновацқа баратын жол бойында Циганлия кеніші орналасқан, онда көптеген шағын көлденең шұңқырлар өсімдіктермен жабылған. Кен орнының жанында Завляк өзені ағып өтеді, онда Антик дәуіріне жататын шлак қалдықтары табылды. Шлак құрамында қорғасын, мырыш, мыс және күміс бар. 1965 жылы сәулетшілер Углеша Богунович, Слободан Янжич және М. Кристич жобалаған Балқандағы ең биік құрылыстардың бірі – Авала телемұнарасы салынды. Мұнара 1999 жылы НАТО-ның Сербияны бомбалау кезінде қирады. Оның толық қайта құрылысы 2006 жылы басталды және 2010 жылдың 21 сәуірінде ресми түрде ашылды. Жаңа мұнара қираған мұнараның дерлік толық көшірмесі болып табылады, оның ішінде бірегей үш аяқты негіз де бар. Белградтың 2001-2021 жылдарға арналған Бас жоспарында (ЖСЖ) тау спорттық және демалыс аймағы ретінде белгіленген. 1972 жылы Югославияда шешек ауруының таралуы кезінде Авала карантин аймағы ретінде пайдаланылды. Науқастар алдымен «Чарапичев Брест» таушылар лагеріне орналастырылды, ол жедел жәрдем ауруханасына айналдырылды. Кейіннен науқастар негізгі жолға жақын орналасқан «1000 Роза» мотеліне көшірілді. 250-ші әуе қорғанысы зымыран бригадасының «Нева» батальондарының бірі – 1-ші әуе қорғанысы зымыран батальоны Аваланың шығыс беткейіндегі Зуце ауылында орналасқан.

Елді мекендер

Таудың жанындағы елді мекендердің халқы көп емес. Олардың қатарында Рипанж (оңтүстікте орналасқан, ең ірісі, 2022 жылғы халық санауы бойынша 10 084 адам), Пиносава (батыста, 3 239 адам), Зуце (солтүстік-шығыста, 1 915 адам), Бели Поток (солтүстікте, 3 717 адам) – барлығы Вождовац муниципалитетіне қарасты, ал Врчин (шығыста, 8 601 адам) – Грочка муниципалитетіне қарасты.

Әкімшілік

1996 жылы «Авалски Венац» деп аталатын жаңа Белград муниципалитетін құру үшін қозғалыс туды. 2002 жылы Рипанж муниципалитетін қайта құру туралы ұсыныс енгізілді. Бұл идея Вождовац муниципалитетін Авала аймағындағы қашық, қала маңындағы елді мекендерден – Рипанж, Бели Поток, Пиносава және Зуцеден бөлуді көздеді. Кейіннен Врчиннің Гроцка муниципалитетінен бөлініп, Авала аймағындағы бірлескен муниципалитет құру туралы ұсыныс та пайда болды. Егер құрылса, жаңа муниципалитетте 2022 жылы 27 556 адам тұруы тиіс еді. 2007 жылдың қыркүйегінде Вождовац муниципалитеті осы жаңа муниципалитетті құру бойынша ресми ұсыныс бастады, оған Раковица муниципалитетінен Ресник те кіретін еді. Ол кездегі Демократиялық партия басшылығымен жергілікті әкімшіліктің қолдауына ие болғанымен, оны сол партияның қалалық деңгейдегі мүшелері тоқтатты. Бұл ұсынысты 2010 жылы G17 Plus саяси партиясы, ал 2015 жылы Nova Stranka да енгізді. «Морамо» коалициясы 2022 жылғы сәуірде Белградтағы жергілікті сайлау кампаниясы барысында бұл муниципалитеттің құрылуын, сондай-ақ бірнеше басқа муниципалитеттердің құрылуын қолдады.

Көлік

Авала автомобиль жолы, тас жол және теміржол арқылы Белградпен және Сербияның басқа аймақтарымен жақсы байланыста. «Авала жолы» (Авалски друм) – тауды Белградтың орталық қаласымен тікелей байланыстыратын (Село Раковица, Яжинци, Бањица, Вождовац, Автокоманда, Карађорђе парк және Славия аудандары арқылы) Бостандық даңғылының бір бөлігі. Тауға жеткен соң «Авала жолы» үш бағытқа бөлінеді: біріншісі – таудың шыңына дейін айнала салып өтетін дөңгелек жол. Екінші бағыт оңтүстік-батысқа қарай Рипань, Липовичка Шума және Бараево арқылы жалғасып, Батыс Сербиядағы маңызды тас жол – Ибар магистралімен қосылады. Үшінші бағыт оңтүстік-шығысқа қарай, тас жолға параллель, Трешня және Ралья арқылы, содан соң оңтүстік және шығысқа қарай (тас жолмен қиылысатын жерге дейін) жүреді. Авала төңірегіндегі елді мекендер қалалық қоғамдық көліктің автобус бағдарлары арқылы тікелей Белградқа байланысады, аяқтамасы Белградтың Трошарина ауданында орналасқан. Белград-Ниш тас жолы, Еуропаның маңызды тас жолдарының бірі, Еуропалық E75 бағытының бөлігі, таудың шығысынан Врчин арқылы өтеді. Таудың солтүстігінен Кружни пут өтеді, ол Белградтың оңтүстік жағындағы ең маңызды жол, қаланың оңтүстік бөліктерін байланыстырады. Бұл болашақтағы Белград айналма жолының жобаланған бағыты болып табылады, ол Болечица өзенінің аңғары арқылы және Дунай өзені арқылы Воеводинаға өтетін Винча-Омолица көпірі арқылы жалғасады. Таудың екі жағында да теміржолдар салынған. Шығыс тармағы – Белград-Ниш теміржолының бөлігі. Ол Бели Потоктағы Аваланың астындағы туннель арқылы және содан кейін Врчин арқылы өтеді. Батыс тармағы Рипань және ұзын «Рипань туннелі» (дегенмен, Аваланың астынан өтпейді) арқылы өтеді, содан кейін Белград-Бар теміржолының бөлігі ретінде Сербияның батысына және Черногорияға қарай жалғасады.

Шіркеулер

Киелі деспот Стефан Лазаревичке арналған кішкентай шіркеу Авала мұнарасы мен Белгісіз Батыр ескерткішінің тікелей жанында салынған. 2015 жылы Сербия Православие шіркеуінің Патриархы Ириней қазылған негіздерін киеледі. Ақ қарағайдан салынған және диякон Мирослав Николич жобалаған шіркеудің ауданы шағын. Шіркеуге жапсарлас салынған қоңырау мұнарасы да ағаштан жасалған. Шіркеуде Аэгиналық қасиетті Нектарийдің эпитрахелионы мен қасиетті Петканың жастығы сақталған.

Шаңғы орталығы

Югославиядағы алғашқы шаңғы жарысы 1929 жылы Авала тауында өтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1946 жылы осы жерде алғашқы сербтік жарыс та ұйымдастырылды. Әдеттегі маршрут ағаш кесушілер үйінен басталып, Рипанж төбесінің етегіне дейін созылатын. Трассалар өте жабайы болған. Биіктігі төмен болғанына қарамастан, 1994 және 2005 жылдары спорттық және демалыс аймақтарымен, сондай-ақ канат жолы бар тау шаңғысы курортын салу ұсынылған. 2018 жылдың қазан айында қала әкімдігі ұзын трасса салу жоспарларын жариялады. Жасанды қар жасау жүйесінің арқасында жыл бойы жұмыс істейтін кешеннің құрылысы (шаңғы маусымы қарашадан ақпанға дейін) 2019 жылы басталуы тиіс. Трасса мұнараның жанынан басталып, ағаш кесушілер үйіне дейін созылады. Биіктігі мен климаты ескеріліп, Пиносаваға қарайтын солтүстік-батыс беткей таңдалды. Трасса "көк" деп белгіленген, яғни ол орташа деңгейдегі қиындыққа ие. Бірінші кезеңде трасса, шаңғы көтергіші, жаттығу жолы, қар жасау машиналары, әсемдеу шамдары, тұрақтар және арнайы техника салынады. Екінші кезеңде рельсті бобслей трассасы, арқанмен сырғанау жолы (zip-line), мини-гольф алаңы, жасанды альпинизм қабырғасы, балалар ойын алаңы және әрекеттер паркі салынады. Жобаның құны 5 миллион еуроны құрайды.