Кіріспе
Котор шығанағы (хорват, черногор және серб тілдерінде: Boka kotorska / , итальян тілінде: Bocche di Cattaro), сондай-ақ Бока деп те аталады, – Адриатика теңізінің оңтүстік-батысындағы Монтенегродағы ирекке тілінген шығанақ және осы шығанақ төңіресінде орналасқан Монтенегро аймағы. Бұл тарихи Далмация аймағының ең оңтүстік бөлігі. Шығанақтың кіреберісінде Хорватияның оңтүстігіндегі Превлака шағын түбегі орналасқан. Бұл аймақта ежелгі заманнан бері адамдар қоныстанған. Котор, Рисан, Тиват, Пераст, Прчань және Герцег-Нови қалаларының жақсы сақталған ортағасырлық архитектурасы, сондай-ақ оларды қоршаған табиғи орта, туристер үшін басты тартымды орындар болып табылады. Котордың табиғи және мәдени-тарихи аймағы 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Ондағы көптеген православие және католик шіркеулері мен монастырьлары дін өкілдерін және басқа да саяхатшыларды қызықтырады.
The Bay of Kotor (Croatian, Montenegrin and Serbian: Boka kotorska / , Italian: Bocche di Cattaro), also known as the Boka, is a winding bay of the Adriatic Sea in southwestern Montenegro and the region of Montenegro concentrated around the bay. It is also the southernmost part of the historical region of Dalmatia. At the entrance to the Bay there is Prevlaka, a small peninsula in southern Croatia. The bay has been inhabited since antiquity. Its well preserved medieval towns of Kotor, Risan, Tivat, Perast, Prčanj and Herceg Novi, along with their natural surroundings, are major tourist attractions. The Natural and Culturo Historical Region of Kotor was designated a UNESCO World Heritage Site in 1979. Its numerous Orthodox and Catholic churches and monasteries attract numerous religious pilgrims and other visitors.
География
Бұл шығанақтың ұзындығы шамамен ... км-ге жетеді, ал жағалауы созылып жатыр. Оны Динар Альптерінің екі массиві қоршап алады: батысында Оржен таулары, шығысында Ловчен таулары. Бұғаздың ең тар бөлігі, ұзын Вериге бұғазы, ең тар жерінде ғана ... метр енді. Бұл шығанақ – жойылған Бокель өзенінің сағасы, ол бұрын Оржен тауының биік таулық платоларынан ағып шыққан. Шығанақ бірнеше кішігірім кең шығанақтардан тұрады, олар тар арналармен біріктірілген. Бұрын бұл жер өзен жүйесі болған. Тектоникалық және карстификациялық процестер осы өзеннің ыдырауына әкелді. Көп жаңбырдан кейін Рисандағы Сопот бұлағының су тасқыны пайда болады, ал Ловченнен басқа танымал бұлақ – Шкурда каньон арқылы ағып өтеді. Шығанақтың ең шеткі бөлігі Тиват шығанағы. Теңіз жағында Герцег-Нови шығанағы, Котор шығанағының негізгі кіреберісінде орналасқан. Ішкі шығанақтар – солтүстік-батыста Рисан шығанағы, оңтүстік-шығыста Котор шығанағы. Вериге бұғазы шығанақтың ең тар бөлігін құрайды және Санкт-Неджеля және Опатово мүйістерінің арасында орналасқан; ол бұғаздың шығысындағы ішкі шығанақты Тиват шығанағынан бөліп тұрады.
Орта ғасырлар
Sklavenoi, Оңтүстік славяндар, 6 ғасырда Балқанға қоныстанды. 9 ғасырдың ортасындағы Корольдік франк жылнамаларында еске алынған сербтер Далмацияның көп бөлігін бақылады ("Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur"). Константин VII Порфирогенеттің "De Administrando Imperio" еңбегінде Далмацияға келген хорваттардың бір бөлігінің бөлініп, Иллирияда билік құрғаны айтылады. Славян, серб тайпалары Властимирович әулеті (610–960) тұсында бірікті. Доклея және Травуния княздықтары Бока аймағында шамамен жақын орналасқан. Балқандағы басқа да аймақтардағыдай, славяндар осы византиялық жағалау қалаларының римдік халқымен араласты. Далмация тақырыбы 870 жылдары құрылды. "De Administrando Imperio" (шамамен 960 ж.) бойынша, Рисан Белоевичтер әулеті басқарған Травуния серб княздығының бір бөлігі болды. 1054 жылғы Ұлы ажылымнан кейін жағалау аймағы екі шіркеудің де ықпалында болды. 1171 жылы Стефан Неманья Византия империясымен болған жанжал кезінде Венеция Республикасымен одақтасты. Венециялықтар шығыс Адриатика жағалауындағы славяндарды византиялық билікке қарсы көтеріліске итермеледі, ал Неманья оларға қосылып Которға қарсы жорыққа шықты. Осыдан кейін шығанақ Неманич әулетінің билігінде болды. 1195 жылы Неманья мен оның ұлы Вукан Которда Әйіргі Святой Лука шіркеуін салды. 1219 жылы Әйіргі Сава Серб Православие шіркеуінің епархияларының бірі – Зета епархиясының орталығын Превлакада құрды. Ыңғайлы орналасқан жерінің арқасында Котор тұз саудасының ірі орталығына айналды. Аймақ 14 ғасырда серб императоры Душанның билігінде гүлденді. Ол қатаң тәртіп сақтауымен белгілі болғандықтан, Котор шығанағын бизнес үшін өте қауіпсіз орынға айналдырды. Котор қаласы 1371 жылға дейін Неманичтердің билігінде болды. Одан кейін аймақта жиі саяси өзгерістер болды. Войнович және Балшич әулеттерінен шыққан жергілікті билеушілер аймақтағы ықпал үшін күресті. 1377 жылдан бастап шығанақтың солтүстік бөліктері өзін сербтер мен босниялықтардың королі деп жариялаған Твертко I Котроманичтің билігіне көшті. Бірнеше жыл (1385–1391) Котор қаласы Босния Корольдігінің жоғары билігін мойындады. 1391 жылдан кейін қала саяси тәуелсіздікке ие болып, 1420 жылға дейін қала-мемлекет ретінде өмір сүрді. Оның сауда флоты мен маңызы біртіндеп артты, бірақ қала мен шығанақ аймағына Венеция Республикасының қызығушылығы да күшейді. 1405 жылдан 1412 жылға дейін аймақта Бірінші Скутари соғысы болды.
Венеция билігі (1420 1797)
1420 жылы Котор қаласы венециялық билікті мойындады, бұл 1797 жылға дейін жалғасатын дәуірдің бастауын берді. Шиғанақ аймағының солтүстік бөлігі Босния Корольдігінің құрамында қалды, ал оңтүстік бөліктері Зета иелігінің, кейін Сербия деспотының бақылауында болды. Осы аралықта аймақта Екінші Скутари соғысы болды, нәтижесінде 1423 және 1426 жылдарғы бейбіт келісімдерге қол қойылды. 15 ғасырдың ортасына қарай, Шиғанақ аймағының солтүстік бөлігі Сент-Сава Герцогтығының құрамына енді. 1482 жылы Османдықтар Нови қаласын жаулап алып, Шиғанақ аймағының солтүстік бөлігінде билігін орнатты. Осман билігі тұсында бұл аймақтар Герцеговина санджағына қосылды. 17 ғасырдың соңында Османдықтар Шиғанақ аймағындағы иеліктерін қайта басып алды және бүкіл аймақ Венеция Албаниясы провинциясының құрамына кірді. 20 ғасырға дейін екі бөлік арасындағы айырмашылық сақталды, себебі бұрынғы Османдық бөлігінде православиеліктер басымдық құрса, венециялық билік астындағы бөлігінде католиктер көптігі байқалды. 1654 жылы Пераст қаласы қиын жағдайға түсті, себебі османдықтар бокельдіктердің кемесін батырғандығына жауап ретінде шабуыл жасады. Бокельдіктердің Пераст пен Шиғанақты сәтті қорғауы Еуропаның назарын аударды. Бұл Петр Зринскийді, түркілермен қатаң күрескен еуропалық мемлекет қайраткерін қызықтырды. Ол үш күндік сапары барысында қалаға өзінің аңызға айналған қылышын отанын қорғау және Осман империясын тоқтату үшін жасаған күш-жігері үшін сыйға берді. 1669 жылы Андрия Змаевичтің мәлімдемесіне сәйкес, Шиғанақтың хайдуктері шіркеу салуды жоспарлады, бірақ Змаевичтің Котор провидуры мен Пераст капитанына араласуына байланысты оларға рұқсат берілмеді. Османдық саяхатшысы Евлия Челеби Котор шығанағына сапар шегіп, Герцег-Новиде тұратын хорваттарды атап өтті.
Қазіргі тарих
Кампо-Формио шартымен (1797) Бей аймағы Габсбургтердің билігіне көшті. Пресбург шартында (1805) аймақтың француз билігіне берілуі көзделген, бірақ бұл Тильзит шартынан (1807) кейін ғана іске асырылды. Француз билігі тұсында Бей аймағы Наполеонның Италия Корольдігіне, ал кейіннен Француз империясының бір бөлігі болған Иллирия провинцияларына қосылды. Кейіннен бұл аймақты Черногория Ресейдің көмегімен басып алды, ал 1813 жылы Бей аймағының Черногориямен бірігуі жарияланды. 1815 жылы шығанақ Австрия империясымен аннексияланды және Далмация провинциясының құрамына кірді (1867 жылдан бастап Цислейтанияның бөлігі). 1848 жылы Австрия империясында көптеген төңкерістер болған кезде, Габсбургтердің тәжі подьінда Далмация, Хорватия және Славонияны біріктіру мақсатымен, Черногорияның Петр II Петрович Ньегошінің қолдауымен Котор шығанағының Ассамблеясы өткізілді, онда Хорватия баны Жосип Желачичпен бірігу туралы ұсыныс қарастырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Черногория Корольдігі шығанақты басып алуға тырысты. Ол Ловченнен бомбаланды, бірақ 1916 жылға қарай Австрия-Мажарстан Черногорияны жеңді. Австрия-Мажарстан билігі тұсында халықтың көп бөлігі Албания арқылы Сербия Корольдік армиясымен бірге Ұлы шегінуге қатысты. 1918 жылдың 7 қарашасында серб әскері шығанаққа енді. Бір ай ішінде Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі құрылды және 1929 жылы Югославия деп аталды. 1922 жылы кішігірім аудандарға (областарға) қайта ұйымдастырылғанға дейін Бей Далмация муниципалитетінің құрамында болды. Ол Цетинье облысына, ал 1939 жылдан бастап Зета Бановинасына қосылды. Осман және Австрия-Мажарстан Герцеговиналарының теңізге тар шығу жолы болды, ол Суторина жолағы деп аталды. 1945 жылы бұл жолақ Черногорияға берілді. 1910 жылғы халық санауы бойынша шығанақта 40 582 адам тұрды, оның 24 794-і православиелік, ал 14 523-і католиктер. 1941 жылдың сәуірінде Бей аймағы Корольдік итальян армиясымен басып алынды және 1943 жылдың қыркүйегіне дейін Далмация губернаторлығының құрамына кірді. 1945 жылдан бастап ол Черногория Халық Республикасының құрамына кірді.
Мәдениет
Өңір тұрғындарының көпшілігі православиелік христиандар, олар санақ нысандарында өздерін черногориялықтар немесе сербтер деп жариялайды, ал азшылықты хорваттар құрайды. Шығанақ аймағы өзінің бай мәдени мұрасының арқасында ЮНЕСКО қорғауында. Бока аймағының теңізшілік дәстүрі ұзаққа созылады және орта ғасырлардан бері күшті флотқа ие болды, ол тарихи тұрғыдан аймақтың экономикасының негізін құрады. Котор қаласында Scuola Nautica деп аталатын танымал теңіз академиясы орналасқан. Бока флоттық қуаты Дубровник пен Венециямен бәсекелескен XVIII ғасырда 300 кемеге жетті. Аустрия-Мажарстан кезеңінде Котор шығанағы «Österreichischer Lloyd» кеме компаниясының көптеген теңіз капитанларын даярлады. Тарихи тұрғыдан, Бока аймағының екі үлкен дін өкілдері Бокчези (итальян тіліндегі экзоним) деп аталды. 1806 жылы Бокчезидің үштен екі бөлігі Шығыс православиелік дінді ұстанды, ал қалған үштен бірі католик болды. Пераст қаласында католицизм басым дін болды. XIX ғасырда православиелік бокчезилер Черногорияның князь-епископтығымен бірігуді жақтап, көптеген католик тұрғындары Австрия-Мажарстанның үстемдігін сақтауды қолдады. Құрлық жағынан, Котордың бекітілген ескі қаласынан жоғарыдағы Сент-Джон қамалына дейін ұзын қабырғалар созылып жатыр; Оржен тауындағы шөл далалық Кривошие биіктіктерінде шағын бекіністер орналасқан. Герцег-Нови шығанағының жағалауында православиелік Сава монастыры (Савина монастыры) орналасқан, ол айналасындағы бақтардың арасында тұр. Ол 16 ғасырда салынған және 17 ғасырдың күмісшілер туындыларының көптеген үлгілерін сақтайды. Герцег-Новиден шығысқа қарай 12,87 км жерде Перасттың (Перасто) қарсы жағындағы кішкентай аралда бенедиктин монастыры орналасқан. Перст қаласы 14 ғасырда бір кездерде тәуелсіз мемлекет болды.