Кіріспе

Хорватияның географиялық ерекшеліктері

Хорватияның географиясы оның орналасуымен анықталады. Ол Орталық Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Балқан және Оңтүстік Еуропаның тоғысында орналасқан деп сипатталады. Хорватияның аумағы шақырымды құрайды, бұл оны әлемдегі 127-ші ірі ел етеді. Солтүстік-батыста Словениямен, солтүстік-шығыста Венгриямен, шығыста Босния және Герцеговинамен және Сербиямен, оңтүстік-шығыста Черногориямен және оңтүстікте Адриатика теңізімен шектеседі. Ол негізінен 42° және 47° солтүстік ендік және 13° және 20° шығыс бойлық арасында жатыр. Хорватияның теңіз аумағы шақырымдық кеңдіктегі аймақты қамтиды, ал базалық сызықта орналасқан ішкі сулары қосымша шақырымды құрайды.

Паннон жазығы және Динар Альпі, Адриатика бассейнімен бірге Хорватияның негізгі геоморфологиялық бөліктерін құрайды. Хорватияның көп бөлігін жазықтар алып жатыр, елдің 53,42%-ында теңіз деңгейінен төмен биіктіктер тіркелген. Жазықтардың көп бөлігі солтүстік аймақтарда, әсіресе Славонияда орналасқан, ол Паннон бассейні жазығының бір бөлігі болып табылады. Жазықтар хорст және грабен құрылымдарымен тізіліп, Плиоцен Паннон теңізінің бетін аралдар ретінде бұзған деп есептеледі. Салыстырмалы түрде биік орналасқан жерлердің ең көп шоғырлануы Динар Альпіндегі Лика және Горски Котар аймақтарында кездеседі, бірақ биік жерлер Хорватияның барлық аймақтарында белгілі бір дәрежеде таралған. Динар Альпі Хорватияның ең биік тауы – Динараны және Хорватияның басқа тауларын қамтиды. Хорватияның Адриатика теңізінің құрлық жағалауы шақырымға созылса, оның 1246 аралы мен аралдары тағы шақырымдық жағалауды құрайды – бұл Жерорта теңізіндегі ең икемді жағалау. Карст топографиясы Хорватияның шамамен жартысын құрайды және әсіресе Динар Альпінде, сондай-ақ жағалау аймақтарында және аралдарда ерекше көзге түседі. Хорватия аумағының 62%-ын Адриатика теңізі алып жатыр. Бұл аймаққа елдегі ең ірі өзендер: Дунай, Сава, Драва, Мур және Купа жатады. Қалғаны Адриатика теңізінің су жинау алабына жатады, ондағы ең үлкен өзен – Неретва. Хорватияның көп бөлігі Кёппен климаттық жіктелімі бойынша орташа жылы және жаңбырлы континенттік климатқа ие. Орташа айлық температура аралығында өзгереді. Хорватияның климаты мен геоморфологиясының әсерінен бірнеше экоаймақтар қалыптасқан, сондықтан ел Еуропадағы ең биологиялық түрлілігі жоғары елдердің қатарында. Хорватияда биогеографиялық аймақтардың төрт түрі бар: жағалау бойындағы және оның жақын маңдағы Жерорта теңізі; Лика мен Горски Котардағы альпілік; Драва мен Дунай бойындағы Паннония; және қалған аймақтардағы континенттік. Хорватияда 444 қорғалған табиғи аумақ бар, олар елдің 8,5%-ын құрайды; Хорватияда шамамен 37 000 белгілі түр бар, ал түрлердің жалпы саны 50 000 мен 100 000 аралығында деп бағаланады. 2011 жылғы санақ бойынша Хорватияның тұрақты халқы 4,29 миллионға жетті. Халық тығыздығы бір шаршы километрге 75,8 адам, ал өмір сүру ұзақтығы 75,7 жылды құрайды. Елде көбінесе хорваттар (89,6%) тұрады, ал азшылықтарға сербтер (4,5%) және конституцияда танылған 21 басқа этникалық топ (әрқайсысы 1% -дан аз) кіреді. 1992 жылы округтер қайта құрылғаннан бері Хорватия 20 округке және астанасы Загребке бөлінген. Округтер 127 қалаға және 429 муниципалитетке бөлінеді. Хорватияның орташа урбанизация деңгейі 56% құрайды, қала халқының саны артып, ауыл халқының саны азайып келеді. Ең ірі қала және елдің астанасы – Загреб, қалада 797 952 адам тұрады, ал метрополитен аймағында 978 161 адам тұрады. Сплит пен Риеканың халқы 100 000-нан асады, ал Хорватияның тағы бес қаласында 50 000-нан астам халық тұрады.

Теңіз шекарасы бойынша даулар

Хорватия мен Словения 1992 жылы Пиран шығанағында теңіз шекараларын анықтау бойынша келіссөздер бастады, бірақ келісімге келе алмады, нәтижесінде дау туды. Екі ел де экономикалық аймақтарын жариялады, олардың бір бөлігі үсті-үстіне келеді. Хорватияның ЕО-ға мүше болуға үміткерлігі бастапқыда Словениямен шекаралық даулары шешілгенге дейін тоқтап тұрды. Бұл даулар ақырында БҰҰ арқылы құрылған халықаралық төрелік комиссияның шешімін қабылдау туралы келісім арқылы шешілді, бұл Хорватияға Еуропалық Одаққа мүшелікке қадам басуға мүмкіндік берді. Осы талаптар да міндетті төрелік арқылы шешілуде. Хорватия мен Сербия арасында жер шекарасы дауы да бар. Екі ел қазіргі уақытта өзеннің әр жағалауын бақылайды, бірақ Хорватия шекара сызығының 1947 жылы Югославия комиссиясы анықтағандай, бұрынғы КСР Хорватия мен Сербияның бұрынғы муниципалитеттері арасындағы кадастрлық шекаралар бойынша Дунай бойында жүруі керек деп талап етеді (фактически, бұрынғы өзен арнасын бойымен); Хорватия талап ететін шекараларға Дунайдағы Вуковар және Шаранград аралдары да өз аумағы ретінде кіреді. Босния және Герцеговинамен де шекаралық дау бар, атап айтқанда, Хорватия Уна өзенінің оң жағалауындағы Уница каналын Хорватска-Костайницадағы шекара ретінде талап етеді, ал Босния және Герцеговина Уна өзенінің ағысын сол жердегі шекара ретінде талап етеді.

Геология

Хорватияның геологиясында кембрийге дейінгі жыныстардың бір бөлігі көбінесе жас шөгінді жыныстармен жабылып, тектоникалық әрекеттердің нәтижесінде деформацияланған немесе олардың үстіне орналасқан. Ел екі негізгі құрлықтағы аймаққа бөлінеді: Панония алабының кішігірім бөлігі және ірі Динар жартаулары. Бұл аймақтар мүлдем әртүрлі. Хорватияның карбонатты платформасының карст ландшафты боксит, гипс, саз, амфиболит, гранит, шпилит, габбро, диабаз және әктас пайда болуына қажетті ауа райы жағдайларын жасады.

Топография

Хорватияның көп бөлігі жазықтардан тұрады, елдің 53,42%-ында теңіз деңгейінен төмен биіктіктер тіркелген. Жазықтардың көп бөлігі елдің солтүстік аймақтарында, әсіресе Славонияда орналасқан, бұл Паннония алабының бір бөлігін құрайды. Теңіз деңгейінен жоғары 25,61% Хорватия аумағын құрайды, ал теңіз деңгейінен жоғары 17,11% аумаққа сәйкес келеді. Тағы 3,71% жер теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ал Хорватия аумағының барлық 0,15%-ы ғана теңіз деңгейінен жоғары биіктікте жатыр.

Адриатика бассейнi

Хорватияның Адриатика теңізінің құрлық жағалауы ұзын, ал оның 1246 аралы мен аралдарында жағалау сызығы одан да ұзын. Хорватияның жағалауының ең шеткі нүктелері арасындағы қашықтық – . Аралдардың саны барлық аралдарды, аралшықтарды және барлық өлшемдегі жартастарды, тіпті тек төмен суда ғана көрінетін жартастарды да қамтиды. Адриатикадағы ең үлкен аралдар – Крес пен Крк, әрқайсысы ; ең биігі – Брач, теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі. Аралдардың 47-сі тұрақты түрде қоныстанған, олардың ішіндегі ең көп халқы бар аралдар – Крк пен Корчула. Жағалау Жерорта теңізіндегі ең тілімделген жағалау болып табылады. Жағалаудың көп бөлігі Адриатика карбонат платформасынан пайда болған карсттық топографиямен сипатталады. Карстификация негізінен олигоцен және миоцен дәуірлерінде Динаридтердің соңғы көтерілуінен кейін басталды, осы кезде карбонат тау жыныстары жаңбыр сияқты атмосфералық факторларға ұшырады; бұл соңғы мұз дәуіріндегі теңіз деңгейінің төмендеуі кезінде қазіргі теңіз деңгейінен төменге дейін жетті. Кейбір карсттық құрылымдар теңіз деңгейінің бұрынғы төмендеуімен байланысты деп есептеледі, әсіресе Мессиан тұздылық дағдарысы кезінде. Шығыс жағалаудың көп бөлігі карбонат тау жыныстарынан тұрады, ал флиш тау жыныстары Триест шығанағының жағалауында, Кварнер шығанағының Кркке қарсы жатқан жағалауында және Сплиттен солтүстікке қарай Далмацияда кең таралған. Хорватияның Адриатика жағалауында салыстырмалы түрде шағын аллювиалды аймақтар бар, ең маңыздысы – Неретва өзенінің дельтасы. Батыс Истрия соңғы 2000 жыл ішінде шамамен суға батқан, біртіндеп төмендеп келеді. Орта Адриатика бассейнінде Вис аралындағы Комижа аймағында, сондай-ақ Ябука және Брусник вулкандық аралдарында Пермдік вулканизмнің іздері табылды. Адриатика теңізінің айналасындағы аймақта жиі жер сілкіністері болады, бірақ олардың көпшілігі сезілмейді; маңызды зақымдар келтіретін жер сілкінісі бірнеше онжылдықта бір рет, ал ірі жер сілкінісі бірнеше ғасырда бір рет болады.

Биологиялық әртүрлілік

Хорватияның климаты мен геоморфологиялық ерекшеліктеріне байланысты, ол бірнеше экологиялық аймақтарға бөлінеді, сондықтан ел Еуропадағы биоәртүрлілікке қатысты ең бай елдердің бірі болып табылады. Хорватияда төрт түрлі биогеографиялық аймақ бар: жағалау бойындағы және оған жақын аймақтардағы Жерорта теңізі, Лика мен Горски Котардың көп бөлігінде Альпілік, Драва және Дунай бойындағы Паннониялық және қалған аумақтардағы континенттік аймақ. Ең маңыздылары – карсттық мекендер; оларға су астындағы карст, мысалы, Зрманья және Крка каньондары, туфалы тосқауылдар, сондай-ақ жер асты мекендері жатады. Карст геологиясының нәтижесінде шамамен 7000 үңгір мен шұңқыр пайда болған, олардың көпшілігінде троглобиттік (тек үңгірде тіршілік ететін) жануарлар қоныстанды, мысалы, олм – үңгір саламандрасы және жалғыз еуропалық троглобиттік омыртқалы жануар. Орман да маңызды, өйткені ол Хорватия жерінің 46,8% -ын құрайды. Фитогеографиялық тұрғыдан алғанда, Хорватия Бореалдық Корольдіктің бір бөлігі болып табылады; нақтырақ айтқанда, ол Сиркумбореалдық аймақтың Ильри және Орталық Еуропа провинцияларының, сондай-ақ Жерорта теңізі аймағының Адриатика провинциясының құрамына кіреді. Дүниежүзілік табиғат қоры Хорватиядағы жерді үш экологиялық аймаққа бөледі: Паннония аралас ормандары, Динар таулары аралас ормандары және Ильри жапырақты ормандары. Хорватиядағы биомдарға қоңыржай кең жапырақты/аралас орман және Жерорта теңізі ормандары, орманды жерлер мен бұталар кіреді; барлығы Палеарктикалық аймақта орналасқан. Хорватияда 38 226 белгілі таксон бар, олардың 2,8% -ы эндемиктер; нақты саны (жаңадан ашылмаған түрлерді қоса алғанда) 50 000 мен 100 000 аралығында деп есептеледі.

Экология

Хорватия халқының және өнеркәсібінің экологиялық із елдің өңірлері арасында айтарлықтай өзгереді, себебі халықтың 50%-ы елдің 26,8% аумағында тұрады, әсіресе Загреб қаласы мен Загреб облысының аймақтары елеулі әсер етеді. Олардың біріккен ауданы Хорватия аумағының 6,6%-ын құрайды, ал халықтың 25%-ын қамтиды. Экологиялық із негізінен елді мекендердің және теңіз жағалауының дамуының артуынан туындайды, бұл ортаның фрагментациясына (бөлшектелуіне) әкеледі. 1998-2008 жылдар аралығында жерді пайдаланудағы ең үлкен өзгерістер жасанды дамыған аумақтарға қатысты, бірақ даму масштабы Еуроодақ мүше мемлекеттерімен салыстырғанда мардымсыз. Хорватияның қоршаған орта агенттігі (CEA) – Хорватия үкіметі құрған, қоршаған орта туралы ақпаратты жинау және талдау үшін арналған мемлекеттік мекеме – қосымша экологиялық проблемаларды, сондай-ақ олардың қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайтудағы әртүрлі деңгейдегі прогресті анықтады. Бұл проблемаларға заңды полигонның жеткіліксіздігі, сондай-ақ заңсыз полигонның болуы жатады. 2005-2008 жылдар аралығында 62 рұқсат етілген және 423 заңсыз полигон жаңартылды. Осы кезеңде қалдықтарды басқаруға берілген лицензиялардың саны екі есеге өсті, ал жылдық тұрмыстық қалдықтардың көлемі 23%-ға артып, бір адамға шаққанда жетті. Топырақтың қышқылдануы және органикалық заттардың ыдырау процестері Хорватияның барлық аймақтарында байқалады, Неретва өзенінің жазығында топырақтың тұздылығы артып, Славонияда сілтілі топырақтың таралуы күшейді.

Өңірлер

Хорватия дәстүрлі түрде көптеген, көбінесе бір-бірімен толысатын географиялық аймақтарға бөлінеді, олардың шекаралары әрқашан нақты анықталмайды. Ел бойынша ең ірі және ең танымал аймақтар – Орталық Хорватия (сонымен қатар Загреб макроаймағы деп сипатталады), Шығыс Хорватия (көбінесе Славониямен сәйкес келеді) және Таулы Хорватия (Лика және Горски Котар; Орталық Хорватияның батысында). Бұл үш аймақ Хорватияның ішкі немесе континенттік бөлігін құрайды. Жағалау Хорватия тағы екі аймақтан тұрады: Далмация немесе оңтүстік жағалау, Задар қаласының аймағы мен елдің ең оңтүстік нүктесі арасында; және Далмациядан солтүстікке қарай орналасқан солтүстік жағалау, Хорватия жағалауын және Истрияны қамтиды. Географиялық аймақтар, әдетте, әкімшілік аудандардың немесе басқа әкімшілік бөліністердің шекараларымен сәйкес келмейді және олардың барлығы одан әрі, нақтырақ географиялық аймақтарды қамтиды.

Қалалық даму

Хорватиядағы урбанизацияның орташа деңгейі 56% құрайды, қала халқы өсіп, ал ауыл халқы азайып барады. Ең ірі қала және ел астанасы – Загреб, қаланың өзінде 686 568 адам тұрады. Загреб агломерациясы 341 қосымша елді мекенді қамтиды және 2001 жылға қарай аймақтың халқы 978 161 адамға жетті; Загреб облысының шамамен 60% халқы, сондай-ақ Хорватияның қала халқының 41% Загреб агломерациясында тұрады. Сплит және Риека қалалары Хорватияның Адриатика теңізі жағалауындағы ең ірі елді мекендер болып табылады, әр қаланың халқы 100 000-нан асып түседі. Хорватияда 50 000 адамнан астам халқы бар тағы төрт қала бар: Осиек, Задар, Пула және Славонски Брод; Загреб ауданындағы Сесвете, дербес елді мекен мәртебесіне ие болғанымен қала емес, сондай-ақ осындай көп халқы бар. Тағы он бір қалада 20 000-нан астам адам тұрады.